سەرەکی » ئابووری » هۆڵەندا و كەرتی كشتوكاڵ

هۆڵەندا و كەرتی كشتوكاڵ

بەختیار بەكر*

كەرتی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری دەبێت بە پیشەسازیی بكرێت، چونكە ئەگەر وابەستەی پیشەسازیی نەكرێت، هەم وەبەرهێن و هەمیش بەكاربەر لە رووی ئابوورییەوە سوودێكی ئەوتۆی لێ نابینین. بازاڕی ناوخۆ و دەرەكی گرنگە بێ بەربەست بن بۆ جووتیاران و بازرگانانی كەرتی كشتوكاڵ. گواستنەوە و گەیاندنی بەروبوومەكان ئەركی حكومەتە، تا ئەوكاتەی جووتیار و كەرتی كشتوكاڵ بەشێوەیەكی گشتی دەكەونە سەرپێی خۆیان. هاوكاریكردنی جووتیاران دواجار خزمەتی راستەوخۆ بە هاووڵاتیان دەگەیەنێت و دەوڵەتیش لە سایەیدا پێشدەكەوێت. ئابووری و پێگەی نێودەوڵەتیی وڵات بەهێز دەكات. ئەم ستراتیژە بۆ زۆر سێكتەری تریش هەر راستە.

گومانی تێدا نییە، كە هەرێمی كوردستان زۆر لەبارە بۆ كشتوكاڵ و ئاژەڵداری. خاكێكی بەپیت و سەرمایەیەكی مرۆیی زۆر هەیە بۆ كاری جووتیاریی، بەڵام بەهۆی خراپی بارودۆخ و نەبوونی سەقامگیریی ئابوورییەوە، ساڵ بە ساڵ كەرتی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری روو لە كزییە و لە وەبەرهێنەرەوە بووین بە ناوچەیەكی بەكاربەر. لە هەموو سنوور و دەروازەكان هەموو بەروبوومێك هاوردە دەكەین. جووتیاری كوردی زەحمەتكێشیش بەروبوومە خۆماڵییەكەی یان بۆ ساغ ناكرێتەوە، یاخود دەبێت هەرزانفرۆشی بكات.

دەكرێت بە چەند بەشێكەوە
بۆ ئەوەی سوود لە ئەزموونی یەكێك لە گەورەترین و كاریگەرترین وڵاتی جیهان لە رووی كشتوكاڵییەوە وەربگرین، لەسەر پیشنیازی دۆستانم و دڵسۆزانی كوردەواری لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات، لە رێگەی ئەم نووسینەوە، لاپەڕە گەش و دەوڵەمەندەكانی كەرتی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری لە هۆڵەندا هەڵدەدەینەوە، بەهیوام سوودێك بگەیەنم!.

كاتێك باسی كشتوكاڵ دەكەین، بەشێوەیەكی گشتی دەكرێت ئەم كەرتە بكەین بە چەند بەشێكەوە:
سامانی ئاژەڵی (بەخێوكردنی ئاژەڵ و پەلەوەر و ماسی و بەروبوومەكانیان).
رەزگەریی (سەوزە و میوە و شینایی).
خۆراك و بەروبوومی كێڵگەیی (دانەوێڵە گرنگەكانی وەكو برنج و گەنم و جۆ و گەنمەشامی و ..تد).
دارستان و سەرچاوە ئاوییەكان (دار بۆ بیناسازی و دارتاشی و ئاویش بۆ هەموو شتێك، نەوتی سپییە).
زانستی كشتوكاڵی و ئاژەڵداری.

لە دوای ئەمریكا، هۆڵەندا دووەم وڵاتە
هۆڵەندا لە دوای ئەمریكا گەورەترین وڵاتی كشتوكاڵییە و لە ساڵانی 2019 و 2020 داهاتەكەی گەیشتۆتە زیاتر لە 94 ملیار یۆرۆ. گوڵ و نەمام گرنگترینن و گۆشت و بەرهەمە شیرییەكان دوای ئەوان دێن. لە هۆڵەندا شار هەیە بۆ گوڵفرۆشی. بۆ نمونە لە نزیك فڕۆكەخانەی ئەمستەردام، شارێك هەیە بەناوی «ئەڵسمیر»، كە وەكو بۆرسەی جیهانیی دراوەكانە، بەڵام بۆ گوڵفرۆشی. كۆگای گوڵفرۆشی ئەوەندە گەورەی هەیە، ئەستەمە بە پیادە بتوانی لە بەشێكەوە بچیتە بەشێكی تر. رۆژانە بە سەدان فڕۆكەی بارهەڵگر (كارگۆ) بە بارە گوڵەوە روو لە وڵاتان دەكەن. خۆ ئەگەر گوڵی هۆڵەندا نەبێت، رەنگە لە سێ بەشی جیهاندا خۆشەویستی و سۆزداری بێ ناز بكەوێت لە بێ گوڵیدا. تەنانەت لە شارەكانی كوردستانیش ئێستا بازرگانی بە گوڵی هۆڵەندییەوە دەكرێت و رۆحی پی ئاسوودە دەكرێت.

ساڵانە هۆڵەندا بەروبوومە كشتوكاڵی و ئاژەڵییەكانی بایی ئەم بڕە پارانەی خوارەوە بۆ وڵاتان دەنێرێت: 23 ملیار یۆرۆ بۆ ئەڵمانیا، 10 ملیار یۆرۆ بۆ بەلجیكا، هەشت ملیار یۆرۆ بۆ بەریتانیا، حەوت ملیار یۆرۆیش بۆ فەرەنسا، بۆ هەریەك لە ئەمریكا، ئیسپانیا و پۆڵەندا و سوید، هەر وڵاتێك دوو ملیار یۆرۆ بە سەرەوەیە، بۆ وڵاتەكانی تریش كەمترینی ملیارێك یۆرۆیە یان بۆ هەندێك وڵاتی بچووك شتێك كەمتر یان زیاتر. كەم وڵات هەیە لە جیهاندا چاوی لە دەستی جووتیارێكی هۆڵەندا نەبێت. بۆ ساڵانی داهاتووش چاوەڕوان دەكرێت كەرتەكە گەشەی خێراتر بەخۆیەوە ببینێت.

هەرێمی كوردستان و هۆڵەندا
خۆشبەختانە لە كوردستانیش وردە وردە سوود لە ئەزموونی هۆڵەندا وەردەگیرێت. كۆنفرانس و كۆڤێنێنتی هاوبەش بەدیدەكرێت و هەوڵی جدی دوو لایەنە بەردەوامە و وەزیر دوای وەزیر پڕ بایەختر سەیری گرنگی گرێدانی سێكتەری كشتوكاڵیی هەرێم بە هۆڵەنداوە دەكات. لە هەولێر پڕۆژەی خانووی شوشەیی هۆڵەندی خەریكە تەواو دەبێت، لە دەڤەری دهۆك دەمێكە پەتاتەی هۆڵەندی بازرگانی پێوە دەكرێت. لە پارێزگای سلێمانیش پڕۆژەی راگرتنی مانگای هۆڵەندی لەلایەن چەند وەبەرهێنەرێكەوە چۆتە بواری جێبەجێكردنەوە. ئەم ساڵ یەكەم مێگەلە مانگای هۆڵەندی بە فڕۆكەی بارهەڵگری تایبەت لە هۆڵەنداوە بەرەو سلێمانی بەڕێكەوت و پێشووتریش لە دەڤەرەكانی تر هەبووە. هەموو ئەمانە دڵخۆشكەرن و نموونەی تریش زۆرن.

ئاماری دروستی پڕۆژەكان لە وەزارەتی كشتوكاڵیی حكومەتی هەرێم دەست دەكەوێت. لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە كە هۆڵەندا رەزامەندیی پەرلەمانی هەیە بۆ هاوكاریكردنی حكومەتی هەرێم لە بواری كشتوكاڵیدا. نێردە دیپلۆماسییەكانی هۆڵەنداش لە هەولێر و بەغدا هاوكارن و ئەوەندەی لەسەر ئێمەومانانیش بێت لە خزمەتدا دەبین و درێغیشمان نەكردووە.

مێژووی كشتوكاڵ لە هۆڵەندا
كاتێك باسی بەرەوپێشەوەچوون و گرنگی پێگەی ئێستای هۆڵەندا دەكەین لە رووی كشتوكاڵەوە، پێویست دەكات بگەڕێینەوە بۆ مێژووی سەرەتای دەستپێكی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری لەم وڵاتەدا.

كشتوكاڵ لە هۆڵەندا تا ساڵی 1850 تەنیا بۆ بەدەستهێنانی خۆراكی خێزانە جووتیارەكان و ئالیك و خواردنی ئاژەڵەكان بووە. دەكرێت بڵێین كشتوكاڵ و ئاژەڵداری بازرگانی پێوە نەدەكرا. بەرهەم و بەروبوومەكەی لەناو بازنەی یەكەمدا دەخولایەوە و دەمایەوە. جووتیاری تایبەتمەند نەبوو، ئەوكاتە هەموو شتێكیان دەڕواند و زۆرترین جۆری ئاژەڵیشیان بەخێو دەكرد. بۆیە بەروبوومەكە سنوردار بوو، لەهەر جۆرێك تەنها بڕێك بەرهەم دەهێنرا. هەر بەشی خۆیانی دەكرد یان ئەوەتا شتێك زیاتر دەبوو، ئەویش ئاڵوگۆڕی پێ دەكرا. كاڵا بە كاڵا دەگۆڕدرایەوە لەنێوان خێزانەكاندا، وەكو ئەوەی كاتی خۆی لە لادێكانی كوردستانیش باو بووە.

لە ساڵی 1850 بەدواوە، دوای بەرپابوونی شۆڕشی پیشەسازی و گەیشتنی ئەو بزاوتە بە هۆڵەندا و وڵاتانی دەوروبەر، كە درەنگتر گەیشت بە زۆرێك لە وڵاتانی دیكە، نرخی بەروبوومی ئاژەڵی وەكو رۆن و گۆشت و ئەوانی تر، خێراتر رووی لەبەرزبوونەوە كرد، بە بەراورد لەگەڵ بەروبوومە رووەكییەكان. ئەم نرخ بەرزبوونەوەیە، وای لە جووتیارەكان كرد، گرنگی بە هەردوو بوار بدەن. كەرتی كشتوكاڵ گرنگ بوو، بۆ راگرتن و زیادكردنی بەروبوومی ئاژەڵی. ئەو جووتیارەی قەبارەی بەرهەمە كشتوكاڵییەكانی فراوان بوایە، توانای زیاتر دەبوو بۆ ئاژەڵداری و داهاتی زیاتری دەست دەكەوت. لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە، هۆڵەندا لەسەر ئاستی ئەوروپا زۆرترین گەنمەشامی بەرهەم دەهێنا، كە خواستێكی زۆری لەسەر بوو. وردە وردە ئەوروپییەكان بە توانای جووتیاری هۆڵەندی ئاشنا بوون و دەرگای بازرگانیی دەرەكی بە رووی جووتیاران كرایەوە. لە ساڵی 1920دا و بەهۆی خراپی دۆخی ئابوورییەوە، هۆڵەندا هەناردەی كەمكردەوە و نرخەكانی بەرزكردەوە. ئەم گۆڕانكارییە، ئەگەرچی بۆ ئەوروپییەكان باش نەبوو، بەڵام خزمەتێكی زۆری بە جووتیارە هۆڵەندییەكان گەیاند و توانیان بە داهاتەكانیان زۆرترین كەلوپەلی جووتیاری بكڕن و پانتایی زەوی و زاری كشتوكاڵیشیان فراوانتر بكەن.

* نوێنەری یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە هۆڵەندا

 139 جار بینراوە