سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » چی‌ ده‌ڵێت له‌باره‌ی‌ ناوچه‌ی‌ پشده‌ر و قه‌ڵادزێی‌ دووجار شه‌هیدەوە؟

دیدارێكی‌ بڵاونه‌كراوه‌ له‌گه‌ڵ خوالێخۆشبوو مسته‌فا ساڵح كه‌ریم

چی‌ ده‌ڵێت له‌باره‌ی‌ ناوچه‌ی‌ پشده‌ر و قه‌ڵادزێی‌ دووجار شه‌هیدەوە؟

سازدانی‌: مۆفه‌ق میراوده‌لی‌

(2-2)

مامۆستای‌ خوالێخۆشبوو مسته‌فا ساڵح كه‌ریم له‌ سه‌ره‌تای‌ په‌نجاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوو، تاوه‌كو ساڵی‌ شه‌ست له‌ناوچه‌ی‌ پشده‌رو شاری‌ قه‌ڵادزێ‌ خزمه‌تی‌ له‌بواری‌ (په‌روه‌رده‌ی‌ و سیاسی‌ و ڕۆشنبیری‌) كردووه‌، دواتریش له‌ حه‌فتاكان له‌ڕێگه‌ی‌ ئیزاعه‌ی‌ شۆڕشه‌وه‌ درێخی‌ له‌ خزمه‌تكردنی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ ناكات، له‌وماوه‌یه‌ی‌ له‌ شاری‌ قه‌ڵادزێ‌ ژیاوه‌، كۆمه‌ڵێ‌ زانیاری‌ و بیره‌وه‌ریی‌ گرنگی‌ له‌باره‌ی‌ ئه‌و ڕۆژگاره‌ و بارودۆخی‌ (سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ڕۆشنبیری‌) قه‌ڵادزێ‌ له‌لا گه‌ڵاڵه‌بوو، له‌میانی‌ دیدارێكدا به‌شێكی‌ زۆری‌ مێژووی‌ ئه‌و ڕۆژگاره‌ی‌ شه‌نوكه‌وكرد و خسته‌ڕوو، ئه‌م دیداره‌ی‌ مامۆستا حه‌وت ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌مه‌كته‌بی‌ ئیعلامی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان، له‌ژووره‌ تایبه‌تییه‌كه‌ی‌ خۆیدا ئه‌نجامدراوه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ ساڵیادی‌ كۆچی‌ دواییدا، ویستم وه‌كو به‌شێك له‌مێژوو و ژیانی‌ دۆستی‌ خۆشه‌ویستم مسته‌فا ساڵح كه‌ریم بڵاویبكه‌مه‌وه‌:

*باسی‌ ده‌وری‌ تۆ له‌ ئیزاعه‌ی‌ شۆڕش و چۆنیه‌تی‌ ده‌ستبه‌كاربوونت؟

ساڵی‌ (1974)ڕووداوێكی‌ سه‌یر ڕویدا، من له‌شۆڕشی‌ ئه‌یلول چوومه‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ من پارتی نه‌بووم، به‌ڵام وه‌كو ئه‌دیب من بووم به‌ مدیری‌ ئیزاعه‌، مدیری‌ ڕادیۆ قوتابیه‌كی‌ زیره‌ك له‌ پۆلی‌ پێنجه‌م بوو، به‌ناوی‌ قوباد كوڕی‌ كاك حه‌سه‌نی‌ حاجی‌ مه‌حمود بوو، بڵاوكراوه‌ی‌ ده‌ركردبوو به‌شێوه‌ی‌ گۆڤار بۆی‌ ناردبووم، ئه‌و ته‌له‌به‌م نه‌بوو باوكی‌ و ئه‌وان هاوڕێم بوون، زۆرم پێ‌ خۆشبوو، له‌ ئیزاعه‌وه‌ باسم ده‌كرد، كه‌ قوتابیانی‌ قوتابخانه‌ ئه‌وه‌یان كردووه‌، له‌ بۆردومانی‌ قه‌ڵادزێ‌ ناوی‌ هات كه‌ شه‌هیدبووه‌، خۆیی‌ و قوتابیه‌كان له‌ شاری‌ قه‌ڵادزێ‌ كردبوویان، هه‌ر له‌وێ‌ له‌ باخه‌ڵی‌ شه‌هیدێك دا شتێكی‌ ترم ده‌سكه‌وت، ناوی‌ سه‌روه‌ر عه‌لی‌ قادربوو، یاداشته‌كانم له‌ڕادیۆ خوێنده‌وه‌، مام هه‌ژار ووتی‌: به‌ڕاستی‌ گریام كه‌ گوێم له‌ ده‌نگت بوو، شه‌وانه‌ كه‌م هه‌بوو له‌ ئیزاعه‌ شتێك له‌باره‌ی‌ قه‌ڵادزێ‌ نه‌ڵێم، تا ئێستاس كه‌ ده‌رفه‌ت بووبێت، له‌یادی‌ قه‌ڵادزێ‌ شتم هه‌ر نووسیوه‌، له‌ ڕۆژنامه‌كان چ به‌ كوردی‌ چ به‌ عه‌ره‌بی‌، هه‌تا ئاخیر شت كه‌ لام ناخۆش بوو، بابه‌كر ئاغا هاتبۆ سلێمانی‌، بابه‌كر مه‌حمودی‌ ئاغای‌ پشده‌ری‌ وه‌زیری‌ كاروباری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بوو، له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ نێردرابوو، بۆ گوێ‌ گرتن له‌ ڕای‌ خه‌ڵكی‌، من له‌ كۆبونه‌وه‌یه‌ك زۆر قسه‌م كرد، دواتر پێ‌ ی‌ گووتم: من له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی‌ تۆ زۆر ئازارم چه‌شت، تانه‌یان لێدام چۆن هێشتووته‌ قسه‌ بكات، به‌ڵام له‌وێ‌ ئه‌و پاراستمی‌، دواتر قسه‌م كرد ئه‌وه‌بوو له‌ وه‌زیفه‌ ده‌ریانكردم، ئه‌و تووشی‌ صه‌دمه‌یه‌كی‌ تریش بوو، وه‌زیره‌ و شاره‌كه‌ ده‌گوێزنه‌وه‌، ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ش بوو لایان برد له‌ وه‌زیری‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی‌ قبوڵ نه‌كرد، چونكه‌ قه‌ڵادزێ‌ به‌حیساب شوێنی‌ سنوورییه‌، قه‌ڵادزێ‌ له‌ كوێ‌ و سنوور له‌كوێ‌!!، من زۆر قسه‌م له‌سه‌ر كوردستان و سلێمانی‌ كرد، گوایه‌: ئه‌و حكومه‌ت ناردویه‌تی‌، سه‌رۆكی‌ وه‌فدێكه‌ ساڵی‌ (1983) بوو، كه‌ جاری‌ یه‌كه‌م هات، هێشتا ئه‌و یاداشته‌م ماوه‌ كه‌ قسه‌م له‌سه‌ر كرد، به‌عه‌ره‌بی‌ بوو و وه‌ قسه‌ی‌ تریش كرا، دكتۆر ته‌یب باسی‌ ڕاگوێزانی‌ سلێمانی‌ كرد، نوری‌ ئه‌حمه‌د ته‌یب باسی‌ ئه‌وه‌ی‌ كرد، كه‌ بۆ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان هه‌ڕاج مان ده‌كه‌ن، قیاده‌ی‌ حیزبی‌ به‌عس له‌ بابه‌كر ئاغای‌ پشده‌ری‌ توڕه‌بوون، ئه‌وه‌بوو قه‌ڵادزێ‌ گوازرایه‌وه‌ و بابه‌كر ئاغایان له‌وه‌زاره‌ت لابرد.

دیاره‌ ئه‌وكاته‌ی‌ له‌ قه‌ڵادزێ‌ بووم، هه‌رچی‌ كوڕ و كچی‌ له‌ قوتابخانه‌ بوو په‌یوه‌ندی‌ هه‌بوو، به‌ڵام خۆم شه‌خصی‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ حیزبی‌ شیوعی‌ بووم، په‌یوه‌ندی‌ توندوتۆڵم له‌گه‌ڵ مه‌لا خدر هه‌بوو، كوڕێكی‌ هه‌بوو ناوی‌ نه‌جات بوو، كاك مه‌حمودی‌ حاجی‌ فه‌قێ‌ خدر به‌ (مه‌حمود عه‌باس) ناسراوه‌، دوكانی‌ مه‌كینه‌و خه‌یاتی‌ هه‌بوو، له‌دوایدا له‌ زه‌مه‌نی‌ ئه‌وه‌ی‌ من له‌شۆڕش بووم و دژی‌ ئه‌وانه‌بووم، شیوعی‌ له‌گه‌ڵ به‌عس چووبۆ جه‌بهه‌وه‌، ئه‌ندامی‌ ته‌شریعی‌ بوو پیاوێكی‌ به‌ڕێز بوو، هه‌روه‌ها كاك زاهیری‌ خه‌یات هه‌روه‌ها مه‌كته‌به‌یه‌كمان كردبۆوه‌ به‌ناوی‌ (مه‌كته‌به‌ی‌ ئازادی‌) ناوی‌ لێپسراوه‌كه‌ كاك پیرۆت بوو، كتێب و رۆژنامه‌ی‌ (طریق الشعب) ی‌ بۆ ده‌هات، ئه‌مه‌ ساڵانی‌ (1958-1960)بوو، یه‌كێكی‌ تر كه‌ خوێنده‌واری‌ باشی‌ هه‌بوو، كاك ره‌ئوف فه‌تاح و كاك ڕه‌ئوف سابیر، برای‌ دكتۆر ڕه‌فیق سابیر بوو، هه‌روه‌ها چایخانه‌یه‌ك هه‌بوو ناوی‌ خاوه‌نه‌كه‌ی‌ «سید وه‌سیم» بوو، به‌رده‌وام كۆبونه‌وه‌ن له‌و چایخانه‌یه‌دا ده‌كرد.

*باسی‌ یه‌كێتی‌ گه‌نجانی‌ دیموكراتی‌ عێراق له‌ قه‌ڵادزێ‌ بكه‌

له‌وێ‌ ئێمه‌ شیوعییه‌كان (یه‌كێتی‌ گه‌نجانی‌ دیموكراتی‌ عیراق)ان هه‌بوو، پارتی‌ (یه‌كێتی‌ لاوانی‌ دیموكراتی‌ كورستانی‌) هه‌بوو، له‌ئه‌نجامدا له‌سه‌ركردایه‌تیه‌وه‌ كه‌وتنه‌ مفاوه‌زه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ یه‌كبگرین، له‌سه‌ر ئه‌ساسێ‌ ئێمه‌ وازمان له‌لاوان هێنابوو بوو به‌ گه‌نجان، ئه‌وانیش وازیان له‌ كوردستانی‌ هێنابوو و بوو به‌ عێراقی‌، ناونرا (یه‌كێتی‌ گه‌نجانی‌ دیموكراتی‌ عیراق) دوو كه‌س ته‌رشیع كرا، بۆئه‌وه‌ی‌ بۆ كۆنگره‌ی‌ به‌غدا بچن، حه‌میدی‌ میرزا سه‌عید له‌گه‌نجانی‌ ئه‌وان، منیش له‌ لاوان بووم، ئه‌وكاته‌ له‌ قه‌ڵادزێ‌ بووم، چوینه‌ به‌غدا هاوینی‌ 1959 بوو، به‌شداری‌ ئه‌و كۆنگره‌یه‌مان كرد، كه‌ گه‌ڕاینه‌وه‌ هه‌ڵبژاردنمان كرد، به‌هه‌ڵبژاردن من بووم به‌ (سكرتێری‌ یه‌كێتی‌ لاوانی‌ دیموكراتی‌ عیراق) له‌شاری‌ قه‌ڵادزێ‌، یه‌كێكیان ده‌ویست بچێ‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ بۆ كۆنگره‌ی‌ جیهانی‌ كاك مه‌لا خدرمان نارد.

*ڕۆڵی‌ تۆ له‌ ئیزاعه‌ ده‌رباره‌ی‌ بۆردومانكردنی‌ زانكۆی‌ سلێمانی‌ له‌ قه‌ڵادزێ‌ چی‌ بوو؟

كاتێ‌ شۆڕشی‌ كوردی‌ ده‌ستی‌ پێكرده‌وه‌، ڕۆژی‌ (11/3/1974)، حكومه‌تی‌ به‌عس له‌ به‌ڵێنه‌كانی‌ خۆی‌ په‌شیمان بۆوه‌، شۆڕش ده‌ستی‌ پێكرده‌وه‌، ئێمه‌ی‌ ئه‌دیب و نووسه‌ران پۆل پۆل ده‌چووینه‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ شاخ، كه‌چووینه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ دارا تۆفیق كه‌ دواتر شه‌هیدبوو، له‌كۆندا له‌حیزبی‌ شیوعی‌ هاوڕێ‌ بووین، ئه‌و ئه‌مین عامی‌ ڕۆشنبیری‌ بوو، ئه‌و منی‌ نارد بۆ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ئیزاعه‌، دووكه‌س پشتیوانیان كردم، كه‌مال مه‌زهه‌ر ئه‌حمه‌د و هه‌ژار موكریانی‌، من له‌ ئیزاعه‌ مامه‌وه‌، خوێندكاره‌كانی‌ زانكۆی‌ سلێمانی‌ هاتبوونه‌ قه‌ڵادزێ‌ ده‌یانخوێند، زانكۆی‌ سلێمانی‌ یان بردبۆ قه‌ڵادزێ‌، به‌هه‌موو مامۆستاو ستافه‌وه‌، حكومه‌تی‌ به‌عس پێی‌ ناخۆش بوو، زانكۆ له‌ قه‌ڵادزێ‌ هه‌بێت و بۆردومانی‌ كرد، ئه‌و بۆردومانه‌ به‌ناوبانگه‌ چ قوربانییه‌كی‌ لێكه‌وته‌وه‌، من له‌ ئیزاعه‌بووم، هه‌موو شه‌وێ‌ ئیخباره‌كانم بڵاوده‌كرده‌وه‌، شتی‌ زۆر عاتفیم له‌سه‌ر قه‌ڵادزێ‌ نووسی‌، به‌تایبه‌تی‌ شه‌هیدبوونی‌ (سه‌روه‌ر،قوباد) زۆر كاریگه‌ی‌ تێكردم، نێرداون ئیخباری‌ هێنایه‌وه‌، بۆدومانه‌كه‌ چی‌ له‌قه‌ڵادزێ‌ كردووه‌، ماڵی‌ وایه‌ كه‌سی‌ تێدا ده‌رنه‌چووه‌، خێزانی‌ وایه‌ ئیباده‌ كراوه‌، له‌زه‌مانی‌ به‌عس نه‌ده‌وێرای‌ باسی‌ ئه‌وه‌ بكه‌یت، به‌ڵام له‌دوای‌ ڕاپه‌ڕین یه‌كه‌م كه‌س بووم، له‌ ئیزاعه‌ و ڕۆژنامه‌ باسم كردووه‌ و له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستانی‌ نوێ‌ بڵاوم كردۆته‌وه‌.

*له‌باره‌ی‌ یادگارییه‌كانت له‌ شاری‌ قه‌ڵادزێ‌؟

من خۆشه‌ویستی‌ و یادگاری‌ زۆرم له‌گه‌ڵ قه‌ڵادزێ‌ هه‌یه‌، یه‌كه‌مجار بووم به‌ مامۆستا ته‌مه‌نم بیست ساڵ بوو له‌ قه‌ڵادزێ‌، كه‌ بوومه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ قوتابخان هه‌ر له‌قه‌ڵادزێ‌ بووم، به‌رپرسیارییه‌تی‌ حیزبی‌ و ئه‌و چالاكی‌ و شتانه‌ ته‌مه‌نم 27 ساڵ بوو، هه‌ر له‌ قه‌ڵادزێ‌ به‌هۆی‌ هاتوچۆوه‌ مه‌مه‌ند ئاغام ناسی‌، دیاره‌ مه‌به‌ستم مه‌مه‌ند ئاغای‌ فانی‌ یان مه‌مه‌ند ئاغای‌ قائمقام، باوكی‌ دكتۆر كه‌مال میراوده‌لی‌، ئه‌و هاتوچۆی‌ قه‌ڵادزێ‌ ی‌ ده‌كرد، وه‌كو پیاوێكی‌ كه‌سایه‌تی‌ و ڕۆشنبیری‌ ناوچه‌كه‌ بوو، ئه‌وكاته‌ی‌ كه‌ ده‌هات منیش نووسه‌ربووم، له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ (ژین) گۆشه‌م هه‌بوو، به‌ناوی‌ (ئاوێنه‌ی‌ ژیان)، هه‌فتانه‌ یان دوو هه‌فته‌ جارێ‌، هه‌روه‌ها كتێبی‌ (زڕه‌ی‌ زنجیر)م ده‌ركردبوو، كه‌ هات بۆ قه‌ڵادزێ‌ یه‌كترمان ناسی‌، ئه‌و پیاوێكی‌ تریش زۆر دڵسۆز بوو، پێیان ده‌گوت (عه‌بدوڵڵای‌ عه‌لی‌ ڕێوی‌)، باوكی‌ كاك زیڕۆ، پیاوێكی‌ ناسراو و تێكۆشه‌ربوو.

*دۆستایه‌تیت له‌گه‌ڵ میراوده‌لییه‌كان و مینائاغای‌ گربداغ هه‌بوو؟

كوڕه‌كه‌ی‌ قوتابی‌ بوو به‌ناوی‌ (مه‌مه‌ند)، یه‌كجار به‌دیداری‌ گه‌یشتووم، به‌ڵام مه‌مه‌ندی‌ كوڕی‌ ته‌له‌به‌مان بوو، هه‌رچه‌نده‌ به‌ ته‌مه‌ن گه‌وره‌بوو، وه‌كو هاوڕێم وابوو، چونكه‌ مه‌مه‌ند گه‌وره‌بوو، له‌گه‌ڵ میراوده‌لییه‌كان په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ڵ خدری‌ سه‌لیم ئاغا و مه‌مه‌ند ئاغا و ژماره‌یه‌كی‌ ئاغای‌ تریشی‌ تێدابوو له‌ قوتابخانه‌دا، هه‌روه‌ها نوری‌ عارف ره‌شید و ته‌های‌ مام سه‌عید، ڕه‌سوڵ خدر بوو، هه‌رچه‌نده‌ ڕه‌سوڵ بچووك بوو، ئه‌وانی‌ تر له‌ڕووی‌ ته‌مه‌ن هاوته‌مه‌نم بوون.

*ده‌سته‌ی‌ مامۆستایانی‌ ئه‌وكاته‌ی‌ قوتابخانه‌ و ناوه‌ندی‌ قه‌ڵادزێ‌ كێ‌ بوون؟

به‌ڕێوه‌به‌ری‌ قوتابخانه‌مان مامۆستا ره‌فیق زه‌نگی‌ بوو، مامۆستاكان بریتی‌ بوون له‌ (مسته‌فا ئه‌مین، عه‌بدوڵا مه‌جید به‌گ، ئیسماعیل عه‌بدوڵا، حه‌مه‌ سه‌عید عه‌بدوڵا، میخائیل سارگۆ مه‌سیحی‌ بوو، منیش)، ئه‌مه‌یان كه‌ خۆم چووم بۆ قوتابخانه‌ی‌ ئاسۆس، خۆشم ناوی‌ «ئاسۆس»م لێنا، به‌ پێشنیازی‌ من كه‌ بۆ په‌روه‌رده‌م نارد، ڕه‌زامه‌ندیان نیشاندا، به‌ڵام یه‌كه‌مجار كه‌ من چووم ئه‌م مامۆستایانه‌ی‌ لێبوون (عه‌بدوڵای‌ میرزا مارف، جه‌لالی‌ حاجی‌ فه‌قێ‌ ی‌ شانه‌ده‌ر (خه‌ڵكی‌ سلێمانی‌) بوو، عوسمان عه‌لی‌ (كه‌ركوكی‌)بوو، به‌كر شه‌ریف (كۆیی‌) بوو، عمر حه‌مه‌د (كۆیی‌)بوو، حه‌وێز وه‌هاب (كۆیی‌) بوو له‌دواییدا مامۆستا ره‌فیق خدر كه‌ كۆن قوتابی‌ من بوو، دار امعلمینی‌ ته‌واوكرد، هاته‌وه‌ بوو به‌ مامۆستای‌ قه‌ڵادزێ‌، ئه‌وكاته‌ شیوعی‌ بوو، به‌ڕێوه‌به‌ری‌ قوتابخانه‌كه‌ ناوی‌ مامۆستا ئیسماعیل سه‌عید كۆیی‌ بوو، خێزانه‌كه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ماوه‌ته‌، كوڕه‌كانی‌ له‌سلێمانی‌ گه‌وره‌ن و ئیش و كاریان هه‌یه‌، ئه‌و ماوه‌یه‌ ته‌نها ئه‌و دوو قوتابخانه‌یه‌ هه‌بوون.

*هیچ جارێكی‌ تر گه‌ڕاویته‌وه‌ بۆ قه‌ڵادزێ‌؟

ئه‌وه‌م بیرچوو له‌ ساڵی‌ (1974) به‌رله‌وه‌ی‌ بچم بۆ سه‌ره‌وه‌ بۆ شۆڕش، من سه‌رپه‌رشتیاری‌ په‌روه‌رده‌ی‌ بووم، له‌گه‌ڵ مامۆستا (كاوێس) به‌داخه‌وه‌ شه‌هیدكرا، ئێمه‌ دوكان و رانیه‌ن وه‌رگرتبوو، به‌ڵام بۆ مه‌سه‌له‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و به‌دواداچوونێ‌ بۆ قه‌ڵادزێ‌ چووین، له‌و سه‌ردانه‌ دوو شه‌و له‌وێ‌ بووین، ئه‌و كاته‌ كاك شه‌وكه‌ت سه‌رپه‌رشتیاری‌ ئینگلیزی‌ قه‌ڵادزێ‌ بوو، ئه‌وكاته‌ زۆر گۆڕابوو، دوو بۆ سێ‌ قوتابخانه‌ی‌ كوڕان و كچانی‌ تێدابوو، ناوه‌ندییه‌كه‌ی‌ هه‌ر مابوو فراوان ببوو، ئه‌وه‌ دواجاربوو، نه‌مبینییه‌وه‌ قه‌ڵادزێ‌ هه‌تا ساڵی‌ (1977) گوازرامه‌وه‌ بۆ رومادی‌، پێش چوونم هاتم سه‌ردانێكی‌ قه‌ڵادزێم كرد، ئیتر نه‌هاتمه‌وه‌ قه‌ڵادزێ‌، تا دوای‌ ڕاپه‌ڕین ساڵی‌ (1996) براده‌رێكمان شه‌هیدببوو، پاسه‌وانی‌ كاك (عادل مراد)بوو، بۆچله‌كه‌ی‌ چووین بۆ قه‌ڵادزێ‌.

 245 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*