سەرەکی » راپۆرت » شه‌ڕه‌ كڵاوی‌ سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م مێزه‌ر،ته‌ڕبوش،شه‌پقه‌،ته‌پله‌‌و ..هتدپەڕە 18

شه‌ڕه‌ كڵاوی‌ سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م مێزه‌ر،ته‌ڕبوش،شه‌پقه‌،ته‌پله‌‌و ..هتد

ئیبراهیم عید
و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

له‌ بیسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا شه‌ڕێكی‌ سێقۆڵی‌ له‌ نێوان ته‌ڕبوش‌و مێرزه‌ر (عه‌مامه‌)‌و شه‌پقه‌دا هه‌ڵگیرسا‌و هێنده‌ی‌ نه‌برد شه‌ڕه‌كه‌ زۆر قورس بوو، سه‌ره‌تا شه‌ڕه‌كه‌ له‌ نێوان ته‌ڕبوش‌و عه‌مامه‌دا بوو، پاشان شه‌پقه‌-ش هاته‌ مه‌یدان‌و ته‌ڕبوشی‌ له‌ عه‌رز دا، دواتریش كه‌ بارودۆخه‌كه‌ هێور بۆوه‌ ته‌ڕبوش هه‌ستایه‌وه‌‌و خۆی‌ ته‌كاند‌و له‌سه‌ر (سه‌ر) جێگیر بوو.
له‌ بیسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا مه‌سه‌له‌ی‌ كڵاو بووه‌ دۆزێكی‌ گرنگ‌و جێگه‌ی‌ مشتومڕ، تا ئه‌و راده‌یه‌ میسرییه‌كانی‌ به‌خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كرد، كه‌ بووه‌ بابه‌تێكی‌ ئاڵۆزی‌ نه‌ته‌وه‌یی. سه‌عد زه‌غلول تا ئه‌و كاته‌ی‌ بووه‌ سه‌رنووسه‌ری‌ گۆڤاری‌ وه‌قائیعی‌ میسری‌-یش هه‌ر مێزه‌ری‌ له‌سه‌ر ده‌نا، ساڵی‌ 1880 مێزه‌ری‌ وه‌لا ناو ته‌ربوشی‌ كرده‌ سه‌ر. ته‌ها حسێن له‌ ساڵی‌ 1914دا له‌ كه‌شتییه‌كدا بوو به‌ره‌و پاریس ده‌چوو، مێزه‌ره‌كه‌ی‌ فڕێ دایه‌ ده‌ریاوه‌‌و بڕیاری‌ دا گه‌شته‌كه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كه‌لتووری‌ ئه‌وروپادا ده‌ست پێ بكات.
ئه‌م دوو هه‌ڵوێسته‌ زۆرترین كاریگه‌رییان له‌سه‌ر وروژاندنی‌ خوێندكاره‌كانی‌ خوێندنگه‌ی‌ دارولعولوم هه‌بوو، هانی‌ دان ته‌ڕبوش له‌سه‌ر بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ شانبه‌شانی‌ شارستانیی بڕۆن، ئه‌ویش به‌ قسه‌ی‌ سینا ئه‌لكوبێسی‌ له‌ وتارێكیدا كه‌ له‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لئه‌هرام بڵاوی‌ كرده‌وه‌.

ته‌ڕبوش به‌رامبه‌ر به‌ مێزه‌ر
دارولعولوم خوێندنگه‌یه‌كی‌ نیزامی-یه‌، كه‌ عه‌لی‌ موباره‌ك ساڵی‌ 1872 له‌ گه‌ڕه‌كی‌ سه‌یده‌ زه‌ینه‌ب دایمه‌زراند، تا ئه‌وه‌ی‌ له‌ ئه‌زهه‌ری‌ كۆندا ده‌خوێنرا، له‌گه‌ڵ زانستی‌ نوێ له‌خۆیدا كۆ بكاته‌وه‌‌و تیایدا بخوێندرێ. سه‌ره‌تا خوێندن له‌ دارولعولوم-دا به‌ 32 خوێندكار ده‌ستی‌ پێ كرد، پاشان ورده‌ ورده‌ زیادی‌ كرد‌و مامۆستا گه‌وره‌كانی‌ میسر وانه‌یان تێدا ده‌وته‌وه‌‌و خوێندكاره‌كان ده‌بوونه‌ خوێندكاری‌ خوێندنی‌ باڵا، به‌ وته‌ی‌ د. حامید تاهیر.
سه‌ره‌تا جلوبه‌رگی‌ خوێندكاران بریتی‌ بوو له‌ مێزه‌ر‌و جبه‌‌و كه‌وا، جا خوێندكاری‌ ئه‌زهه‌ر بایه‌، یان دارولعولوم، یان خوێندنگه‌ی‌ قه‌زای‌ شه‌رعی‌، ئه‌وه‌ش وه‌ك محه‌مه‌د عه‌فیفی‌ سه‌رۆكی‌ به‌شی‌ مێژووی‌ زانكۆی‌ قاهیره‌ ده‌ڵێ: هه‌مان جلوبه‌رگی‌ پیاوانی‌ ئایینی‌ موسوڵمانه‌كان بوو. له‌ سه‌ره‌تای‌ هاوینی‌ 1925دا، خوێندكارانی‌ دارولعولوم رێپێوانێكیان كرد‌و تیایدا داوایان كرد مێزه‌ر بگۆڕن به‌ ته‌ڕبوش‌و چاكه‌ت‌و پانتۆڵ له‌به‌ر بكه‌ن، وه‌ك جه‌مال به‌ده‌وی باسی‌ ده‌كات، ویستوویانه‌ رێچكه‌ی‌ ته‌ها حسێن‌و سه‌عد زه‌غلول بگرنه‌به‌ر.
وه‌زاره‌تی‌ مه‌عاریفی‌ میسر هاته‌پێش‌و خوێندكارانی‌ ناچار كرد، مێزه‌ر له‌سه‌ر بنێن، بیانووه‌كه‌شی‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌وه‌ جلوبه‌رگی‌ ئه‌وانه‌ له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌‌و ناكرێ لێی‌ لا بده‌ن. كاتێكیش سه‌ردانی‌ شێخی‌ ئه‌زهه‌ریان كرد، شێخ پێی‌ وتن، ئه‌گه‌ر جلوبه‌رگی‌ ئه‌سڵی‌ خۆتان نه‌پۆشن ناچار ده‌بم له‌و خوێندنگه‌یه‌ درتان بكه‌م‌و خوێندكاری‌ ئه‌زهه‌ر بخه‌مه‌ جێگه‌تان، ئه‌مه‌ش وه‌ك یۆنان له‌بیب-ی‌ مێژوونووس له‌ وتارێكیدا له‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لئه‌هرام باسی‌ كردووه‌.

مێزه‌ر له‌ شه‌وی‌ بوكێنیدا
ئه‌و كاته‌ی‌ ململانێكه‌ له‌ نێوان وه‌زاره‌تی‌ مه‌عاریف‌و خوێندكاره‌كاندا گڕی‌ گرت، پێشه‌نگه‌كانی‌ رۆژنامه‌وانی‌ چوونه‌ پاڵ خوێندكاره‌كان له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ پۆشینی‌ ته‌ڕبوش تووڕدانی‌ مێزه‌ردا، له‌ سه‌روو هه‌مووشیانه‌وه‌ فیكری‌ ئه‌بازه‌-ی‌ سه‌رنووسه‌ری‌ گۆڤاری‌ ئه‌لمسه‌وه‌ر بوو. فیكری‌ ئه‌بازه‌ له‌ گۆڤاره‌كه‌یدا وتارێكی‌ بڵاو كرده‌وه‌‌و تیایدا نووسیبووی‌: له‌ ئه‌هلی‌ عیلمم بیستووه‌ كه‌ مێزه‌ر له‌ ئه‌سڵدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جووه‌كان، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد، كه‌ ئاگری‌ شه‌ڕ ده‌گاته‌ گونده‌كانیش‌و دواتر هه‌ر به‌ دارولعولوم-ه‌وه‌ ناوه‌ستێ‌و ده‌گاته‌ دادگای‌ شه‌رعی‌‌و دواتریش ئه‌زهه‌ر. فیكری‌ ئه‌بازه‌ له‌و وتاره‌دا ده‌پرسێ: كێ له‌ كچانی‌ ناسكۆڵه‌ رازی‌ ده‌بێ شه‌وی‌ بوكێنی‌ لوتی‌ بته‌قێ به‌ لوتی‌ مێزه‌ر به‌سه‌رێكدا؟
خوێندكاره‌كان ده‌ستیان كرد به‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ راوبۆچوونی‌ ئه‌هلی‌ فیق، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بیسه‌لمێنن جلوبه‌رگ له‌ كرۆكی‌ ئاییندا نییه‌. له‌مه‌دا محه‌مه‌د شاكر-ی‌ بریكاری‌ ئه‌زهه‌ر به‌ فه‌توایه‌ك پشتی‌ گرتن، له‌ فه‌تواكه‌دا هاتبوو: ئایینی‌ ئیسلام ته‌نها داوای‌ ئه‌و جلوبه‌رگه‌ ده‌كات كه‌ عه‌وره‌ت ده‌شارێته‌وه‌.
رۆژنامه‌ی‌ كه‌وكه‌ب ئه‌لشه‌رق هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر عه‌لی‌ ماهر-ی‌ وه‌زیری‌ مه‌عاریفی‌ ئه‌و كاتی‌ میسر، كه‌ خۆی‌ ته‌ڕبوشی‌ له‌سه‌ردا بوو، له‌و هێرشه‌دا رۆژنامه‌ی‌ كه‌وكه‌ب عه‌لی‌ ماهری‌ به‌وه‌ تۆمه‌تبار كرد، كه‌ له‌ پێچی‌ مێزه‌ردا مردووه‌، پاشان له‌ عه‌لی‌ ماهری‌ پرسی‌، بۆچی‌ خۆی‌ ته‌ڕبوش فڕێ نادات‌و بیگۆڕێت به‌ مێزه‌ر.
له‌ سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ 1926دا خوێندكارانی‌ دارولعولوم فێڵێكیان دۆزییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ جلوبه‌رگی‌ ئه‌وروپاییه‌وه‌ بچنه‌ ناو خوێندنگه‌كه‌یانه‌وه‌، زۆربه‌یان جلوبه‌رگه‌ باوه‌كه‌ی‌ خۆیان به‌سه‌ر جلوبه‌رگی‌ ئه‌وروپاییدا له‌به‌ر كرد‌و هه‌ر كه‌ چوونه‌ ژووره‌وه‌، جلوبه‌رگه‌ باوه‌كه‌یان داكه‌ند، خوێندنگه‌كه‌ تووشی‌ شۆك بوو، 600 خوێندكاری‌ ده‌ركرد‌و ته‌نها 100 خوێندكار مانه‌وه‌ كه‌ جلوبه‌رگی‌ ئه‌وروپاییان له‌به‌ر نه‌كردبوو. خوێندكاره‌كان له‌به‌رده‌م وه‌زاره‌تی‌ مه‌عاریفدا كۆبوونه‌وه‌‌و دژی‌ بڕیاری‌ ده‌ركردنه‌كه‌یان وه‌ستانه‌وه‌، پاشان دارولعولوم ناچار بوو رازی‌ بێت به‌ له‌به‌ر كردنی‌ جلوبه‌رگی‌ ئه‌وروپایی‌و ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌ش به‌ شه‌ڕی‌ گۆڕینی‌ جلوبه‌رگ ناسرا.
له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌گه‌ر چاوت بگێڕایه‌ به‌ شه‌قامه‌كانی‌ میسردا، ده‌تبینی‌ كارمه‌ندانی‌ ده‌گاكانی‌ حكومه‌ت‌و وه‌زیر‌و فه‌رمانبه‌ر‌و سه‌رۆكی‌ ده‌زگای‌ پۆلیسی‌ شار‌و ئه‌فسه‌ر‌و هه‌موویان چاكه‌ت‌و پانتۆڵیان له‌به‌ردابوو، ته‌ڕبوشیان له‌سه‌ردا بوو، ئه‌مه‌ش به‌ بۆچوونی‌ فیكری‌ ئه‌بازه‌ وای‌ كردبوو خوێندنكاره‌كانی‌ دارولعولوم كردبوو وا سه‌یری‌ مێزه‌ری‌ مه‌لایانه‌ بكه‌ن، كه‌ رێگره‌ له‌به‌رده‌م دامه‌زراندنیان له‌ كاری‌ حكومیدا.

مێزه‌ر نیشانه‌ی‌ پیاوه‌
مێزه‌ر میراتی‌ كه‌لتووری‌ عه‌ره‌به‌ له‌ سه‌رده‌می‌ جاهیلییه‌وه‌، له‌ تانوپۆی‌ چنراویدا گه‌لێك مانا‌و نیشانه‌ی‌ خۆنواندنی‌ پیاوانه‌ی‌ هه‌ڵگرتووه‌، سه‌ر‌و كه‌لله‌ی‌ زۆر پیاوی‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ عه‌ره‌بی‌ رازاندۆته‌وه‌، د. ئه‌هداب حوسنی‌ له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی‌ (مێزه‌ری‌ عوسمانلی‌ له‌ توركیا‌و میسر) ده‌ڵێ: له‌ سه‌رده‌می‌ عه‌باسیدا پیاوان له‌ هه‌موو چینه‌كان له‌سه‌ریان ده‌نا، به‌ڵام هه‌ر چینه‌‌و جۆره‌ مێزه‌رێك‌و شێوازێكی‌ جیا له‌ به‌ستنیدا. عه‌ره‌ب وته‌یه‌كی‌ به‌ناوبانگیان هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ: (ئه‌گه‌ر مێزه‌رێك سوكایه‌تی‌ پێ كرا ئه‌وا خاوه‌نه‌كه‌ی‌ سه‌رشۆڕ ده‌بێت).
ته‌ڕبوش، به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ مێزه‌ر له‌ده‌ستدانی‌ شتێكی‌ خراپه‌‌و سوكایه‌تییه‌، نه‌جیب ئه‌لرێحانی‌ له‌ فیلمی‌ غه‌زل ئه‌لبه‌نات-دا كاتێك ته‌ڕبوشه‌كه‌ی‌ لێ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر عه‌رزی‌، هاوار ده‌كات‌و هه‌وڵ ده‌دات به‌ده‌ستی‌ بهێنێته‌وه‌، هه‌ست به‌و په‌ڕی‌ سوكایه‌تی‌ ده‌كات. ته‌ڕبوش له‌ رۆژگاره‌كانی‌ دێریندا كڵاوێكی‌ قوچ‌و درێژی‌ گه‌وره‌ بووه‌‌و له‌ شێوه‌ی‌ تاجێكی‌ سێگۆشه‌دا بووه‌، كه‌ میر‌و وه‌زیره‌كان له‌سه‌ریان ده‌نا. ساڵی‌ 1826 ئه‌و كاته‌ی‌ سوڵتان مه‌حمودی‌ دووه‌م هێزی‌ ئینكیشاریی (یه‌نیچاری‌) هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، له‌و ساڵه‌وه‌ بڕیاری‌ دا له‌سه‌رنانی‌ ته‌ڕبوش بۆ هه‌موو كه‌س بێت، دوای‌ ئه‌وه‌ش میسرییه‌كان چاویان له‌ توركه‌كان كرد‌و هه‌مان هه‌نگاویان نا، محه‌مه‌د عه‌لی‌ فه‌رمانی‌ دا ئه‌فسه‌ر‌و كارمه‌ندان‌و پیاوانی‌ دیاری‌ ده‌وڵه‌ت ته‌ڕبوش له‌سه‌ر بكه‌ن.
ته‌ڕبوش ته‌نها تان‌و پۆیه‌ك نه‌بوو له‌ ده‌زوو یان خوری‌ چنرابێت‌و سه‌ری‌ پیاوانی‌ میسر له‌ تینی‌ هه‌تاوو سه‌رما‌و گه‌رما بپارێزێت، به‌ڵكو نیشانه‌ی‌ ئاست‌و پله‌‌و پایه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و فیكری‌ بوو بۆ هه‌موو ته‌ڕبوش به‌سه‌ره‌كان. ره‌نگه‌كانیشی‌ وه‌ك د. ئه‌هداب حوسنی‌ ده‌ڵێ: له‌ نێوان سوری‌ كراوه‌‌و سوری‌ ئاسایی تا سوری‌ تێریشی‌ تێدا بوو، لای‌ پشته‌سه‌ره‌وه‌ ریزێك ده‌زووی‌ نه‌رمی‌ ئاوریشمینی‌ ره‌ش شۆڕ ده‌بۆوه‌.

كڵاوه‌كه‌ی‌ عه‌زمی‌
مه‌حمود عه‌زمی‌، كه‌ له‌ ساڵی‌ 1952دا سه‌رۆكی‌ وه‌فدی‌ میسر بوو له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، له‌ لایه‌نگرانی‌ رۆشنبیری‌‌و كه‌لتووری‌ ئه‌وروپا بوو. یۆنان له‌بیب له‌باره‌ی‌ عه‌زمییه‌وه‌ ده‌ڵێ: له‌ سه‌ره‌تای‌ ته‌مووزی‌ 1925دا به‌ شه‌قامه‌كانی‌ قاهیره‌دا ده‌گه‌ڕا‌و به‌ هاورێكانی‌ ده‌وت، كڵاوی‌ شه‌پقه‌ له‌سه‌ر ده‌نێت، ئه‌مه‌شی‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێ ده‌وتن تا شته‌كه‌ كوتوپڕ نه‌بێت‌و به‌شكم ئه‌وانیش چاوی‌ لێ بكه‌ن. دوای‌ ئه‌وه‌ عه‌زمی‌ چوو بۆ لای‌ كڵاوفرۆشێك بۆ ئه‌وه‌ی‌ شه‌پقه‌یه‌ك بكڕێت‌و له‌سه‌ری‌ بكات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی‌ له‌ دووكانه‌كه‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ شل ده‌بوون‌و ژێوان بۆوه‌ له‌ كڕینی‌، خۆیشی‌ به‌خۆی‌ ده‌وت (ترسنۆك)، ئه‌مه‌ له‌ كتێبی‌ شایه‌تحاڵی‌ ژیانی‌ میسریدا هاتووه‌.
له‌ سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا له‌ ئه‌وروپا باو باوی‌ كڵاوی‌ شه‌پقه‌ بوو، ئه‌و كاته‌ له‌ میسر كه‌س له‌و جۆره‌ كڵاوی‌ له‌سه‌ر نه‌ده‌كرد. یۆنان له‌بیب رزق له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: له‌ 22ی‌ شوباتی‌ 1926دا هه‌ردوو خوێندنگه‌ی‌ ماف، كه‌ ئێستا كۆلیژی‌ مافه‌ له‌ زانكۆی‌ قاهیره‌، له‌گه‌ڵ خوێندنگه‌ی‌ باڵای‌ مامۆستایان هه‌ڵچوون‌و داوایان كرد ته‌ڕبوش بگۆڕن بۆ شه‌پقه‌، هاوشێوه‌ی‌ ئه‌تاتورك، كه‌ له‌ ساڵی‌ 1925دا له‌سه‌ر كردنی‌ شه‌پقه‌ی‌ كرده‌ زۆره‌ملێ‌و سه‌پاندنی‌ به‌سه‌ر هه‌موو خه‌ڵكدا.
رۆژی‌ دووی‌ ئاداری‌ 1926 ئه‌ندامانی‌ لیژنه‌ی‌ ته‌نفیزی‌ خوێندكارانی‌ ته‌ربوش به‌سه‌ر له‌گه‌ڵ وه‌فدێكی‌ خوێندكاری‌ تورك له‌ هۆتێل شبرد كۆبوونه‌وه‌ كه‌ هه‌موو له‌و سه‌ردانه‌یاندا بۆ میسر شه‌پقه‌یان له‌سه‌ردا بوو، وێنه‌گری‌ رۆژنامه‌ی‌ ئه‌لئه‌هرام وێنه‌یه‌كی‌ گرتن‌و دواتر له‌ وێنه‌كه‌دا ده‌ركه‌وت كه‌ جیاوازییه‌كی‌ زۆر له‌ نێوان شه‌پقه‌ به‌سه‌ر‌و ته‌ڕبوش به‌سه‌ره‌كاندا زۆر زۆره‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو وای‌ كرد سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ خوێندكاران تووڕه‌ بێت‌و داوا بكات ئه‌وانیش شه‌پقه‌ له‌سه‌ر بكه‌ن، لێره‌وه‌ ئیتر شه‌ڕه‌كه‌ فراوانتر بوو، شه‌پقه‌ش هاته‌ مه‌یدانی‌ شه‌ڕه‌وه‌.

ته‌ڕبوش زیانی‌ بۆ ته‌ندروستی‌ هه‌یه‌
له‌و شه‌ڕه‌دا پزیشكان خۆیان تێهه‌ڵقورتاند‌و رۆژی‌ دووی‌ ته‌مووزی‌ 1926 فه‌توایه‌كی‌ پزیشكییان ده‌ركرد، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، ته‌ڕبوش ته‌ندروستی‌ نییه‌‌و شه‌پقه‌ زیاتر مه‌رجی‌ ته‌ندروستی‌ تێدایه‌. رابیته‌ی‌ شه‌رقی‌ كه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت به‌ پته‌وكردنی‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌‌و ئیسلامی‌ بوو، له‌ زانایانی‌ گه‌وره‌ پێكهاتبوو، عه‌بدولحه‌مید ئه‌لبه‌كری‌ سه‌رپه‌رشتی‌ ده‌كرد، خۆی‌ له‌م فه‌توایه‌ پاراست، له‌ ترسی‌ ئه‌وه‌ی‌ نه‌وه‌ك به‌ دواكه‌وتوویان له‌قه‌ڵه‌م بده‌ن. محمود عه‌زمی‌ نووسه‌ر‌و په‌رله‌مانتار یه‌كه‌م كه‌س بوو بڕیاره‌كه‌ی‌ پزیشكانی‌ جێبه‌جێ كرد‌و رۆژی‌ سێی‌ ته‌مووزی‌ هه‌مان ساڵ شه‌پقه‌ی‌ له‌سه‌ر كرد.
حه‌سه‌ن یاسین-ی‌ په‌رله‌مانتار ئه‌و جۆره‌ كڵاوه‌ی‌ خوێندكاران له‌سه‌ریان ده‌نا، واته‌ شه‌پقه‌، به‌ فیتنه‌ دانا، ئه‌زهه‌ریش هێرشی‌ كرده‌ سه‌ری‌‌و شێخه‌كانی‌ په‌یمانگای‌ ته‌نتا به‌یاننامه‌یه‌كیان له‌ رۆژنامه‌كانی‌ میسردا بڵاو كرده‌وه‌‌و تیایدا وتبوویان، له‌سه‌ر كردنی‌ شه‌پقه‌ به‌ پێی‌ هه‌موو مه‌زهه‌به‌كانی‌ ئیسلام حه‌رامه‌‌و لادانه‌ له‌ سوننه‌ت‌و موسوڵمان له‌به‌ر كردنی‌ جلوبه‌رگی‌ كافرانی‌ لێ حه‌رام كراوه‌.

ئازادی‌ له‌ كۆت‌و به‌ندی‌ دواكه‌وتوویی
له‌م كه‌ین‌و به‌ینه‌دا گۆڤاری‌ كه‌شكۆڵ رایگه‌یاند، دژایه‌تی‌ كردنی‌ حكومه‌ت بۆ ته‌ڕبوش له‌ دارولعلوم‌و شه‌پقه‌ له‌ خوێندنگه‌ باڵاكان، سه‌رچاوه‌كه‌ی‌ عه‌لی‌ ماهر نییه‌، به‌ڵكو كۆشكی‌ پاشایه‌تی‌ له‌ پشته‌وه‌یه‌. گۆڤاری‌ ئه‌لهیلال راوبۆچوونی‌ دوان له‌ نووسه‌ره‌ گه‌وره‌كانی‌ بڵاو كرده‌وه‌، یه‌كێكیان مسته‌فا سادق ئه‌لرافیقی‌ بوو كه‌ به‌رگری‌ له‌ ته‌ڕبوش ده‌كرد‌و ئه‌وی‌ تریان مه‌حمود عه‌زمی‌ بوو كه‌ به‌رگری‌ له‌ شه‌پقه‌ ده‌كرد. مسته‌فا سادق پێی‌ وابوو شه‌پقه‌ دیارده‌ی‌ له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شانی‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌‌و ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ری‌ ده‌كات، له‌سه‌ری‌ نه‌ده‌كرد تا ئاكاری‌ جوانی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ نه‌شێوابوو. د. مه‌حمود عه‌زمی‌-یش بابه‌ته‌كه‌ی‌ وا روون كرده‌وه‌، كه‌ میسر وڵاتێكه‌ خۆر تیایدا زۆر به‌تینه‌‌و ته‌ڕبوش توانای‌ پاراستنی‌ سه‌ری‌ مرۆڤی‌ نییه‌، چنینه‌كه‌شی‌ به‌ جۆرێكه‌ هه‌وا ناگات به‌ سه‌ری‌ مرۆڤ، جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش كرده‌وه‌ كه‌ ته‌ڕبوش پۆشاكێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی نییه‌. پزیشكه‌كان پێشبڕكێیه‌كیان راگه‌یاند، بۆ داهێنانی‌ جۆره‌ كڵاوێك كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌ مێزه‌ر‌و ته‌ڕبوش‌و شه‌پقه‌، ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ بوو دۆخه‌ گشتییه‌كه‌ی‌ پێ هێور بكه‌نه‌وه‌.
له‌ سییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا ململانێكه‌ ورده‌ ورده‌ كوژایه‌وه‌‌و شه‌پقه‌ش له‌ شه‌ڕه‌كه‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌‌و بووه‌ جۆره‌ كڵاوێك كه‌ ته‌نها توێژێكی‌ باڵای‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ریان ده‌نا. مێزه‌ریش بووه‌ ئه‌و كڵاوه‌ی‌ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ كه‌سه‌ ئایینییه‌كان. له‌ نامه‌یه‌كی‌ خوێنه‌راندا كه‌ گۆڤاری‌ ئه‌لمسه‌وه‌ر بڵاوی‌ كرده‌وه‌، خوێنه‌ران بێزاری‌ ده‌بڕن‌و ده‌ڵێن: هیچ نه‌ماوه‌ بیریاره‌كان خۆیانی‌ پێوه‌ سه‌رقاڵ بكه‌ن، كڵاو نه‌بێت؟ له‌ دوای‌ شۆڕشی‌ 1952وه‌ خه‌ڵكیی به‌ گشتی‌ له‌ كڵاو به‌ هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌ یاخی‌ بوون، ئه‌و یاخی‌ بوونه‌ش سیمای‌ ئازادی‌ بوو، ئازاد بوون له‌ ده‌ست كۆت‌و به‌ندی‌ دواكه‌وتوویی.

سایتی ئه‌لره‌سیف 22

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمــرالی… ئۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی ن: موراد یه‌تكین بەشی دووەم ...