سەرەکی » راپۆرت » تەنگژەكان لە نێوان جەزائیر و (ریبات)دا قووڵتردەبنەوە

هۆكارەكەی هەر بیابانی خۆرئاوایە

تەنگژەكان لە نێوان جەزائیر و (ریبات)دا قووڵتردەبنەوە

ئا: کوردستانی نوێ

لێدوان و جموجۆڵەكانی جەزائیر ئاماژە بە بوونی نیگەرانی و دڵەڕاوكێ‌ دەكەن بەرامبەر بە دانپێدانانەكەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ماوە بەسەرچووی ئەمریكا بە سەروەریی مەغریب بەسەر بیابانی خۆرئاوادا لە 10ی كانوونی یەكەمی 2020.

پرسی بیابانی خۆرئاوا
لە كاتێكدا پرسی بیابانی خۆرئاوا بە گرنگترین ناكۆكی لە پەیوەنییەكانی نێوان مەغریب و جەزائیر دادەنرێت، لە ماوەی دەیان ساڵی رابردوودا، هەنگاوەكەی ترەمپ ئەگەری قوڵبوونەوەی ئەو ناكۆكیانە دێنێتەئارا.

لەیەكەم كاردانەوەی رەسمی بەرامبەر بە دانپێدانی ترەمپ بەوەی بیابانی خۆرئاوا سەر بەمەغریبە، وەزارەتی دەرەوەی جەزائیر رێگری خۆی بەرامبەر بەو هەنگاوە دەربڕی و بە»گرێبەستێكی گوماناوی» وەسفیكرد، بەرگریشی لە گەلی بیابان كرد لە دیاریكردنی چارەنوسی خۆیدا.

جەزائیر دەڵێت «ناكۆكییەكانی بیابانی خۆرئاوا مەسەلەی تەسویەكردنی ئیمپریالزمە، تەنیا لەڕێی پراكتیزەكردنی یاسای نێودەوڵەتی و پرەنسیپە چەسپاوەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان و یەكێتی ئەوروپاوە لەو بارەیەوە چارەسەر دەكرێت، دانپێدانانەكەی ترەمپیش دژ بە هەموو بڕیارەكانی نەتەوەیەكگرتووەكانە لەو بارەیەوە، بە تایبەت بڕیارەكانی ئەنجومەنی ئاسایش سەبارەت بە مەسەلەی بیابانی خۆرئاوا كە دواینیان بڕیاری ژمارە 2548ی 30ی تشرینی یەكەمی 2020 بوو كە لەلایەن ئەمریكاوە داڕێژراو بەرگری لێكرا».

ئاستەنگەكان
ئەنوەر هەدام سیاسەتوانی جەزائیری كە بانگەشە بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانە دەكات كە رێگرن لە بەردەم پرۆژەی یەكێتی مەغاریبی، دەڵێت «هەنگاوەكەی ترەمپ خزمەت بە پرۆژەی یەكێتی مەغریبی ناكات، بەڵكو قەوارەی زایۆنیزم دێنێنێتە ناوچەكەمانەوە».

بە بۆچوونی هەدام «شانشینی مەغریب پێویستی بەو جموجۆڵە نەبوو كە سەرپێچی یاسا نێودەوڵەتییەكانە لەلایەن سەرۆكی ماوە بەسەرچووی ئەمریكاوە، بۆیە پێویستە چارەسەرێكی مەغریبی لەنێوان هێزە كاریگەرەكاندا بۆ كێشەكە و دەرهاویشتەكانی بدۆزرێتەوە، تا لێوەی یەكێتی مەغاریبی بخرێتەگەڕ كە پارێزەری بەرژەوەندی هەموو گەلانی مەغریبیە».

لەبەرامبەردا، محەمەد بودن نوسەری مەغریبی دەڵێت «لەكاتێكدا مەغریب دەستی خۆی درێژ دەكات، بۆ تێپەڕاندنی ناكۆكییەكان لەگەڵ دراوسێی خۆرهەڵاتییەكەی، جەزائیر ناكۆكییەكان هێندەی تر دەوروژێنێت لە ڕێی رەتكردنەوەی دەستكەوتە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكانی مەغریب، و دەست لە كاروباری ناوخۆی وڵات وەردەدات، پلانەكانیشی لەو رووەوە بۆ گەیشتن بە ئەتڵەسی، زیاتر لە سێ‌ هەفتەیان نەخایەند»، وەك ئاماژەیەك بۆ تەنگژەكانی ئەم دواییەی پەیوەست بە رێڕەوی كركرات.

بە بۆچوونی ئەو نوسەرە مەغریبیە «ئەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكان بڕیاری لێدا، سەبارەت بە مەغریبی بوونی بیابان، بنەمای دەستوری و سیاسی هەیە و بە كردنەوەی كونسوڵخانەی ئەمریكاش لە شاری دەخلەی مەغریبی بەرجەستە دەبێت كە پشت بە رێكەوتنی ڤیەننا بۆ پەیوەندی كونسوڵگەریی ساڵی 1963 دەبەستێت».

تەنگژەیەكی درێژخایەن
پەیوەندییەكانی مەغریب و جەزائیر بە قۆناغی جیاجیای پڕ لە ئاڵۆزیدا تێپەڕیون و سەرەتای ئەو ئاڵۆزیانەش بۆ جەنگی (الرمال) دەگەڕێتەوە كە لە دوای كۆتایی هاتنی زنجیرەیەك دانوستان لەنێوان هەردوو وڵاتدا لەسەر دیاریكردنی سنوری نێوانیان، سەریهەڵدا.

كێشەی سنورەكانی باشووری نێوان هەردوو وڵات بۆ ساڵی 1950 دەگەڕێتەوە، كاتێك دەسەڵاتی ئیمپریالیستی فەرەنسایی هەردوو ناوچەی تندوف و بەشاری خستە سەر جەزائیر، بەڵام مەغریب داوای گێڕانەوەی ئەو دوو ناوچەیەی كرد لەدوای سەربەخۆیی لە ساڵی 1956، لەگەڵ چاوپۆشینی دەسەڵاتی فەرەنسایی لەو داواكارییەی مەغریب، لە ساڵی 1957دا پێشنیاریی دەستپێكردنی دانوستانی بۆ محەمەدی پێنجەم پادشای مەغریبی كرد، تا لێوەی كێشە سنورییەكان چارەسەر بكرێن، بەڵام پادشای مەغریب پێشنیارەكەی فەرەنسای رەتكردەوە بە بیانووی ئەوەی وڵاتەكەی بەشێوەی راستەوخۆ لە دوای سەربەخۆیی دانوستان لەگەڵ جەزائیر دەكات.

لەدوای ئەوەی مەغریب لە 6ی تەمموزی 1961، رێكەوتنێكی لەگەڵ فەرەحات عەباس سەرۆكی حكومەتی كاتی جەزائیر مۆركرد كە تێیدا دان بە بوونی كێشەی سنوریدا نرا لەنێوان هەردوولا و ئاماژە بە پێویستی دانوستان كرا بۆ چارەسەركردنی لە دوای دستەبەركردنی سەربەخۆیی لەلایەن جەزائیرەوە.

لەگەڵ وەرگرتنی سەربەخۆیی لەلایەن جەزائیرەوە، ئەحمەد بن بلە یەكەم سەرۆك كۆمار، رێكەوتنەكەی وەلانا و رایگەیاند كە ئەو ناوچانە بەشێكن لە خاكی جەزائیر و ناكرێت جیابكرێنەوە، ئەمەش وای لە حەسەنی دووەم كرد لە 13ی ئاداری 1963دا سەردانی جەزائیر بكات، تا رێكەوتنە ئیمزاكراوەكە لەگەڵ حكومەتی جەزائیردا وەبیر بن بلە بێنێتەوە، سەبارەت بە دیاریكردنی سنور، بەڵام داخرانی ئاسۆی دانوستانەكان بووە مایەی هەڵایسانی جەنگی (الرمال) لەنێوان هەردوو وڵاتدا كە لە ساڵی 1963دا شەش رۆژ بەردەوام بوو.

ململانێكانی نێوان مەغریب و جەزائیر لە دوای جەنگی ریمالەوە ئاقارێكی ترییان گرتەبەر، بە تایبەت دوای دۆزینەوەی كانە ئاسنەكان لە ناوچەی تندوفی كێشە لەسەر لەنێوان هەردوو وڵاتدا، بەڵام دەبوو جەزائیر ئاسنە دەرهێنراوەكە لەڕێی بەندەری ئەگادیری مەغریبییەوە بگوازێتەوە، بەو پێیەی نزیكترە لە ناوچەی تندوفەوە، ئەمەش وای لەن جەزائیر كرد بگەڕێتەوە بۆسەر مێزی گفتوگۆ.

لەو دەمەدا سەرلەنوێ‌ مەغریب داوای گێڕانەوەی هەرێمەكەی كرد، پاش ئەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكان پتەوكرد، لە هەمان كاتدا جەزائیر پاڵپشتی یەكێتیی سۆڤێتی هەڵبژارد لە دوای كودەتاكەی هەواری بومیدیەن لە ساڵی 1965 بەسەر ئەحمەد بن بلەی سەرۆكی جەزائیری.

كردنەوەی سنوورەكان
مەغریب زیاتر لە جارێك داوای لە جەزائیر كردووە كار بۆ كردنەوەی سنورە وشكانییەكانی بكەن، سەعدەدین عوسمانی سەرۆكی حكومەتی مەغریبی لەم ماوەیەی دواییدا، ئامادەیی هەمیشەیی وڵاتەكەی بۆ كردنەوەی سنورەكان لەگەڵ جەزائیردا بەبێ‌ بەرامبەر لەگەڵ جەزائیردا دەربڕی.

عوسمانی ئامادەیی مەغریبی بۆ كۆتایی هێنان بە دۆسێی سنورە داخراوەكان خستەڕوو، لەو كاتەی جەزائرییەكانیش هەمان ئامادەییان تێدا بڕەخسێت، و لەو بارەیەوە رایگەیاندبوو «شا محەمەدی شەشەم، بەردەوام داوای لە برا جەزائیرییەكان كردووە، تێكڕای كێشەكان لەسەر مێزی گفتووگۆ چارەسەر بكەن و لەسەر بنەمای برایەتی رێگەچارەكان تاوتوێ‌ بكەن».

لەبەرامبەر ئەو بانگەشەیەی مەغریب، عەبدولمەجید تەبون سەرۆكی جەزائیر لە مانگی تەمموزی رابردوودا خۆشحاڵی خۆی بەرامبەر بەو دەستپێشخەرییەی مەغریب دەربڕی بۆ تێپەڕاندنی ئاڵۆزییەكانی نێوان هەردوو وڵات و رایگەیاند «ئاڵۆزییەكانی نێوان هەردوو وڵات تائێستا زارەكین، بۆیە هیوادارین كاروبارەكان لەم سنورەدا رابوەستن، چونكە هەمیشە دەنگی عەقڵ لە پوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵاتدا زاڵ بووە».

 63 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*