سەرەکی » دۆسێ » كه‌ركووك له‌ سه‌رچاوه‌ و نووسراوه‌ جیاوازه‌كانداپەڕە 11

كه‌ركووك له‌ سه‌رچاوه‌ و نووسراوه‌ جیاوازه‌كاندا

لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌ بواری‌ ناو و شوێنی‌ جوگرافیای‌ كه‌ركوك

گرنكی‌ لێكۆلینه‌وه‌كه‌:

لێكۆلینه‌وه‌ له‌ باره‌ی‌((كه‌ركووك له‌ سه‌رچاوه‌و نووسراوه‌ جیاوازه‌كاندا)) وه‌ك بابه‌تێكی‌ مێژووی‌ دیاریكراوی‌ ئه‌وشاره‌،گرنگ و پڕبایه‌خه‌.چونكه‌ به‌ درێژایی‌ مێژوو كه‌ركوك ڕووبه‌ڕووی‌ داگیركردن بۆته‌وه‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا داگیركه‌رانی‌ شاری‌ كه‌ركوك بۆشێواندنی‌ مێژوو و ناسنامه‌ی‌ ئه‌و شاره‌و پێدانی‌ ناسنامه‌ی‌ خۆیان نێوی‌ تازه‌یان له‌ كه‌ركووك ناوه‌ . له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ هه‌رداگیركه‌رێكیش هاتووه‌ هه‌وڵی‌ گۆڕینی‌ سنووری‌جوگرافیا و دیمۆگرافیای‌ شاره‌كه‌ی‌ داوه‌.ئه‌و پلانانه‌ی‌ داگیركه‌رانیش تا ئێسته‌ش كاریگه‌ری‌ ماوه‌. سه‌باره‌ت هۆكاری‌ هه‌ڵبژاردنی‌ بابه‌تێك له‌ ژێرناونیشانی‌((كه‌ركووك له‌ سه‌چاوه‌و نوسراوه‌ جیاوازه‌كاندا)) له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ دێت، كه‌ تا ئێسته‌ وه‌ك پێویست لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و شیكاریی‌ وردی‌ له‌سه‌ر نه‌كراوه‌ له‌ زانكۆكانی‌ كوردستاندا ،جگه‌ له‌ چه‌ند وتارێكی‌ ڕۆژنامه‌و نامیلكه‌و نوسراوێكی‌ كه‌م نه‌بێت كه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ و عه‌ره‌بی‌ نوسراون.

1-2

پ.ی.د.پشكۆ حه‌مه‌تاهیر ئاغجه‌له‌ری*

ئامانج و میتۆدی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌:
ئامانجی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی‌ زانستیانه‌ و ئه‌كادیمیانه‌و شیكاریانه‌یه‌ بۆ ناوو شوێنی‌ جوگرافیایی‌ كه‌ركوك له‌ سه‌رچاوه‌و نوسراوه‌ جیاوازه‌كاندا،وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ فراوانتر و هه‌مه‌لایه‌نتر. وێرای‌ ئه‌وه‌ی‌ مه‌به‌ستمانه‌ بڵێن به‌ درێژایی‌ مێژووی‌ شاری‌ كه‌ركوك له‌ هه‌ر قۆناغێكدا ناوێكی‌ نوێی‌ لێنراوه‌و تا سه‌ده‌ی‌ نۆیه‌می‌ كۆچی‌ و پازده‌یه‌می‌ زاینیی‌ به‌ته‌واوی‌ ناوی‌(كه‌ركووك) چه‌سپی‌ و هه‌رچه‌نده‌ دواتریش ناوی‌ دیكه‌ی‌ لێنراوه‌.له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ ڕاستیه‌ك خراوه‌ته‌ ڕوو كه‌ تا ئێسته‌ش له‌ نێوان نووسینی‌ نوسه‌ره‌ كوردی‌ و بیانییه‌كاندا سنورێكی‌ دیاریكراوی‌ ته‌واو نیه‌ بۆ ئه‌و شاره‌. سه‌باره‌ت به‌ میتۆدی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ پشت به‌ میتۆدی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستیانه‌ی‌ مێژوویی‌ به‌ستراوه‌، به‌شه‌نووكه‌وكردنی‌ سه‌رچاوه‌كان.

سه‌رچاوه‌و گرفتی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌:
بۆ ئه‌نجامدانی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ پشت به‌ ژماره‌یه‌ك سه‌رچاوه‌ی‌ كوردی‌ و عه‌ره‌بی‌ و ئینگلیزی‌ و توركی‌ به‌ستراوه‌. له‌وانه‌ ده‌ستنوسی‌(كه‌ریم زه‌ند) به‌ ناوی‌(كركوك و سلیمانیه‌ صنوان) و ده‌ستنوسی‌(مسالك الابصار)ی‌ (ابن الفضل الله‌ العمری). له‌گه‌ڵ كتێبی‌(اصول اسماء المدن و المواقع العراقیه‌)ی‌(جمال بابان) و كتێبی‌(ضهور الكورد فی التاریخ و دراسات فی بلاد سوبارتو)ی‌ (جمال رشید)و كتێبی‌(كركوك وتوابعها حكم الضمیر و التاریخ)ی‌ (د.كمال مظهر أحمد)و كتێبی‌(بلاد ما بین النهرین)ی‌ (لیواو أپنهایم) و كتێبی‌(اربعه‌ قرون من تاریخ العراق الحدیث)ی‌ (لونگریك) و(موجز البلدان العراقیه‌)ی‌ (عبدالرزاق الحسنی‌)و كتێبی‌(قاموس ألاعلام)ی‌ (شمس الدین سامی)و نوسراوه‌كانی‌(طه‌ باقر و فواد سفر) به‌ ناوی‌(المرشد الی‌ الموطن أثار)و كتێبه‌كانی‌(عه‌بدوڵڵا عه‌بدولكه‌ریم مارف به‌رزنجی‌) به‌ ناوی‌(نێوان حه‌مرین و سه‌رگرمه‌) و (كاركۆك له‌ مێژوودا) و كتێبی‌(ڕپۆرتی‌ كاركێری‌ ده‌ڤه‌ری‌ كه‌ركوك له‌ ماوه‌ی‌ 1ی‌ كانونی‌ دووه‌م تا 31ی‌ كانونی‌ یه‌كه‌می‌1919)ی‌ (سه‌ربه‌ست كه‌ركوكی‌)و كتێبی‌(سفره‌ من ده‌ربه‌ند بازیان الی‌ مله‌ی‌ تاسلوجه‌)ی‌ (توفیق وه‌هبی‌)و كتێبی‌(گه‌شتێك به‌ كوردستانا)ی‌ (عه‌لائه‌دین سوجادی‌)و كتێبی‌(Conseruation of an Historic Tawn Qalaa of Kirkuk)ی‌ (D.H)و چه‌ند نوسینێكی‌ دیكه‌ی‌ وه‌ك(فازڵ قه‌ره‌داغی‌ و روفائیل منیاس و موعته‌سه‌م ساڵه‌یی‌ و بڵاوكراوه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ ناوخۆی‌ عێراق……..هتد). له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بابه‌تێكی‌ وه‌ها بێ گرفت نه‌بوه‌، له‌وانه‌ ده‌ست نه‌كه‌وتنی‌ هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ی‌ گرنگی‌ ئه‌و بابه‌ته‌و نازانستی‌ و شێواندنی‌ هه‌ندێك نوسراوی‌ تایبه‌ت به‌ بابه‌ته‌كه‌. ئه‌م ئاسته‌نگانه‌ ئه‌گه‌ر ماوه‌یه‌كیش كاریگه‌ری‌ له‌ هه‌ندێ‌ ورده‌كاری‌ هه‌بوبێ‌، به‌ڵام نه‌بۆته‌ هۆی‌ كرچوكاڵكردنی‌ بابه‌ته‌كه‌ی‌ به‌رده‌ستان كه‌ له‌ پێشه‌كییه‌ك و دوو ته‌وه‌ره‌ پێكهاتوه‌،به‌م شێوه‌یه‌:-

ته‌وه‌ره‌ی‌ یه‌كه‌م: ناوی‌ كه‌ركوك له‌ سه‌رچاوه‌ونوسراوه‌ جیاوازه‌كاندا
له‌م ته‌وه‌ره‌یه‌دا باس له‌ هه‌موو ئه‌و ناوه‌ جیاوازانه‌ كراوه‌ كه‌ به‌ درێژایی‌ مێژوو له‌ كه‌ركووك ونراون و له‌گه‌ڵ شیكردنه‌وه‌ی‌ ناو یاخود ووشه‌ی‌(كه‌ركووك) كراوه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ نۆیه‌می‌ كۆچی‌ و پازده‌یه‌می‌ زاینیه‌وه‌ به‌ شاری‌ كه‌ركوك وتراون،له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌پێی‌ نوسینی‌ ناو سه‌رچاوه‌و نوسراوه‌ جیاوازه‌كان ناوه‌ جیاكانی‌ كه‌ به‌ كه‌كووك وتراوه‌ شیكار بۆ ناوه‌كه‌ و سه‌رده‌مه‌كه‌یان كراوه‌.

ته‌وه‌ره‌ی‌ دووه‌م: شوێنی‌ جوگرافیایی‌ كه‌ركووك له‌نوسراوه‌ كوردی‌ و بیانییه‌كاندا:
له‌م باسه‌دا هه‌وڵدراوه‌ ئه‌و بۆچونه‌ جیاوازانه‌ بخرێنه‌ ڕوو كه‌ له‌ نوسراوه‌ كوردی‌ و بیانییه‌كاندا سه‌باره‌ت به‌ شوێنی‌ جوگرافیای‌ شاری‌ كه‌ركوك هه‌یان بووه‌، له‌گه‌ڵ هۆكاری‌ ئه‌و بۆ چوونه‌ جیاوازانه‌ش له‌لای‌ هه‌ردوو گروپی‌ كوردی‌ و بیانیش،كوردستانیه‌تی‌ خاكی‌ كه‌ركووكیش له‌ رووی‌ جوگرافیه‌وه‌ روون كراوه‌ته‌وه‌.

ته‌وه‌ره‌ی‌ یه‌كه‌م:
ناوی‌ كه‌ركووك له‌ سه‌رچاوه‌و نوسراوه‌ جیاوازه‌كاندا:
شاری‌ كه‌ركوك به‌هۆی‌ بوونی‌ مێژووه‌ دوورو درێژه‌كه‌یه‌وه‌، له‌ سه‌رچاوه‌و نوسراوه‌كانی‌ مێژووی‌ كۆن‌و نوێدا به‌چه‌ندین شێوه‌ نێوو براوه‌، به‌جۆرێك له‌هه‌ر سه‌رده‌مێكدا نێوێكی‌ نوێی‌ لێنراوه‌. ئه‌م نێوه‌ زۆرانه‌ی‌ كه‌ركوكیش بۆ گرنگی‌ ئابوری‌ وسیاسی‌ و سه‌ربازی‌ ئه‌وشاره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌ هێزی‌ داگیركه‌ر په‌لاماریان دراوه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ گۆڕینی‌ ناسنامه‌ی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ شاره‌كه‌و شێواندنی‌ مێژووه‌كه‌ی‌، بۆیه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌و هێزانه‌ نێوێكی‌ به‌سه‌ردا سه‌پاندوه‌، بۆنموونه‌ :
ساڵانی‌(4500 – 4000پ. ز) شاری‌ كه‌ركوك به‌ (ئه‌رفه‌ – عه‌رفا) نێوبراوه‌، هه‌رچه‌ند كۆنترین زانیاری‌ ده‌رباره‌ی‌ نێوی‌ كه‌ركوك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ ((سه‌رجونی‌ ئه‌كه‌دی‌) (2530- 2473پ. ز) به‌ وڵاتی‌ (ئه‌ربخ) یان (ئارابخا) ((Arabkhalos)) هاتووه‌، له‌ تۆماره‌كانی‌ (تحوتمسی‌ یه‌كه‌می‌) فیرعه‌ونی‌ میسریشدا (1528 – 1510 پ. ز) به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌ركه‌وتووه‌، كاتێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ گه‌یشتۆته‌ سوریا. ئه‌م نێوه‌ش تاسه‌رده‌می‌ میدیه‌كان‌و دواتریش هه‌ر مابوو، (گه باقر و فۆاد سفر) له‌ باره‌ی‌ نێوبردنی‌ شاری‌ كه‌ركوك به‌ (ئارابخا) وتویانه‌: ((شاری‌ كه‌ركووك(اربخا)، كه‌ خاوه‌ن قه‌ڵاتێكی‌ كۆنه‌و له‌ سه‌ر پاشماوه‌ی‌ دێرینه‌یه‌كی‌ كۆنتر دروستكراوه‌، هه‌روه‌ك ناوه‌كه‌ی‌ له‌و نوسراوه‌ قوڕینانه‌ی‌، كه‌ تێیدا دۆزراونه‌ته‌وه‌ به‌ ناوی‌ (ارابخا) كه‌ پاشان كراوه‌ته‌ (عرفه‌)ی‌ گه‌ڕه‌كی‌ كرێكارانی‌ تازه‌ی‌ شه‌ریكه‌ی‌ نه‌وت‌و ژماره‌ی‌ ئه‌و نوسراوه‌ قوڕینانه‌ی‌ له‌ ناو قه‌ڵادا دۆزراونه‌ته‌وه‌ كه‌ (51)له‌وحه‌ بووه‌‌ومێژوویان بۆ هه‌زاره‌ی‌ دووه‌می‌ پێش زایین ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌، (ئارابخا) كۆنترین نێوبردنی‌ ئه‌م شاره‌ بووه‌، كه‌ بۆ سه‌رده‌می‌ (حاموڕابی‌) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌))
شاری‌ كه‌ركوك له‌سه‌رده‌می‌ سۆمه‌ری‌‌و ئه‌كه‌دیه‌كاندا نێوی‌ به‌(كه‌رخۆ)ش براوه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌پێش ئه‌وانیشدا هه‌بووه‌، (كه‌رخۆ)ش زاراوه‌یه‌كی‌ ئه‌كه‌دی‌ (دوو ڕوو)ه‌ كه‌ بنه‌ڕه‌تی‌ وشه‌كه‌ سۆبارییه‌و چه‌ند جارێك به‌كارهاتووه‌، له‌ به‌رامبه‌ر نێونانه‌ جوگرافییه‌كاندا به‌شێوه‌ی‌ (دیمتۆكرخی شیلواخو) هاتووه‌، كه‌ مانای‌ (قه‌ڵای‌ شوره‌دراو) ده‌گه‌یه‌نێت و له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ سۆمه‌رییه‌كان به‌ شێوه‌ی‌ (كنكهار) نێویان بردوه‌. له‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ی‌ كۆندا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بابلییه‌كان (ئامنجه‌) یان پێی‌ وتووه‌و ئاشوریه‌كانیش به‌شوێنێكی‌ كه‌ركوكیان وتوه‌ (ئارابخا) یان (ئارافه‌ -عرفه‌). له‌ سه‌رده‌می‌ ئاشوری‌ تازه‌شدا (900 _ 612پ. ز) شاری‌ كه‌ركوك به‌(كار) نێوبراوه‌، كه‌ مانای‌ (قه‌ڵا) ده‌گه‌یه‌نێت‌و دواتریش وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ نێوی‌ (كه‌ركوك) هه‌ر له‌و وشه‌یه‌وه‌ هاتبێت. له‌دوای‌ ئاشورییه‌كانیش كاتێك كه‌ركوك بووه‌ به‌ به‌شێك له‌ ئیمپراتۆریه‌تی‌ (میدی‌) به‌ (كی ره‌ك) نێویان بردوه‌. نزیك له‌ونێوانه‌ش مێژوونووسی‌ رۆمانی‌ (ئه‌میانوس) به‌نێوی‌ (كارك) ناوی‌ كه‌ركوكی‌ بردووه‌، هه‌روه‌ها (كارشا)ش كه‌ له‌(كه‌رخا)وه‌ هاتووه‌ باسیكراوه‌ .
كاتێك (ئه‌سكه‌نده‌ری‌ مه‌كدۆنی‌) له‌ هێرشه‌كه‌یدا به‌ده‌شته‌كانی‌ نێوان دیجله‌و فوراتدا تێپه‌ڕی‌ دوای‌ ڕێوڕه‌سمێكی‌ چوار رۆژی‌ گه‌یشته‌ شاری‌(منس)، كه‌ له‌وكاته‌دا ئه‌و شوێنه‌ ئه‌شكه‌وتێك بووه‌ قیری‌ لێهاتۆته‌ ده‌رێ‌، هه‌ربۆیه‌ لێكۆڵه‌روان شاری‌ (منس) به‌ شاری‌ كه‌ركوك ده‌ستنیشانده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێك له‌مێژوونووسان شاری‌ كه‌ركوك(ئارابخا)به‌(منس)ناو ده‌به‌ن، له‌ڕیزی‌ ئه‌و شارانه‌ی‌ كه‌ ئه‌سكه‌نده‌ری‌ مه‌كدۆنی‌ پیاداتێپه‌ڕیووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌ی‌ دووری‌ نێوان (ئه‌ربیل) و(منس) به‌چوار رۆژه‌ڕێگه‌ ده‌خه‌مڵێنرێت، به‌ڵام پێناچێت ئه‌م بۆچوونه‌ ڕاست بێت، چونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ دووری‌ نێوان شاری‌ كه‌ركوك‌و هه‌ولێر(87كم)ه‌ و ئه‌و ماوه‌یه‌ ده‌تواندرێت له‌سێ‌ رۆژه‌ڕێگه‌دا ببڕێت، به‌تایبه‌تی‌ بۆ هێزه‌كه‌ی‌ ئه‌سكه‌نده‌ر كه‌ له‌سه‌ركه‌وتندا زۆرخێرابوون و له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری‌ كه‌ركوكدا ئه‌شكه‌وتێك نابینرێت، كه‌ قیری‌ لێبێته‌ ده‌ره‌وه‌ یا قیری‌ زۆری‌ هه‌بێت. … به‌ڵام هه‌ر له‌كاتی‌ هێرشی‌ مه‌كدۆنیه‌كان كه‌ له‌رێگای‌(ئه‌ره‌بخا)وه‌ ڕوویان كردۆته‌ بابل، گڕی‌ ئاگره‌ هه‌میشه‌ییه‌ ئه‌زه‌لیه‌كه‌ی‌ كه‌ركوك سه‌رنجی‌ مه‌كدۆنیه‌كانی‌ ڕاكێشابوو، بۆیه‌ مێژوونووس(بلۆرتاخ) ئه‌و شاره‌ به‌ (كوڕ كوڕا) ناو ده‌بات. بێگومان نێوچه‌ی‌ باوه‌گوڕگوڕی‌ ئێستایه‌، كه‌ ئه‌وكاته‌ به‌ته‌نیشت شاری‌(ئه‌ره‌بخا)ی‌ سه‌ر به‌میدیه‌كانه‌وه‌ بووه‌، (جمال رشید)ش وه‌های‌ بۆ ده‌چێت كه‌ وشه‌ی‌ كه‌ركوك پێوه‌ندی‌ به‌وناوه‌ هێلینیه‌وه‌ هه‌بێت‌و پاشگری‌ (ئه‌ك – Ak)ی‌ سوباری‌ خرابێته‌ سه‌رو بووبێت به‌(KORKOURAK). (به‌تلیمۆس)ی‌ فه‌یله‌سوفی‌ جوگرافیزانیش دووسه‌ده‌ پێش زایین نێوی‌ هه‌رێمی‌ كه‌ركوكی‌ ناوه‌ (كرخوا) یان (گوڕگوڕ)، كه‌ هه‌ر له‌ (گڕگڕه‌)ی‌ ئاگری‌ باباگوڕگوڕی‌ وه‌رگرتووه‌ نه‌خشه‌ی‌ رێگه‌ی‌ (یوتنجید) رۆمانیه‌كانیش له‌وكاته‌دا به‌نێوی‌ (كۆنكۆن – concon)ه‌وه‌ كه‌ركوكی‌ ناساندووه‌ .
شاری‌ كه‌ركوك له‌ سه‌رده‌می‌ (سلۆقیه‌كان)دا پێی‌ وتراوه‌ (كه‌رخ -سولق) به‌ واتای‌(شاری‌ سلوقیه‌كان)، هۆكاری‌ سه‌ره‌كیش بۆ ئه‌و نێوه‌، بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ كه‌ركوك له‌سه‌رده‌می‌ (سلۆقسی‌ كوڕی‌ ئه‌سكه‌نده‌ر)دا گه‌شه‌ی‌ باشی‌كردووه‌ ، بۆیه‌ نێوی‌ شاری‌ كه‌ركوكیش نێوی‌ پاشای‌ سه‌لوقییه‌كانی‌ وه‌رگرتووه‌. به‌ڵام هه‌ندێك ده‌ڵێن ئه‌وه‌ له‌ ڕاستییه‌وه‌ دووره‌، چونكه‌ ئه‌و ناوه‌ زۆر له‌ وه‌ كۆنتره‌و له‌ نێوی‌ میرێكی‌ نوزی‌ (شیلوا -تیشوپ كوڕی‌ پادشای‌ ئه‌راپخا)ه‌وه‌ هاتووه‌، كه‌ زۆر جار له‌گه‌ڵ (خ: he) یان (خو: hwe)ی‌ پاشگری‌ خوڕیه‌وه‌ بووه‌ به‌(سلوخ)، وشه‌ی‌ (كیرخا)ش له‌ زمانی‌ نێوچه‌كه‌دا به‌واتای‌ (قه‌ڵا)دێت. به‌وپێیه‌ ده‌بێته‌ (قه‌ڵای‌ شیلوا – تشوپ)… له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ له‌(التقویم الجغرافی)دا هاتووه‌:((نێوی‌ كه‌ركوك به‌شێوه‌ی‌ (گره‌كین)هاتووه‌و پاشان گۆڕاوه‌ بۆته‌(كرخ_ سلوخ) كه‌دراوه‌ته‌ پاڵ (سلوقس)ی‌ یۆنانی‌)). لای‌ گریكه‌كانیش نێوی‌ كه‌ركوك به‌شێوه‌ی‌ (ئارانجیویس) هاتووه‌و له‌ده‌قه‌ سریانیه‌كانیشدا به‌(كه‌رخا)نێوی‌ براوه‌. (یاقوت الحموی)ش به‌(كه‌رخینی‌) نێوی‌ ده‌با‌و له‌باره‌شیه‌وه‌ وتراوه‌:((قه‌ڵایه‌كه‌ له‌سه‌رته‌ختی‌ زه‌ویدایه‌و زۆرپته‌وه‌و چاكه‌، له‌نێوان داقوق‌و هه‌ولێردایه‌و… خۆم بینیومه‌، بریتییه‌ له‌سه‌ر شێوه‌گردێكی‌ به‌رز، كه‌ باخچه‌یه‌كی‌ بچووكی‌ هه‌یه‌)). (ابن الغوگی‌)نێوی‌ كه‌ركوكی‌ به‌(كه‌رخینی‌) بردووه‌.
له‌ سه‌رده‌می‌ ساسانیه‌كاندا شاری‌ كه‌ركوك به‌(بیت گرمای‌)ی‌ نێوی‌ هاتووه‌، (جمال رشید)ده‌ڵێت :((بیت گرمی‌ ئارامی‌ بۆ (باجرمی) له‌عه‌ره‌بیدا هه‌ر شێوه‌ی‌ ناوه‌ جوگرافیه‌كاندا (بیت زیدیتا، بازیدیتا، بیت قردو، باقردی‌، بیت درایه‌…هتد)، هه‌روه‌ها له‌ ناوچه‌ی‌ (جرمی‌)دا وشه‌ی‌ (جرمت) په‌یدابووه‌، كه‌ له‌ عه‌ره‌بیدا كۆی‌ (جرامیق)ه‌یه‌و شێوه‌ كۆنه‌ كوردیه‌كه‌ی‌ (گه‌رمیك)ه‌، كه‌ دواتر گۆڕاوه‌ بۆ گه‌رمیان)). مێژوونووسی‌ ئه‌رمه‌نی‌ (موڤسیس) له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ((ساسانیه‌كانی‌ ئاشنای‌ میدیه‌كان نێوچه‌ی‌ كه‌ركوكیان نێوناوه‌ (گه‌رمه‌كان-Gamarkan)، كه‌ سنووره‌كه‌ی‌ له‌ باكووری‌ ڕۆژئاوای‌ زێی‌ بچووكه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، تاكو باشووری‌ رۆژئاوای‌ چیای‌ حه‌مرین)). له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ ساسانیه‌كان به‌كه‌ركوكیان وتوه‌(كرمكان) یان به‌نێوی‌ (كه‌ركین) و (كۆڕه‌ك) هاتووه‌، كه‌ واتای‌ گونده‌ سوره‌كراوه‌كه‌ی‌ میدیه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت. له‌هه‌ندێك كتێبی‌ چیرۆك‌و ئه‌فسانه‌ی‌ ئێرانیدا نێوی‌ كه‌ركوك به‌شێوه‌ی‌ (ئارافه‌) و(كرخ سلوخ) و(بیپ سلوخ) و (كاری‌ كوك) و (ارمجه‌) و (شاره‌زوور)و (كوڕكوڕ) ده‌بینرێت. لای‌ سریانیه‌كانیش به‌(بیت كرمای‌ -بێت گرمای‌) (bethgarme) نێوبراوه‌ له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ شاری‌ كه‌ركوك به‌نێوی‌ (شاری‌ خواكان – مدینه‌ الالهه‌) ناسراوه.
له‌سه‌رده‌می‌ ((ئیسلام))دا به‌چه‌ندین شێوه‌ نێوی‌ كه‌ركوك هاتووه‌ وه‌ك (الكرخینی‌) و (الكرخانی‌) و (الكرخنی‌) و (دبس سلوخ) و(كیوخو یان كێرخۆ یان كیرخی‌)، كه‌ به‌واتای‌(قه‌ڵا)دێن. له‌ كتێبی‌ ژیاننامه‌ی‌(صلاح الدین) و (تاریخ بنی‌ سلجوق)دا نێوی‌ شاری‌ كه‌ركوك به‌شێوه‌ی‌ (كرخانی‌) هاتووه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ (عه‌باسی‌) یه‌كانیش به‌(كوره‌ باجرمێ‌) یان (كوره‌ باجرمق) ناسراوه‌، كه‌ وشه‌ی‌(كوڕه‌)له‌وكاتدا به‌مانای‌ ئاوه‌دانیه‌كی‌ به‌رفراوان، یاخود شار به‌كارهاتووه‌. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ نوسه‌ری‌ (مسالك الابصار) له‌ نێوه‌ڕاستی‌ (سه‌ده‌ی‌ هه‌شته‌می‌ كۆچی‌/ چوارده‌یه‌می‌ زاینیدا) نێوی‌ كه‌ركوكی‌ جارێك به‌(كه‌رخانی‌)و جارێكی‌ دیكه‌ به‌(كه‌رخینی‌) بردووه‌ . (كی لسترنج)به‌ (كیركوك) دركاندویه‌تی‌.
وشه‌ی‌ كه‌ركوك له‌ سه‌رده‌می‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تی‌ (قه‌ره‌قۆینلۆ)ی‌ توركه‌كانه‌دا له‌ سه‌ده‌ی‌ (نۆیه‌می‌ كۆچی‌/ پازده‌هه‌می‌ زاینی‌) بۆ یه‌كه‌مجار به‌ده‌ركه‌وت، چونكه‌ له‌وكاته‌دا هه‌ندێك رووداو به‌نێوی‌ (كه‌ركوك)ه‌وه‌ تۆماركراوه‌، هێندێكی‌ دیكه‌ی‌ به‌نێوی‌ (كه‌رخینی‌)ه‌وه‌ هاتووه‌و له‌ كۆتاییدا وشه‌(كه‌ركوك) به‌ته‌واوی‌ سه‌قامگیربووه‌. وادیاریشه‌ له‌ شێوه‌ی‌ (كه‌رخینی‌)یه‌وه‌ بووه‌ به‌(كه‌ركی‌)و دواتر به‌شێوه‌ی‌ فارسی‌ بچووك كراوه‌ته‌وه‌و بووه‌ به‌ (كیك) تا له‌وشه‌ی‌(كه‌ركوك)دا جێگیربووه‌. ناوی‌ كه‌ركوكیش بۆیه‌كه‌مجار له‌ كتێبی‌ فارسی‌ نوسراوی‌ (ظفرنامه) هاتووه‌، له‌ ساڵی‌ (796ك/1393ز)ی‌ كه‌ بۆ باسكردنی‌ له‌ شكركێشی‌ (ته‌یموری‌ له‌نگ)ه‌ كه‌ له‌ به‌غداده‌وه‌ بۆ داقوق و قه‌ڵای‌ كه‌ركوك هاتووه‌ ، دواتریش له‌نامه‌ی‌ مێژووی‌ سووری‌ ته‌یموری‌ له‌نگدا بینراوه‌ له‌شێوه‌و ڕوخساری‌ كه‌ركوكدا كه‌(شه‌ره‌فه‌دین عه‌لی‌ یه‌زیدی‌) له‌ساڵی‌ ((828ك/1425ز))ی‌ نووسیویه‌تی‌.
سه‌باره‌ت به‌ وشه‌ی‌ (كه‌ركوك)یش ناتوانین بگه‌ینه‌ شاره‌زاییه‌كی‌ ته‌واوو نه‌گۆڕ‌و چه‌سپاو، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باسی‌ لێوه‌ده‌كرێت، ته‌نها بریتیه‌ له‌ ئه‌گه‌ر (شێمانه‌)و به‌نزیك بوونه‌وه‌….(طه باقر وفۆاد سفر) له‌ بنه‌ڕه‌تی‌ وشه‌ی‌ كه‌ركوكه‌وه‌ وتویانه‌:((پێ ده‌چێت ناوی‌ كه‌ركوك په‌یوه‌ندی‌ به‌وشه‌ی‌ گڕگڕه‌وه‌ هه‌بووبێت، كه‌ناوی‌ ئه‌و ئاگره‌ هه‌میشه‌ بڵێسه‌داره‌ی‌ ده‌وری‌ كه‌ركوكه‌))، كه‌واته‌ وشه‌ی‌(کەركوك) له‌(گڕگڕ)ی‌ ئاگره‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، یاخود له‌وشه‌ی‌ (كوڕكوڕ)ه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌و سیمای‌ كوردی‌ وه‌رگرتووه‌، بۆیه‌ زۆری‌ پێده‌چێت نێوی‌ شاری‌ كه‌ركوكیش هه‌ر له‌وه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدابێت…. هه‌روه‌ها(جمال رشید)یش بڕوای‌ وایه‌ كه‌ نێوی‌ كه‌ركوك له‌وشه‌ی‌ (گڕگڕ)ه‌وه‌ دروستكراوه‌، كه‌ ناوی‌ چاڵێكی‌ ئاگره‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ كه‌ركوك. به‌ڵام (د. مسته‌فاجواد) وابۆی‌ ده‌چێت، كه‌ نێوی‌ كه‌ركوك له‌ نێوی‌ (كرخینی‌)یه‌وه‌ هاتبێت، ئه‌ویش به‌كۆكردنه‌وه‌ی‌ سێ‌ پیتی‌(ك) له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت :((نێوی‌ كه‌ركوك، كه‌ سێ‌ پیتی‌ (كاف) ی‌ كۆكردۆته‌وه‌، به‌یه‌كێك له‌نێوه‌ ده‌گمه‌نه‌كان داده‌نرێت، كه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زمانی‌ ئارامی‌)). (تۆفیق وه‌هبی‌) پێیوایه‌ كه‌: ((نێوی‌ كه‌ركوك له‌نێوی‌ (كه‌ر) واتا (قه‌ڵا) وه‌رگیراوه‌و پاشگری‌ كه‌(UK)ی‌ دووجار چوه‌ته‌ سه‌ر، له‌وه‌رگرتنی‌ یه‌كه‌مدا بووه‌(كه‌وه‌ك)ودووه‌میان به‌پێی‌ تێپه‌ڕبه‌وونی‌ كات پاشگری‌ (وك-UK)ی‌ دیسانه‌وه‌ چووه‌ته‌ سه‌ر بۆ ده‌ربرینی‌ خۆشی‌ یان بچووكردنه‌وه‌یه‌، كه‌ واتا وشه‌ی‌ یه‌كه‌می‌(كیرك)، پاشان (و-ك) بووه‌ به‌(كیره‌ك + وك) ئه‌وجابوو به‌م ناوه‌ی‌ ئێستای‌ كه‌ركوك)).
هه‌رچی‌ رۆژهه‌ڵاتناسی‌ ئینگلیز(لینرنج-Letrenge)ه‌، له‌ باره‌ی‌ وشه‌ی‌ كه‌ركوكه‌وه‌ وتوویه‌تی‌: ((وشه‌ی‌ كه‌ركوك وشه‌یه‌كی‌ ئاری‌یه‌، كه‌ به‌مانای‌ (قه‌ڵا) دێت‌و له‌دوو بڕگه‌ پێكهاتووه‌ كه‌ (كه‌رخ)و (كه‌ووك)ه‌وه‌ هه‌ردووكیانیش سه‌رچاوه‌كه‌یان بۆمانای‌ (قه‌ڵا – قه‌لعه‌)یه‌، به‌ڵگه‌ش له‌سه‌ر ئه‌م راستییه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاری‌ كه‌ركوك سنووری‌ له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ وڵاتی‌ (رۆم، شام) دایه‌ كه‌ به‌نێوچه‌ی‌ (به‌لقیه‌كان – البلقا‌و) ناسراون)). (كه‌ریم زه‌ند) له‌ڕوانگه‌یه‌كی‌ ناسیۆنالیستیانه‌ی‌ كوردیه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌نێوی‌ كه‌ركوك ده‌نووسێت (كه‌ركوك) به‌واتای‌ (كار + كۆك) ه‌ كه‌ (كار یان ئیشێكی‌ گه‌وره‌)و (كۆك)، ئه‌وده‌ڵێ‌ (كار) له‌سه‌رده‌می‌ سۆمه‌رییه‌كانیشدا هه‌ر به‌مانای‌ (ئیش) به‌كارهاتووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ر وا لێكی‌ بده‌ینه‌وه‌، كه‌ (كه‌ر) به‌واتای‌ (قه‌ڵا) بێتو (كۆك) یان (كوك)به‌ومانایه‌ بێت، كه‌ (كه‌ریم زه‌ند) ده‌یڵێت ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ (قه‌ڵای‌ كۆك)، پێویسته‌ بگوترێت له‌م نێوچانه‌دا زنجیره‌یه‌ك قه‌ڵای‌ ده‌ستكرد هه‌یه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می‌ ساسانیه‌كان یان پێشتری‌ یان دواتری‌، خۆ ئه‌گه‌ر (قه‌ڵای‌ كه‌ركوك) قه‌ڵایه‌كی‌ گه‌وره‌ یان كۆك بێت ئه‌وا ده‌كرێت بڵێین ئه‌و بۆچوونانه‌ له‌ بۆچونه‌كه‌ی‌(كه‌ریم زه‌ند)ه‌وه‌ نزیكن. زۆربه‌ی‌ ئێرانیه‌كانیش نێویان به‌(كاری‌ كۆك) بردووه‌، كه‌ واتا، (كاری‌ مه‌زن) ده‌گه‌یه‌نێت.
بنه‌ڕه‌تی‌ وشه‌ی‌(كه‌ركوك)هه‌رچۆنێك بێت، له‌ سه‌رده‌می‌ عوسمانیه‌كاندا به‌ته‌واوی‌ جێگه‌ی‌ (كه‌رخینی‌) گرته‌وه‌ و وای‌ لێهات به‌كارهێنانی‌(كه‌رخینی‌‌و ئارابخاو كه‌رخ سلوخ…هتد) باوی‌ نه‌ماو ته‌نها له‌ كتێبه‌كۆنه‌كاندا مایه‌وه‌، وشه‌ی‌ كه‌ركوك به‌ته‌واوی‌ ده‌ركه‌وت، هه‌رچه‌نده‌ له‌دوای‌ پرۆسه‌ی‌ به‌ناو خۆماڵیكردنی‌ نه‌وتی‌ عێراق له‌ ساڵی‌ 1976دا كه‌ركووك نێوێكی‌(ته‌عریبی‌) نوێی‌ لێنرا، له‌لایه‌ن (پارتی‌ به‌عثی‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌))، كه‌(تامیم)بووه‌ . مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كیش له‌ گۆڕینی‌ ناوی‌ كه‌ركوك و كوژاندنه‌وه‌ی‌ ناوه‌ مێژوویه‌كه‌ی‌ ئه‌و مێژووه‌ دێریشنه‌ی‌ شاری‌ كه‌ركوك بووه‌، كه‌ بۆچه‌ند سه‌ده‌یه‌ك ده‌گه‌ڕایه‌وه‌.
بۆیه‌ ده‌كرێت بووترێت بنه‌ڕه‌تی‌ لێبونه‌وه‌ی‌ نێوی‌(كه‌ركوك)، به‌چه‌ند ده‌ورێكی‌ مێژوویی‌دا تێپه‌ڕیوه‌، له‌گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌ مێژووییه‌كاندا گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا هاتووه‌و دوورو نزیك تووشی‌ سوان‌و داتاشین بووه‌، وه‌ك (كه‌رخۆ، كوكی‌، كه‌رخا، كه‌ره‌ك، كه‌ره‌خ، كه‌رخی‌، كه‌رخینی‌، كه‌رخ سلوق، كوڕكوڕ، گڕگڕ، كه‌رمینی‌، ئه‌ربه‌خ، ئه‌راپخا، ئه‌رابخا، ئورفا ئه‌ره‌فه‌، عه‌ره‌فه‌، كه‌رخورا، كور كورا، كۆنكون، كه‌ركینی‌، ئه‌رانجیوس، كاری‌ كوك …هتد).

ته‌وه‌ره‌ی‌ دووه‌م:
شوێنی‌ جوگرافی‌ نێوچه‌ی‌ كه‌ركووك له‌ نوسراوه‌ كوردی‌ بیانییه‌كاندا:-
كه‌ركووك یه‌كێكه‌ له‌شاره‌ گه‌وره‌كانی‌ باشووری‌ كوردستان‌و له‌ڕووی‌ فراوانی‌ ڕووبه‌ره‌كه‌یه‌وه‌، چواره‌م شاری‌ عێراقییه‌. به‌ڵام سنووره‌كه‌ی‌ بۆچوونی‌ هه‌مه‌چه‌شن‌و جیاوازی‌ له‌سه‌ر هه‌یه‌، ئه‌م بۆچوونانه‌ به‌پێی‌ ڕه‌گه‌زو نه‌ته‌وه‌ی‌ نووسه‌رو توێژه‌ره‌وه‌كان ده‌گۆڕێت‌و ته‌نانه‌ت جیاوازی‌ هه‌ڵوێستی‌ نیشتمانی‌‌و سیاسیشیان كاریگه‌ری‌ زۆری‌ هه‌بووه‌ له‌ بۆچوونه‌ جیاوازه‌كان. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ بۆچوونه‌كان زۆرو هه‌مه‌جۆرن، كه‌ ده‌توانرێت بوترێت هه‌ر نوسه‌رێك به‌جۆرێك سنووری‌ كه‌ركوكی‌ ده‌ستنیشانكردووه‌. له‌ سه‌رده‌مه‌ جیاجیاكاندا، ئه‌و بۆچوونه‌ جیاوازانه‌ش بۆچه‌ند فاكته‌رێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ئه‌مانه‌ن:-
1- ده‌سه‌ڵاتداره‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌كه‌كانی‌ عێراقی‌ ئێسته‌، به‌رده‌وام هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌یانداوه‌، كه‌ سنووری‌ جوگرافیاو باری‌ دیمۆگرافی‌ كه‌ركوك بشێوێنن‌و بیگۆڕن، ئه‌مه‌ش به‌پیاده‌كردنی‌ چه‌ندین شێوازی‌ جیاجیای‌ وه‌ك(ڕاگواستنی‌ كورد له‌ كه‌ركوك‌و ده‌وره‌به‌ری‌‌و نیشته‌جێكردنی‌ نه‌ته‌وه‌ ناكورده‌كان، له‌ جێگه‌ی‌ ئه‌واندا)، ئیدی‌ داگیركه‌رانی‌ كه‌ركوك به‌م كاره‌یان سنوره‌كه‌یان شێواندوه‌.
2- له‌لایه‌ن كاربه‌ده‌ستانی‌ عێراقه‌وه‌ ڕێگه‌ به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و كتێب‌و لێكۆڵینه‌وه‌ زانستیانه‌ی‌ ده‌رباره‌ی‌ ((جوگرافیای‌ كه‌ركوك‌و مێژووی‌ كه‌ركوك…هتد))نوسرابون نه‌دراوه‌، كه‌چی‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌و كاره‌یانه‌وه‌ هه‌موو ده‌رفه‌تێكیان بۆ نووسین‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بیروڕاو بۆچوونه‌كانی‌ شۆفێنیزمی‌ ده‌مارگیری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ سه‌رده‌ست ڕه‌خساندووه‌، كه‌ دوورن له‌ زانست‌و بنه‌ما ئه‌كادیمیه‌كان ‌و دژ به‌جوگرافیاو مێژووی‌ كه‌ركوكن، له‌و نووسین‌و بۆچونانه‌شدا هه‌تا بۆیان كرابێت، هه‌وڵیانداوه‌ سنووری‌ نێوچه‌ی‌ كه‌ركووك بچووك بكه‌نه‌وه‌. هه‌موو ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ی‌ له‌ساڵانی‌ (1919– 1920)دا كراون، به‌ڕه‌زامه‌ندی‌ ئه‌فسه‌رانی‌ ئینگلیزی‌ نێوچه‌كه‌ بووه‌، دواتریش به‌ فه‌رمانی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ یه‌ك له‌ دوا یه‌كه‌كانی‌ عێراق كراوه‌.
3-نوسین له‌ سه‌ر جوگرافیا و مێژووی‌ كورد به‌گشتی‌ و كه‌ركوك به‌تایبه‌تی‌ جێگه‌ی‌ بڕوای‌ ته‌واو نین، چونكه‌ له‌لایه‌ك كورد خۆی‌ نه‌نوسراوه‌ته‌وه‌ به‌ڵكو خه‌ڵكی‌ ترنوسیویانه‌ته‌وه‌،ڕه‌نگه‌ ئه‌وانیش به‌ ئاره‌زوی‌ خۆیان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا كردبێت. له‌لایه‌كی‌ دی‌ كورد له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئاماده‌بوونی‌ سیاسی‌ و شارستانێتی‌ له‌به‌رچاو نه‌بووه‌،بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌باره‌یه‌وه‌ دواون یان له‌ ژێر كاریگه‌ری‌ سۆزوعاتیفه‌دا لێی‌ دواون یان به‌شێكیان به‌ ڕق و كینه‌وه‌ نووسیویانه‌،كه‌ هه‌ردوو حاڵته‌كه‌ش مه‌وزوعیه‌ت و ڕاستی‌ ونبوه‌.
ئه‌و بۆچوونه‌ جیاوازانه‌ی‌ له‌سه‌رده‌مه‌ جیاجیاكاندا ده‌رباره‌ی‌ سنووری‌ جوگرافیای‌ كه‌ركوك هه‌ن، لێره‌دا هه‌وڵ ده‌درێت به‌دوو كۆمه‌ڵ بۆچوونه‌كانیان بخرینه‌ ڕوو:

یه‌كه‌م-
شوێنی‌ جوگرافی‌ كه‌ركوك له‌ نووسراوه‌ كوردیه‌كاندا: –
كاتێك سه‌یری‌ سه‌رچاوه‌و نوسراو بۆچوونی‌ نووسه‌ره‌ كورده‌كان ده‌كرێت، بینرێت بۆچوونه‌كان له‌سه‌ردیاری‌ كردنی‌ سنوری‌ كه‌ركوك یه‌ك نین، دیاره‌ هۆكاری‌ سه‌ره‌كیش بۆئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ سنووری‌(كه‌ركوك) له‌سه‌رده‌مه‌ جیاجیاكاندا له‌لایه‌ن داگیركه‌رانی‌ كه‌ركوكه‌وه‌ گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا هاتووه‌. له‌و نووسه‌رو نوسراوه‌ كوردیانه‌ش، كه‌ئاماژه‌یان به‌سنووری‌ كه‌ركوك داوه‌ ئه‌مانه‌ن:
(گۆڤاری‌ هیوا) له‌باره‌ی‌ سنووری‌ كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌ڵێت: ((له‌نێوان ساڵانی‌4500_4000پ. ز)دا سنووری‌ شاری‌ كه‌ركوك زۆر فراوان بووه‌، كه‌ لای‌ ژوورووی‌ زێی‌ بچووك، لای‌ خوارووی‌ نه‌هره‌وان، لای‌ رۆژئاوای‌ رووباری‌ دجله‌ نزیك به‌تكریت‌و سامه‌را بووه‌)).
هه‌رچی‌ (جمال ره‌شید)ه‌ نوسیویه‌تی‌: ((كه‌ركوك كه‌ به‌ (ئارابخا) یان (عه‌ره‌فه‌) ناسرابوو، له‌ كۆندا چیای‌ حه‌مرین سنووری‌ بووه‌، له‌ رۆژئاواوه‌ رووباری‌ سیروان (دیالی‌) جیاكردۆته‌وه‌، له‌ خوارووی‌ وڵاتی‌ (حه‌لوان)و(نوار)، له‌ سه‌روش گه‌یشتۆته‌ رووباری‌ زێی‌ بچووك، كه‌ له‌وێ‌ وڵاتی‌ (حه‌دیاب) ‌و (ئه‌ربیلا) له‌سه‌ر هه‌ردوو زێیه‌ كۆبووبوونه‌‌وه‌، له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ چیا سه‌ركه‌شه‌كانی‌ نزیك سنووری‌ زاموا)). له‌سه‌رده‌می‌ شه‌ڕی‌ چاڵدێران (1514)دا سنووری‌ شاری‌ كه‌ركوك به‌م جۆره‌بووه‌ :(( باكوورو خۆرئاوای‌ زێ‌ ی‌ گه‌وره‌، خۆرئاواو باشووری‌ ریزه‌ چیاكانی‌ حه‌مرین، باشوور خۆرهه‌ڵاتی‌ سیروان، خۆرهه‌ڵات و باكووری‌ سنووری‌ بابان (سلێمانی‌) بووه‌)).
(تۆفیق وه‌هبی‌) سه‌باره‌ت به‌سنووری‌ كه‌ركوك نووسیویه‌تی‌: ((نێوچه‌ی‌ (كه‌ركوك)ی‌ ئێستا كه‌وتۆته‌ نێوان چیاكانی‌ زاگرۆس‌و زێی‌ خواروو، دیجله‌و به‌رزاییه‌كانی‌ حه‌مرین و(سیروان – دیاله‌) هه‌مان ئه‌و ناوچه‌یه‌یه‌، كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ ساسانیه‌كاندا به‌(گه‌رمه‌كان) نێوده‌برا)). (د.نوری‌ تاڵه‌بانی‌) به‌م شێوه‌یه‌ سنووره‌كه‌ی‌ دیاریكردووه‌:((نێوچه‌ی‌ كه‌ركوك ده‌كه‌وێته‌ نێوان چیاكانی‌ زاگرۆس له‌باكووری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ زێی‌ بچوك و ڕووباری‌ دیجله‌ له‌ باكووری‌ رۆژئاواو زنجیره‌ چیای‌ حه‌مرین له‌باشووری‌ رۆژئاواو زێ‌ ی‌ سیروان (دیاله‌) له‌ باشووری‌ رۆژهه‌ڵات)). هه‌رچی‌ (عه‌بدوڵڵا عه‌بدولكه‌ریم مارف به‌رزنجی‌) له‌ هه‌ردوو كتێبه‌كه‌یدا به‌م شێوه‌یه‌ سنووری‌ كه‌ركوكی‌ ده‌ستنیشانكردووه‌: ((زنجیره‌ چیای‌ حه‌مرین… زنجیره‌ چیایه‌كی‌ دوور و درێژه‌و له‌ سنووری‌ _ عێراق ئێرانی‌ ئێستاوه‌ ده‌ستپێده‌كات‌و له‌ فه‌تحه‌ی‌ پشت شاری‌ بێجی‌ ده‌پسێت درێژی‌ ئه‌م زنجیره‌ چیایه‌یه‌ 500 كیلۆمه‌تر ده‌بێت‌و بڵندی‌ له‌هه‌ندێ‌ جێگای‌ دا ده‌گاته‌ 800مه‌تر، حه‌مرین ئه‌مڕۆ سنووری‌ جوگرافی‌ گرنگ له‌نێوان كوردستان(كه‌ركوك) ‌و به‌شه‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌ی‌ عێراقی‌ ئه‌مڕۆدا دروستده‌كات. زنجیره‌ چیای‌ سه‌رگرمه‌.. زنجیره‌ چیایه‌كی‌ درێژی‌ سه‌خت و ئاڵۆزه‌، له‌پشت دێی‌ بانیخێڵانی‌ ڕۆژئاوای‌ به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات وله‌ده‌ربه‌ند ئاوداری‌ دێلێژه‌ ده‌پسێ‌، ده‌ست پێده‌كاته‌وه‌ له‌ده‌ربه‌ند وشك ده‌پسێت، ئه‌مجاره‌ ده‌ست پێده‌كاته‌وه‌و له‌ باشووری‌ ئاغجه‌له‌ری‌ قه‌ڵاسێوكه‌ كۆتایی‌ دێت. درێژی‌ 300 كیلۆمه‌تره‌و له‌هه‌ندێ‌ جی‌ێدا ( 1850م )بڵنده‌، نێوان كاركۆك‌و سلێمانی‌ ده‌كات. زێ‌ سیروان.. نێوان كاركۆك‌و دیاله‌ ده‌كات، كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ له‌به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخان ده‌گرێ‌‌و تێكه‌ڵ به‌ئاوی‌ ئه‌ڵوه‌ند ده‌بێ‌ زێی‌ دیاله‌ پێكدێ‌‌و ده‌بنه‌ باڵێكی‌ رووباری‌ دیجله‌. زێی‌ بچووك.. نێوان پارێزگای‌ كاركۆك‌و هه‌ولێر ده‌كات، سه‌رچاوه‌ له‌به‌نداوی‌ دووكان ده‌گرێ‌‌و سه‌ره‌و خوار شۆڕده‌بێته‌وه‌ به‌ چه‌می‌ رێزاندا‌و به‌ناو شارۆچكه‌ی‌ ته‌ق ته‌ق پردێدا تێده‌په‌ڕێت و ده‌بێته‌ باڵێكی‌ رووباری‌ دیجله‌)). كه‌واته‌ (سنوری‌ شاری‌ كه‌ركوك) له‌خۆرهه‌ڵات ئاوی‌ سیروان، لای‌ ژووری‌ سه‌رگرمه‌و ده‌ربه‌ندی‌ بازیان‌و ئاغجه‌له‌ر، لای‌ خۆرئاوای‌ زێی‌ بچوك پردێ‌‌و دبسه‌، لای‌ خواروو زنجیره‌ چیای‌ حه‌مرینه‌… (جه‌میل رۆژ به‌یانی‌) سه‌باره‌ت به‌ سنووری‌ جوگرافیای‌ كه‌ركوك ده‌ڵێت: ((له‌ باشووره‌وه‌ دیاله‌و له‌ باكووری‌ رۆژئاوای‌ لیوای‌ هه‌ولێر‌و به‌شێك له‌ موسڵ، له‌ باشووری‌ رۆژئاواشی‌ لیوای‌ به‌غداو به‌شێك له‌ لیوای‌ دیاله‌یه‌و، له‌ باكووری‌ رۆژهه‌ڵاتیشه‌وه‌ لیوای‌ سلێمانییه‌)) له‌ كتێبی‌(كركوك -بحوپ المۆتمر العلمی حول كركوك)دا سنووری‌ كه‌ركوك به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ستنیشانكراوه‌ :((نێوچه‌ی‌ كه‌ركوك بریتیه‌ له‌ خاكێكی‌ پان‌و به‌رین‌و ده‌كه‌وێته‌ به‌شی‌ باكووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ عێراقه‌وه‌، له‌ نێوان لیواكانی‌(هه‌ولێرو سلێمانی‌‌و به‌غدادو دیاله‌و موسڵ)دایه‌، له‌باكووره‌وه‌ له‌گه‌ڵ لیوای‌ هه‌ولێر و به‌شێك له‌ سلێمانیدا هاوسنوره‌ ، له‌رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ له‌گه‌ڵ لیوای‌ سلێمانی‌و به‌شێك له‌دیاله‌ هاوسنوره‌، له‌باشووریشه‌وه‌ دیاله‌و رۆژئاوای‌ به‌غداو به‌شێك له‌موسڵه‌)) .

تێبینی:

پەروێزەکانی ئەم بابەتە لەگەڵ هەمان بابەت لەسەر وێبساتی کوردستانی نوێ (www.knwe.org) بڵاوکراوەتەوە

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

توركیا سوورە لەسەر ئاشكراكردنی چارەنووسی تەرمەكەی خاشقچی

توركیا ئاماژە بە رادەستكردنی تۆماركراوەكانی تایبەت بە كوژرانی جەمال خاشقچی ...