سەرەکی » دۆسێ » لاوان نەوەیەك بەڕێگاوە

لاوان نەوەیەك بەڕێگاوە

ئەكرەمی میهرداد

 

نیگەرانی و ترسی نەوەی نوێ‌
لەدوای ئەنفال و كارەساتی كیمیاباران و جینۆسایدی گەلی كورد لەلایەن دەسەڵاتی بەعس و سەدامەوە ترس دەبێتە یەكێك لە كاریگەرترین هێزەكانی ناو كۆمەڵگەی كوردستان. كورد، بە جەماوەرو سەركردایەتی و بە رووناكبیران و كەسانی ئاسایی و بە هەموو نەوەكانیەوە ترس بووەتە یەكێك لە پێكهێنەرەكانی ژیانی رۆژانەی و بەردەوام لە هەموو ئاستەكانیشدا رەنگی داوەتەوە. دیارترین بەرجەستەبوونی ئەو ترسە لە كۆڕەوی ساڵی1991دا دەبینرێ‌ و ئەگەر بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایش نەبووایە بێگومان كاریگەری ترس سەد ئەوەندە زیاتر دەبوو. یەكێكی دیكە لە دیاردەكانی ترس لەناو كوردستاندا بە ئاشكرا لە وتاری كوردی و بەرنامەی سەركردایەتی سیاسی كوردا دەبینرێ‌ و رۆژانە لە تاكتیك و بەرنامەی ئەو سەركردایەتیەدا ترس ئامادەیە.

ترس لە بەرنامە و وتاری سەركردایەتی سیاسی كورددا بە دوو ئاڕاستە كار دەكات، یەكەمیان ترسی سەركردایەتی سیاسی كوردە لە شێواندنی ئەم هەلومەرجە سیاسییەی كە خۆیان زۆر بەچاكی لێی بەهرەمەندن و لەسەر هەموو ئاستەكانی ئابووری، سیاسی كۆمەڵایەتیدا داشیان سوارە. دووەم، ترسی ئەوانە لە ئایندەی سیاسی كوردستان و لەدەستچوونی پلەو پایەو ئیمتیازەكانیان كە بەهۆی كورد و پرسی كوردەوە دەستیان كەوتووە، بەڵام لە هەمووی ناخۆشترو بێ ئومێدتر ئەوەیە كە نەوەیەك بوونەتە لاو لە ترسدا لەدایكبوون، كە سەردەمێكی پڕ كارەسات و شكست و ئەوپەڕی دەسەڵاتی رەشی دیكتاتۆری داگیركاران بووە لە ترسیشدا گەورەبوون و بوونەتە لاو.

شكستی شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی 1975 لە ئەنجامی پیلانی نێودەوڵەتی، عەرەبی، ئیسلامی و هەرێمایەتیدا، جەنگی نێوان عیراق و ئێران و درێژەكێشانی ئەو جەنگە بۆ ماوەی8 ساڵ، كارەساتی ئەنفال و كیمیابارانی بەعسی و سەدام لە دژی كوردستانی باشوور ئەو شكست و كارەساتانەی كە هەر لەسەرەتای لەدایكبوونی ئەو نەوەیەوە باڵی رەشی كێشابوو بەسەر تەواوی ژیانی كوردستاندا.

تەنها راپەڕینی ساڵی1991 وێستگەیەكی پێشووی دڵخۆشكەر بووە بۆ خەڵكی كوردستان و نەوەی نوێ‌ ئەگەر شەڕی ناوخۆی ساڵی 1994 لەنێوان هەردوو باڵی سەركردایەتی سیاسی كوردستاندا رووی نەدابایە ئومێدی ئەوە دەكرا كە دەرفەتێك بۆ ئومێد و هیوای خەڵكی كوردستان و نەوەی نوێ‌ پەیدا بووایە، بەڵام بەداخەوە ئەو شەڕە ماڵوێرانكەرە روویداو كوشت و بڕو برسێتی بۆ خەڵكی كوردستان بە دیاری هێنا، سەرەڕای كە برینی كۆنی 30 ساڵەی شەڕی ناوخۆی كوردی كولاندەوە وێڕای ئەوەی كە برسێتی لە رادەبەدەری دیكەی بەسەر جەماوەری كورددا سەپاند لەهەمانكاتیشدا بەبەرچاوی نەوەی نوێوە ئەزموونی كوردی پڕ ترس و نیگەرانی كراو بەشی هەرە زۆری قوربانیەكانی ئەو ترس و نیگەرانییە بێگومان و لاوان ئەمەش لەدوو رێگاوە: یەكەم، زۆربەی ئەوانەی لەو شەڕەدا كوژران یان (شەهیدكران) لاوان بوون.

دووەم، هەر ئەم نەوەیە بیری كردەوەو گەورە بوو یەكسەر شەڕی ناوخۆ بووە درێژترین یادەوەری، هەموو ئەمانەش سەرباری خراپی ژیانی ئابووری كوردستان لە ئەنجامی چەندین گەمارۆی جیهانی ئیقلیمی و عیراقی لەسەر وڵاتی ئێمە كە بێگومان خراپترین و قورسترین باجی ئەو رۆژە ئابوورییە خراپە بەر لاوان و منداڵان لە هەموو كەس زیاتر پێویستیان بە بەهرەی ئابووری هەیە. لە ئەنجامی شەڕی ناوخۆ و، خراپی باری ئابووری، نەبوونی ئاسۆو وتاری كوردی كە بتوانرێ‌ زەمینەكانی نەتەوەیی، دیموكراسی، ئازادی و خۆشگوزەرانی فەراهەم بكات، بێگومان نیگەرانی و ترسی نەوەی نوێ‌، نەوەیەك كە تازە دێتە سەر شانۆی ژیان لەو رەوشە نائومێدو ترسناكەدا دەبێتە ئەنجامێكی ناچاری بۆ ژیانی یادەوەرییان. هەموو ئەمانە سەرەڕای سەرهەڵدان و ترسناكترین دیاردەی سیاسی كە تیرۆریزمی ئیسلامی بوو بەهۆی دەستێوەردانی هەندێک‌ لە دەوڵەتانی عەرەبی و هەرێمایەتی لە كوردستان و بێ‌ خەمی سەركردایەتی سیاسی كورد بەرامبەر بە لاوان و ئایندەی لاوان.

من لە هەندێ‌ لاوم پرسیووە، ئایا پێتان وانییە كە ترس بەشێكە لە ژیان و یادەوەری لاوان هەموویان وەڵامیان ئەوەبوو كە ترس زۆربەی ژیانی لاوانی داگیركردووە، بەڵام دوو بۆچوون لەم زەمینەیەدا پەیدا دەبێت‌: یەكێكیان هەمان ئەو قسانە دەكات كە باسمكردن و رایەكەی دیكەش دەڵێت‌: لاوان بۆیە دەترسن، چونكە هیوایان هەیەو هیوایان لەبەردەمە .

گومان و نیگەرانی دیاردەیەكی روو لە گەشەیە ئەگەر زەمینەی پێشكەوتن هەبێت،‌ بەڵام كێشەكە لەوەدایە كە هیچ كام لە ئاسۆكان بۆ رەواندنەوەی ترس و نیگەرانی لە زەمینەی كوردستاندا نابینرێن بۆیە گومان وەكو دەردێكی كوشندە چاوی لێدەكرێ‌. لە كوردستان لەسەر هەموو ئاستەكانی سیاسی، كۆمەڵایەتی، دینی و تەنانەت كاریگەری هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی هیوایەك بۆ ئومێدی لاوان پەیدا نەبووە، بۆیە گومان وەكو ترس و نیگەرانی خۆیان دەنوێنن و ئاسۆی گەشی ئایندەی گەشی تیا بەدی ناكرێت. ئێمە پێمان وابوو دەسەڵات كورد یەكدەخات، چاوەڕوانی ئەوە بووین رەوشی ئابووری چاكتر بكرێت، بەڵام بۆ ماوەی نزیكەی دە ساڵ كراینە قوربانی گەمارۆی ئابووری. وامان دەزانی كە لاوان بەهرەمەند دەكەن لە خواردن، پۆشین و شوێنی ژیانی تایبەتی، بەڵام لاوانیان خستە بەرەكانی جەنگێكی ناڕەواو بەیەكتر بەكوشتنیاندان. بەهیوای ئەوە بووین كە كرانەوەیەكی فەرهەنگی و شارستانی بۆ لاوان بێتە دی، بەڵام تیرۆریزم و ئیسلامی سیاسی و نەریت پەرستی گەورەترین غەدری خۆیان لە لاوان كرد و بە تایبەتیش لە كچان و ژنان.

ئەم زەمینانە وادەكەن كە گومان نیگەرانی، دیاردەیەكی نێگەتیف بێت چونكە وەكو ئاماژەم پێدا ئاسۆی دەربازكردنیان بەرەو گەشە و پێشكەوتن هێشتا لە زەمینەی وڵاتی ئێمەدا پەیدا نەكردووە.

تەنانەت لە دوای روخانی بەعس و سەدام ئەو زەمینە و ئاسۆیە هێشتا دیار نییە و لە ناوەڕاست و باشووری عیراق هێزەكانی جەهل و تاریك پەرستی لاوان رەوانەی تیرۆر و بەرەكانی جەنگی دەسەڵات دەكەن و بەناوی دین و شەریعەتەوە. ئەو هێزە كۆن و تاریكی پەرستانە لە ناوچە تازە ئازادكراوەكانی كوردستان رۆژانە ئارامی و ئاسوودەیی خەڵك تێكدەدەن و بە تەقاندنەوەو تیرۆر هەڕەشەی مەرگ لە هەموو ماف و هەموو گەشەیەكی نوێ‌ دەكەن. سەركردایەتی سیاسی و پارتەكانی كوردیش بێ‌ هیوان و بێ‌ كار لێی دانیشتوون و چاوەڕێی ئەمریكا و هاوپەیمانان دەكەن و ئەوانیش وەكو نە بایان دیبێ‌ و نە باران.

ئەگەرچی تا ئێستا باسی ناخۆشی و كارەساتمان كردووە كە بۆتە زەمینەیەكی بەردەوامی نیگەرانی و ترسی زۆربەی كۆمەڵگەی كوردی، بەڵام دیسان دەبێ‌ ئەوە دووبارە بكەینەوە كە گومان و نیگەرانی لە دڵنیایی و یەقین باشترە، گومان و نیگەرانی بەرامبەر كارەساتەكان و بەرامبەر ئەو هەلومەرجە دزێوە زۆر چاكترە لە دڵنیابوون و پاڵدانەوەو ئارامی. باشە گومان و نیگەرانی لەم زەمینەیەدا(كە پڕە لە ناخۆشی و كارەسات) و لە پەیوەندی لەگەڵ نەوەی نوێدا بەرەو كوێ‌ دەچن؟ وەڵامی ئەمە ئەوەیە دەبێ‌ ترس و نیگەرانی بۆ هیواو ئومێد لە ئامێز بگرین و زەمینەكانی بەكار و تێكۆشان پڕبكەینەوە كە بێگومان ئەو ئەركە گرنگ و مێژووییە لای لاوان دەستپێدەكات.

لاوان و ئاسۆی نوێی ژیان
خەباتی نەتەوەی كورد بۆ ئازادی و بەدەست هێنانی مافی دیاریكردنی چارەنووس چەند نەوەیەكی خایاندووەو لەو سەردەمانەدا نەوەكان یەك لەدوای یەك و هەندێك جاریش پێكەوە لەو خەباتەدا بەشداربوون. بەڵام پیلانی داگیركەران و داغانكردنی كوردستان لە رێگای ئەنفال و كیمیاباران و جینۆسایدەوە كەلێنی نێوان نەوەكانی بەرەو زیادبوون بردووەو ئەمانەش وێڕای مێژووی دوور و درێژی شەڕی ناوخۆی كوردستان كە لە ساڵی 1994وە دەستپێدەكات و تا ئەم نزیكانەی خایاندووە هیچ رووداوێك هێندەی شەڕی ناوخۆ كەلێن و بێ‌ متمانەیی نێوان نەوەكانی كوردستانی فراوان نەكردووە.

ئەگەر شۆڕشی ئەیلوول و خەباتی پارتی دیموكراتی كوردستان و بزووتنەوەی جەماوەری كوردستان لەسەر دەستی نەوەی سییەكان و چلەكان دەستی پێكردبێ‌ و لەو سەردەمەدا ئەو نەوەیە بەشێكی كارا و كاریگەر بووە لە خەباتی كوردستاندا، بەڵام شەڕی ناوخۆی نێوان باڵی بەرزانی و مەكتەبی سیاسی و سەرەنجام پیلانی نێودەوڵەتی، ئقلیمی و عەرەبی و ئیسلامی بۆ شكست پێهێنانی شۆڕشی ئەیلوول و بەدیاری هێنانی كۆستێكی گەورە بۆ كورد، وایكرد كە شكست و كۆستی شۆڕش ببێتە بەش مەینەتی بۆ نەوەی سییەكان و چلەكان و ئەو نەوە كارا و كاریگەرە بەشی زۆری بەرهەمەكانی ئەو شكستەیان بەركەوت و گورزی كاریگەری شكست و كۆست و لەو نەوەیەدا لە كورد درا.

لەدوای سەرهەڵدانەوەی شۆڕشی نوێ‌، بەشێك لە نەوەی سی و چلەكان دەبنە سەركردایەتی كوردو لەبەرئەنجامی قووڵبوونەوەی ناكۆكی و شەڕی ناوخۆ، سەرهەڵدانی شەڕی عیراق – ئێران و درێژخایەنی ئەو جەنگە بۆ هەشت ساڵ، نەوەی تازەی كوردی واتە نەوەی پەنجاكان و شەستەكان دەبنە هێزی كاریگەری شۆڕش، شەڕی ناوخۆ و قوربانییەكانی جەنگی ئێران و عیراق. ئەم نەوەیە زۆرترین نەهامەتی و تراجیدیای كوردی و عیراقی لە یادەوەریاندا پراكتیك دەكراو لەسەر جەستەو عەقڵی ئەمان پیادەكرا. لەدوای راپەڕین و دەستپێكردنی كۆچی لاوان بەرەو ئەوروپا زۆربەی هەرە زۆری ئەم نەوەیە بوون كە بەرەو ئەوروپا چوون. واتە ئەم نەوەیە لێكدابڕانێكی دیكەی بەنسیب بوو، سەرەنجام ئەم نەوەیە لە هەموو نەوەكانی پێش و دوای خۆی كارەسات و شكست و دابڕانی بە خۆیەوە بینی. قوربانییەكانی شەڕی ناوخۆ، شەهیدەكانی شۆڕشی كورد لە دژی داگیركاران، قوربانییەكانی دەستی تووندبوونەوەی دیكتاتۆری بەعس و شەڕی عیراق-ئێران، شەهیدەكانی شەڕی نێوان هەردوو باڵی حكومەتی كوردستان و سەرەنجام سەرهەڵگرتنی هەزارەها كەس و لاوی كورد لە یادەوەری ئەم نەوەیەدا لە هەمووان زیاتر دەمێنێتەوە.

ئێستا لە كوردستاندا نەوەیەك پێگەیشتووە كە دەتوانێ لە ئایندەدا دەورێكی گرنگ و كاریگەر ببینێ‌ كە ئەوانیش نەوەی حەفتاكان و هەشتاكان و نەوەدەكان. ئەم نەوەیە لەدوای راپەڕین و راماڵینی بەعس گەورە دەبن و نامۆن بە فەرهەنگی بەعس و عەرەبی داگیركەر، بەڵام بێ‌ هیوان بە دەستكەوتەكانی بەرهەمی راپەڕین چونكە هەر چاویان كردەوە و تەماشایان كرد كە كورد (یان سەرانی كورد) سەرگەرمی شەڕی ناوخۆ و شەڕی كورسی و پارەو دەسەڵاتن. ئەمان تازە دەبوونە لاو كە یەك لە دوای یەك كوردستان لەلایەن چەند گەمارۆیەكی نێودەوڵەتی، هەرێمایەتی و عیراقی برسی و هەژارو نەدار دەكراو ئەمانیش وەكو نەوەیەك كە پێویستی بە هەموو بەهرەكانی ژیان هەیە، بە تەواوی بێبەش بوون (یان بێ‌ بەش كران!) لەو ژیانەی كە شایستە بێ‌ بۆ مرۆڤ و لاوی ئەم سەردەمە. بێكاری ئەم چەند ساڵەی دوایی، بێ‌ پارەیی، بێ‌ شوێنی و بێ‌ بەرگی و بێ‌ خانەو لانەیی دیارییەكانی كوردستانی ئازاد و باهۆزی ئازادی و دیموكراسی دنیای دەسەڵاتدار بوو بۆ ئەوان. تەنانەت بەهۆی گەمارۆی فەرهەنگی دەوروبەر لەسەر كوردستان، ئەمان لە فەرهەنگ و رووناكبیریش بێ‌ بەشكران.

زۆر كەمن ئەو كەسانەی نێو نەوەی لاو، كە جگە لە كوردی زمانێكی دیكە بزانن، ئەو كەسانەی كە پەرۆشی رووناكبیرین لەم نەوەیەدا بە پەنجەی دەست ئەژمار دەكرێن و سەرەنجام ئەم نەوەیە هەژارترین و نەدارترین و بێ‌هیواترین نەوەی كوردستانە. نە پارەیان هەیە، نە شوێنی ژیانی تایبەتی، نە كاریان هەیە و نە فەرهەنگ و رووناكبیری.

لەوانەیە ئەم چەند دێڕەی دوایی جۆرێك لە ناكۆكی بێت لەگەڵ ئەو رستەیەی كە نووسیومە كە نەوەی نوێ‌ دەتوانێ‌ دەورێكی گرنگ و كاریگەر ببینێ‌، بەڵام من بەو پەڕی مەبەستەوە ئەم حاڵەتە ناكۆكە دەخەمەڕوو، ئەویش لەبەر ئەوەی لەو هەموو هەژاری و نەداری و بێ‌ عەقڵی و بێ‌ هیواییە، ئاسۆیەكی دیكە پەیدا بكەین و سەرەتا خودی لاوان و پاشان كۆمەڵی كوردستانیش لەسەر دەستی ئەو نەوەیە (چونكە ئێستا ئەم نەوەیە دەتوانێ‌ هێزی كاراو كاریگەربێ‌، ئەگەر ئاسۆو بەرنامەی باشی هەبێ‌) بەرەو سەرەتای نوێ‌ و سیمای خەباتی نوێ‌ بەرەو پێش بڕوات.

لەپێش راپەڕین و رووخانی بەعس و سەدام، كوردایەتی و خەباتی نەتەوەیی زەمینەیەكی جەماوەری، كۆمەڵایەتی، سیاسی و فەرهەنگی وای رەخساندبوو كە خەباتی نەوەكانیشی لەخۆ دەگرت.

من بیرم دێ‌ لەناو كوردایەتیدا ماركسیزم رەوتێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و رووناكبیری بەهێز بوو كە ئێمەومانان لە ساڵانی هەشتاكاندا پێوەی خەریك بووین. هەربەو شێوەیە، بەشێكی زۆری خەباتی لاوان لە هەموو بوارەكانی ژیاندا لە زەمینەی كوردایەتیدا جێگای دەبۆوە. بۆیە كارێكی گەورە نەبوو كە بتوانین رەهەندی گشتی و كۆمەڵایەتی بدەین بە خەباتی خۆمان و هەمووشمان (مەبەستم نەوەكانی سییەكان، چلەكان، پەنجاكان و شەستەكان) بەهرەمەند بووین لەو زەمینەیەدا، ئەگەرچی هەندێكمان دەمانوویست بەشێوەی خۆمان خەبات بكەین. هەر ئەو زەمینەیەش زۆرێك توخمی فەرهەنگی و فیكری و رووناكبیری بە ئێمە ئاشناكرد و سەرەنجام ئەمەش یەكێك بوو لە بەهرەی ئەم زەمینەیە بۆ ئێمەی ئەوسا لاو و نەوەی كاراو كاریگەری كورد. بەڵام ئێستا زەمینەی گشتی و كۆمەڵایەتی و كوردەواری لەگەڵ هیواو خەباتی لاواندا خەریكە زیاتر و زیاتر لێك دوور دەكەونەوە. كە ئەمەش دەبێتە گەورەترین ئاستەنگ بۆ خەباتی ئەو نەوەیە.

باشترین زەمینە بۆ مافەكانی تاك و دەركەوتنی كارایی و كاریگەری خود، ئەوەیە كە مافە سەرەتاییەكانی خواردن، جلوبەرگ و شوێنی ژیان، مافی هەموو تاكێك بێت و داواكاری لاوان و نەوەی نوێ‌ لە حكومەتی هەرێم و دەوڵەتی عیراق دابینكردنی ئەم سێ‌ شتە گرنگەیە. دەبێ‌ لاوان یان كاریان پێ‌ بدرێ یان بیمەی بێكارییان بۆ دابینبكرێت. ئەو لاوانەی كە تا ئێستا دەخوێنن دەبێ‌ مانگانەی گونجاویان لەگەڵ پێداویستیەكانی ژیان پێبدرێ‌. یەكێكی دیكە لە داواكارییە گرنگەكانی لاوان و بەتایبەتی بۆ ئەوانەی كە تەمەنیان لە سەرووی 18 ساڵیدایە (بەكچان و كوڕانەوە) دابینكردنی شوێنی تایبەتییە بۆ ژیان، واتە دەبێ‌ هەموو لاوێكی كچ و كوڕ ماڵ یان شوقەی تایبەتی خۆی هەبێ‌ بۆ ژیان. لاوان، رووناكبیران و نوێنەرانی سیاسیش دەبێ‌ ئەم داواكارییە بەردەوام دووبارە بكەنەوە و بیكەنە داواكارییەكی گشتی و كۆمەڵایەتی لە كوردستان.

ئەم داواكاریانە سەرەڕای ئەوەی سەرەتایەكی گرنگە بۆ ژیان، دەتوانێ‌ سەرەتایەكی نوێش بێت بۆ خەبات و لە هەمانكاتدا بۆ خۆی هەڵگری سیفاتی گشتی و كۆمەڵایەتییە. واتە كەس نییە حەز نەكات كوڕەكەی یان كچەكەی ببێتە خاوەنی مانگانەی خۆی و بەهرەمەندبێ لە شوێنی تایبەتی ژیان. جا لەو شوێنە تایبەتییەدا هەركەس بە جۆرێك ژیان دەباتە سەر، یەكێك ئەڤین دەكات، ئەوی تر نوێژ دەكات، فڵان كاری رووناكبیری دەكات و فیساریش بە سیاسەتەوە یان هەر كارێكی دیكە خەریك دەبێ‌.

بەم شێوەیە زەمینەیەكی گشتی و كۆمەڵایەتی بۆ تاك گەرایی و رەسەنایەتی تاك و رێزگرتن لە ژیان و بەهرەكانی تاك پەیدا دەبێ‌ و لەمەودوا تاك بوون و مافەكانی تاك لە زەمینەی گشتی و كۆمەڵایەتی دا ئاسۆیەك بۆ خەبات و زەمینەیەك بۆ بەهرەمەندی و خۆشگوزەرانی پەیدا دەكات.

مافەكانی ژنان، بەتایبەتی مافی كرێی یەكسان بۆ كارو بڕوانامەی یەكسان، مافی یەكسان بۆ تەڵاق و جیابوونەوەو بۆ هەردوو رەگەزەكە (ژن و پیاو)، رێگە نەگرتن و بەپێی یاسا لە پەیوەندییەكانی نێوان كەسانی سەرو 18 ساڵ لە نێوان هەردوو رەگەزەكە، مافی بەهرەمەندبوونی كیژانی سەروو 18 ساڵ لە شوێنی تایبەتی ژیان.

ئەمانەش دەتوانن سەرەتای نوێ‌ بن بۆ خەباتی فیمنستی و بزاڤی رزگاری ئافرەتان. مەبەستم لەوەیە كە تا ئێستا خەباتی ژنان بەشێكە (یان پاشكۆیەكە) لە خەباتی كوردایەتی و حزبایەتی و دەبێ‌ لەمەودواو لەسەر دەستی نەوەی نوێی ژنان بكرێتە خەباتی تایبەتی ئەوان بۆ بەهرەمەندبوونیان لە دەستكەوتەكانی وڵات و بكرێتە بەرنامەو خەباتی ئەم قۆناغەی بزاڤی ژنان.

نەوەی نوێی كوردستان، وەكو لەسەرەتادا وتم، دوور لە پۆستاڵی بەعس و فەرهەنگ و نەریتی ئەوان گەورەبووەو نامۆیە بە داگیركاری بەعس و هەربۆیە ئەو نەوەیە دەتوانێ‌ قۆناغێكی دیكەو بەرنامەو فەرهەنگی تازەتر لە نەتەوە خوازی كوردی دەستپێبكات و ئەم نەوەیە دەتوانێ‌ و دەبێ‌ و بە ئاشكرا لەسەر بناغەی راگەیاندنەكانی جاڕی گەردوونی مافەكانی مرۆڤ بڵێ‌: مافی كورد و كوردستانە وەكو هەموو نەتەوەكانی دیكە وڵات و دەوڵەتی تایبەتی خۆی هەبێ‌. نەوەی نوێ دەتوانێ‌ بە ئەمریكاو هاوپەیمانان بڵێ‌: ئێمەش دەمانەوێ‌ هەروەكو بەیاننامەكانی خۆتان بۆ ئازادی و مافی تاك و هاووڵاتیان، مافی جیابوونەوەو سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی خۆمان بدەنێ‌. دەبێ‌ بە ئەمریكاو بەرپرسانی ئەمریكا بڵێین ئێوە نەبوون لە راگەیاندنی فیلادلفیاو لە ساڵی 1776 مافەكانی تاك و سەربەخۆیی ئەمریكاتان بڵند كرد، ئێستا ئێمە دەمانەوێ‌ وەكو جارانی ئێوە، مامەڵە لەگەڵ گەلی كوردستاندا بكەن و مافی ئەم نەتەوە بۆ جیابوونەوەو دامەزراندنی وڵاتی سەربەخۆیی پێبدەن. ئەگەر ئەم نەتەوەیەو لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و جەماوەری ئەم بزاڤە دەستپێبكات، ئایا نابێتە خاوەن سەرەتایەكی گەشتتر و نوێتر بۆ خەبات و تێكۆشان؟ ئایا ئەم سەرەتایە هەر لە ئێستاوە رەهەندو ئاسۆی كۆمەڵایەتی و جەماوەری لە خۆدا هەڵنەگرتووە؟

یەكێكی دیكە لە سەرەتا نوێ ‌و گرنگەكانی خەباتی لاوان، مەسەلەی بیریاری و رووناكبیری و سیاسییەو مەبەستی خۆم لە رێگای ئەم پرسیارانەوە دەخەمەڕوو. ئایا جاران نەوە كۆنەكانی نێو خەباتی سیاسی و كوردایەتی سەر بەیەكێك لە رێبازە سیاسی و ئایدۆلۆژییەكان نەبوون؟ ئایا هەموومان پەروەردەی یەكێك لەو رێبازانە نین؟ ئایا زۆربەمان بە بەهای جیاوازی سەرەتای سیاسی و ئایدۆلۆژی نەچووینەوە شەڕ لەدژی ئەوانی كە وەكو خۆمان نەبوون؟ ئایا لە رێگای ئەو سیاسەت و ئایدۆلۆژیانەوە، بزاڤی كوردمان خانە خانە نەكردبوو، ئایا كوردایەتیمان بەو رێبازانەوە بەرەو ناكۆكی و شەڕی ناوخۆ و خۆكوژی نەبرد؟ بە بڕوای من وەڵامی ئەم پرسیارانە بۆ نەوەی نوێ‌ و خەباتی نوێ‌، ئەگەر نەبێتە سەرەتایەكی نوێ‌، بێگومان دەبێتە ئاستەنگ و گێژاوێكی دیكە بۆ ئەو نەوەیەو بەردەوامبوونی ژیان و خەباتی. وەڵامی نەوەی نوێ‌، بە بڕوای من دەكرێ‌ بەم شێوەیە بێ‌: ئێمە دەتوانین لەو هەموو رێبازە فكری و فەلسەفی و سیاسییە بەهرەمەندی نوێ‌ پەیدابكەین، بەڵام بەو مەرجەی كە رەخنەی خۆمان و سەرەنجی ژیانی نوێ‌ و پێشكەوتنی نوێ‌ لەسەر ئەو رێبازانە نەشارینەوەو لەهەمان كاتدا گفتوگۆ و پەیوەندی نێوان بیر و فەلسەفەكانیش (هەروەكو هابرماس دەڵێ‌) بكەینە پردو رایەڵێكی نوێ‌ بۆ گرێدانەوەی بەشە جیاوازەكانی خەبات و ئەو گفتوگۆیە لە راستی نزیكترمان بكاتەوە. چونكە هەموومان و بە هەموو رێبازەكانەوە هەڵگری بەشێك لە راستین و تەنها لە رێگای گفتوگۆی نێوان ئەو بەشانەوە، لایەنەكانی دیكەی راستی كۆمەڵ و كوردستان خۆی دەنەخشێنێ‌. سەرەنجام لە ئێستا بەدواوە و لەسەر دەستی نەوەی نوێ‌ وەرچەرخانێكی تازە بۆ ژیانی فكری و فەلسەفی و سیاسی پەیدا بكەین و رەهەندی فرەیی، جیاوازی و پێكەوە ژیانی ئەو رێبازانە لە بزاڤی نوێی لاواندا (هەر وەكو بزاڤی 1968ی لاوانی فەرەنسا و ئەوروپا) بەرەو ئاسۆیەكی نوێتر و گەشتر بەرین. بەم شێوەیە من دەخوازم نەوەی نوێ بەو سەرەتا تازانەی خەبات ئاشنا بكەم و لەو رێگایانەشەوە، سەرەتای بزاڤێكی نوێ‌ لە زەمینەی گشتی و كۆمەڵایەتیدا بكەینە سەردەمێكی دیكەی خەبات و ژیانی كۆمەڵگەی كوردستان. كوردستان لەڕێگای لاوانەوە دەتوانێ‌ دەورێكی چالاك و كاریگەری لەبەرامبەر هەموو هەڕەشەكانی تیرۆر و كۆنەپەرستی و دیكتاتۆری و شۆفێنیزمی داگیركارانی كوردستان بگێڕێ‌ و لەو رێگایەشەوە وڵاتی خۆمان بكەینە زەمینەی ئازادی و دیموكراسی.

خەباتی نەتەوەی كورد بۆ ئازادی و بەدەستهێنانی مافی بڕیاردانی چارەنووس چەند نەوەیەكی خایاندووە و لەو سەردەمانەدا نەوەكان یەك لە دوای یەك و هەندێك جاریش پێكەوە لەو خەباتەدا بەشداربوون. بەڵام پیلانی داگیركاران و داغانكردنی كوردستان لە رێگای ئەنفال و كیمیاباران و جینۆسایدەوە كەلێنی نێوان نەوەكانی بەرەو زیادبوون بردووە و ئەمانەش وێڕای مێژووی درێژی شەڕی ناوخۆی كوردستان كە لە ساڵی 1964وە دەستپێدەكات و تا ئەم نزیكانەی خایاندووەو هیچ رووداوێك هێندەی شەڕی ناوخۆ كەلێن و بێ‌ متمانەیی نێوان نەوەكانی كوردستانی گەورە نەكردووە.

هەر بۆیە كارێكی ئاسان بوو كە بتوانین رەهەندی گشتی و كۆمەڵایەتی بدەین بە خەباتی خۆمان و هەمووشمان مەبەستم نەوەكانی (سییەكان، چلەكان، پەنجاكان، شەستەكان) بەهرەمەندبووین لەو زەمینەیەدا بۆ كۆمەڵایەتی و گشتیكردنی خەباتەكەی خۆمان ئەگەرچی هەندێكجار هەندێكمان دەمانویست بەشێوەی خۆمان ئەو خەباتە بكەین. هەر ئەو زەمینەیەش زۆرێك توخمی فەرهەنگی و فیكری و رووناكبیری بە ئێمە ئاشناكرد و سەرەنجام ئەمەش یەكێك بوو لە بەرهەمەكانی ئەو زەمینەیە بۆ ئێمەی ئەوسا لاوی كارا و كاریگەری كورد.

بەڵام ئێستا زۆر بەداخەوە زەمینەی گشتی و كۆمەڵایەتی و كوردەواری لەگەڵ هیواو خەباتی لاواندا خەریكە زیاتر و زیاتر دوور دەكەونەوە، كە ئەمەش دەبێتە گەورەترین رێگرو ئاستەنگ بۆ خەباتی لاوانی ئێستا. بە بڕوای من یەكەمین داواكاری لاوان و نەوەی نوێ، لە حكومەتی هەرێم و عیراق دابینكردنی سێ‌ لایەنی ژیانە بۆ لاوان، واتە بەهرەمەندبوون لەو سێ‌ مافەی باسمكردن، دەبێ‌ لاوان یان كار یان بیمەی بێكارییان دابین بكرێ. ئەو لاوانەی كە تا ئێستا دەخوێنن دەبێ‌ مانگانەی تایبەتی و گونجاو یان لەگەڵ پێداویستی ئێستای ژیاندا بدرێتێ‌

لاوان و ناسنامەی سەردەم
ناسنامە وەكو راستییەكی مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتی كە بەشێكی زۆر گرنگ و كاریگەرە لە ژیانی هەموومان، بەردەوام زۆربەی بیرمەندان و فەیلەسوفەكانی بەخۆوە خەریك كردووە، هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی ناسنامەیەك كە بتوانێ‌ بەشێك لە راستیەكانی مرۆڤ لەخۆیدا كۆبكاتەوە مەسەیەلەكی پڕ بایەخ و گرنگە بۆ هەموو نەتەوەكان، وڵاتەكان، ئایین و بیروباوەڕەكان و ئافرەتان و لاوان یەكێك لە كارە گرنگەكانیان مەسەلەی ناسنامەی خۆجیاكردنەوەیانە لەوانی دیكە.

ئەو دیدگایانەی كە دەیانەوێت جیهانی دەوروبەرمان بناسن و پاشان ئەو جیهانە بەرەو بەهرەمەندیی و ئازادی زیاتر بەرن توانیویانە كۆمەكی زۆر گرنگ و پڕ بایەخ بەمەسەلەی ناسنامە و بنیاتنانی ناسنامە هاوچەرخەكان بكەن. ئەوەی بۆ من گرنگە و پەیوەندی بە ناونیشانی باسەكەمەوە هەیە، ئەوەیە كە ئایا چۆن لە راستییەكانی ناسنامە تێدەگەین و پاشان ناسنامە و راستییەكان چۆن دەتوانن لە ناسنامەی خۆیان تێبگەن؟ ئایا تێگەیشتن لە ناسنامە وادەكات كە باشتر رێگاكانی پەیداكردنی ئەو ناسنامەیە بناسین؟ ئەو رێگاو ئاستانەی ناسنامە دەتوانن بەشێكی زۆری راستییەكانی ژیانمان لەخۆ هەڵبگرن و ئازاد و بەهرەمەندی بكەن!.

بۆ وەڵامی هەموو ئەم پرسیارانە دەبێت میتۆدی تێگەیشتنی خۆم لە مەسەلەی ناسنامە بۆ خوێنەران و لاوان رۆشن بكەمەوە و پاشان بە یارمەتی ئەو میتۆدە چۆن وابكەین لاوان ببنە یان بكرێنە خاوەن ناسنامەیەكی پێشكەوتووی سەردەم. من سەرەتا هەوڵدەدەم ئاستەكانی ناسنامە و رەهەندەكانی شی بكەمەوە و پاشان ئەو ئاست و رەهەندانە بكەینە مایەی بەهرەمەندیمان لە دنیای ئێستادا.

یەكەم: ناسنامە لە سەرەتادا هۆكارێكە بۆ بەدەست هێنانی ناوەڕۆك و ماهیەتی تایبەتی كە ئەمەش لە نیازی سروشتی نەتەوەكان، ناوچەكان و مرۆڤەكانەوە پەیدا بووە بۆ خۆناسین و خۆ جیاكردنەوە لەوانی دیكە، كە بەهۆی ناسنامەوە سەربەخۆیی یان (چی بوون) و ماهیەتی خۆیان دەپارێزن. لاوان دەبێت بزانن بۆچی داوای ناسنامە و ماهیەتی تایبەتی دەكەن ئایا ئەم ناوەڕۆك و ماهیەتە لە چییەوە پەیدا دەبێت نیازو پێداویستی و داواكاریەكانی لاوان بۆ بەهرەمەندبوون لە ژیانێكی ئازاد و بەختەوەر دەبێتە سەرچاوەكانی خۆناسین و زەمینەكانی خودان بوونیان لە ناسنامە و سەربەخۆیی خۆیان.

بەشێكی زۆری بیروباوەڕ و فەلسەفەكان خاڵی دەست پێكردنیان لە تاك و ماهیەتی تاك و داواكاریەكانی مرۆڤەكانەوەیە، چونكە ئەو نیاز و داواكاری و ناوەڕۆكە دەبێتە كایەیەكی گشتی و لەوێدا دەتوانرێت مرۆڤەكان شاد و ئازاد و بەهرەمەند بكرێت. دەستپێكردن لەو نیازو داواكارییانەوە وادەكات كە لاوان (یان هەر گروپێكی دیكە كە دەیانەوێت سەربەخۆیی ناسنامەیان بپارێزن) ئاسانتر و باشتر بزانن ناسنامەی خۆیان پەیدا بكەن و بەهۆی ئەو ناسنامەیەشەوە ژیانێكی باشتر بەڕێبكەن.

داواكاری و نیازەكانی سروشتی و كۆمەڵایەتی دەبێتە یەكەمین ئاستی خۆناسین و كۆبوونەوە لە دەوری خۆمان و ئەوانەش كە لە ئێمە دەچن. پێویستییەكانی خواردن، بەرگ و پۆشاك، شوێنی ژیان، ئاسایش، پەروەردە و فێركردن، تەندروستی و بەهرەمەندی لە ژیانی سێكسی و سۆزداری ئەو مافانەن كە ئێستا لە وڵاتانی ئازاد و پێشكەوتوو بۆ هەموو كەس زەمانەت كراوە و هەموو مرۆڤ و هاووڵاتیەك وەكو مافێكی سروشتی و دەستووری و بەپێی یاسا دەبێت بەو مافانە شادبن. لاوانی ئێمەش دەتوانن ئەم داواكارییانە كە بۆ ئەوان لە هەموو كەس گرنگتر و ژیانی ترە، بكەن بە دیدگاو داواكاری خۆیان و ریزەكان و تێگەیشتنی نێوان خۆیان لەسەر ئەو بنەمایانە بنیات بنێن و بە كۆمەڵ و دەوڵەت و دەسەڵاتەكان بڵێن كە ماهیەت و ئازادی و سەربەخۆیی ئێمە لەو داواكاریانەدا دەرسكێ‌ و لە رێگای ئێمەشەوە كۆمەڵگاش هەنگاوێكی باشتر دەچێتە پێشەوە.

ئاستی دووەمی نیاز و داواكاریەكان مەسەلەی ئازادی و سەربەستییە لە ناڕەزایی و خۆپیشاندان و ئازادی بیروباوەڕ و ویژدان، كە دەبێت وەكو بەشی یەكەمی مافە سروشتی و سەرەتاییەكان بەشێوەی گشتی و دەستوری بۆ هەمووان بەڕەسمی بناسرێت. لاوان لەم زەمینەدا دەتوانن (یان من هیوای ئەوە دەكەم كە بتوانن) ببنە هێزێكی كۆمەڵایەتی كارا و كاریگەر و زانكۆكان و دائیرە و كارگە و كۆمپانیاو گەڕەكەكان بكەنە مەیدانەكانی خۆپیشاندان و خۆنواندن بۆ ئەو مافانە. زەمینەكانی ئازادی، ئازادی تاك، ئازادی بیروباوەڕ و كۆڕ و كۆبوونەوە، لاوان لە شوێنە تاریك و پاسیفەكانی ژیان دەرئەهێنێت‌ و بەرەو مەیدانی كارەكانی ژیان و ئازادییان دەبات.

ئاستی سێهەمی نیاز و داواكارییەكانی دەبێتە رێزگرتن لە هەموو تاك و سەروەرییەكانی تاك و لاوانیش لە هەمووان زیاتر پێویستیان بەم مافە هەیە، چونكە دەسەڵاتە كۆنەپارێز و دواكەوتووەكانن كە لاوانیان بێ هێز و پەراوێز كردووە، بەڵام ئەم ئاستە گرنگەی مافەكان تەنها لەدوای جێبەجێ بوونی داواكارییە سەرەتاییەكان و مافەكانی ئازادی دێت و ئەوان دەبنە زەمینە و سەرچاوەی رێز بۆ تاكێتی و ئازادی و سەروەری لاوان رزگاربوون، یان رزگاركردنی لاوان (كیژان و كوڕان) لە پاشكۆی خێزان و نەریت و خێڵ و دەسەڵاتەكان مەسەلەیەكی زۆر گرنگ و كاریگەرە بۆ ناسنامە و ئازادبوونی لاوان لە دنیای كۆن و نەریتی، یان لەو دنیایەی كە نامۆو بێگانەیە بە سروشت و هیواكانی ئەوان.

ئاستی چوارەمی نیاز و مافەكان ئەوەیە كە مرۆڤەكان لایەنی ئەفراندن و هێنانەدی توانا و ئامانجەكانیان وەكو خودی ئازاد و كاریگەر بسەلمێنن. هەر چەندە لە زۆربەی وڵاتان و تەنانەت لە وڵاتە پێشكەوتووەكانیش كەمایەتییەك لە مرۆڤەكان دەتوانن سەلماندنی لایەنی ئەفرێنەرانە و كاریگەرێتی خودی ئەوان لەسەر كایە و زەمینە گشتییەكان بەدەست بهێنن، بەڵام ئەم مافە بەردەوام نیاز و هیوای تەواوی مرۆڤەكانە و ستانداردی جیهانی مافەكانی مرۆڤیش ئەو مافانەی سەلماندووە. هەموو ئەو ئاستانەی كە دەبنە ماف و داواكاریەكانی مرۆڤی سەردەم و لە نیاز و پێویستی سروشتی، كۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتی مرۆڤەكانەوە پەیدابووە دەبێتە یەكەمین ئاستی بەهرەمەندبوون لە ناسنامە بە ئاڕاستەی خودان بوون لە ناوەڕۆك، ماهیەت و سەربەخۆیی مرۆڤ.

ئەگەرچی ئێستا لەسەر ئاستی جیهانیدا (جاڕنامەی گەردوونی مافەكانی مرۆڤ) وەكو پێوەرێكی گشتی بۆ مافەكان لە ئارادایە و لە زۆرێكیش لە وڵاتان جێبەجێكراوە، بەڵام هێشتا بەداخەوە لە وڵاتی ئێمە هەواڵێك لەم مافانە نییە و دەوڵەت و حكومەت لەلای ئێمە خۆی لە پێدانی ئەم مافە سروشتی و جیهانیانە بێ‌ خەبەر كردووەو تەنانەت دەستوری تازەی عیراقیش كۆمەڵێك رێگر و ئاستەنگی بۆ سەلماندنیان خستۆتە ناو بەندە دەستورییەكانەوە، بۆیە بە ناچاری دەبێت خەڵك بەفشار و مانگرتن و خۆپیشاندان بەدەستیان بهێنن و ئەگەر ئەمەش بوو، بێگومان لاوان دەبنە پێشەنگ و هێزی سەرەكی ئەو داواكارییانە.

دووەم: بەڵام وێڕای ماهیەتی تایبەتی و سەربەخۆیی ناسنامەكان و داواكاریەكانی لاوان بۆ بەهرەمەندبوون لەو ئازادی و سەربەخۆییە، هەموو ناسنامەكان یان ئەو ناسنامانەی كە نزیكایەتیان لەگەڵ یەك هەیە پێویستیان بە لایەنی پەیوەندی و كاریگەری لەسەریەك هەیە هیچ ناسنامە و كۆمەڵێك ناتوانێ‌ بەتەنها بەهرەمەندبێت لە سەربەخۆیی و شادبوون بە رەهەندە تایبەتییەكانی خۆی.

پەیوەنداری كە دەبێتە ئاستی دووەمی ناسنامەكان هۆكارێكە بۆ پەیوەندیەكانی ناسنامەی شوێنی مەبەست لەگەڵ دنیای دەوروبەری چەمكی پەیوەندی كە لەسەر بناغەی سێ‌ توخمی (پەیوەندی، جیاوازی، كاریگەری) دروستبووە واتە پەیوەنداری ناوەڕۆك و ماهیەتی تایبەتییەكانە لەگەڵ یەك بەپێی بنەمای كاریگەری نەك بنەمای (یەكێتی و دژایەتی) لاوان بۆ شادبوونیان بە ناسنامەو بەهرەمەندبوونیان لە ئازادی و سەربەخۆیی ناسنامەكەیان دەبێت لە مەیدانی پەیوەندیدا لەگەڵ لایەنەكانی دیكەی كۆمەڵگا، حكومەت، خێزان، نەریت و بیروباوەڕەكان ئەو دەستكەوتانە بەدەست بهێنن و بەناچاری پەیوەندی ئەوان بە دنیای دەوروبەریان پێوەرێكی دیكەی گرنگە بۆ ئەوەی بتوانن لەسەر ئاستی كۆمەڵگا ئازادی و سەربەخۆیی خۆیان بەدەست بهێنن. داواكاری و نیازەكانی لاوان لە بەرنامەكانی خوێندن مەسەلەی كار و بیمەی بێكاری، شوێنی ژیان و نیشتەجێبوون، لایەنی سۆزداری و خێزان، پەیوەندییان لەگەڵ حكومەت و دەسەڵات و سیاسەت دەبێ‌ بەشێوەیەك بێت كە لاوان بتوانن بە رەهەند و تواناكانی خۆیان رابگەن و پەیوەندیشیان لەگەڵ ئەو لایەنانە پەیوەندییەكی دۆستانەو ئاشتییانە بێت.

سێیەم: ناسنامەكان بەگشتی و ناسنامەی ئەوان بەتایبەتی سەرەڕای سەربەخۆیی و پەیوەندی سەربەخۆیی ناسنامە بە دنیای دەوروبەری، بەڵام لە هەمان كاتدا نابێت بە نرخی ئەوە بێت جیاوازییەكانی ناسنامەی لاوان بشارێتەوە. ئاستی جیاوازی كە هۆكارێكە بۆ جیابوونەوە لەگەڵ ئەوانی دیكە، بەڵام دەبێت دوو لایەنی گرنگ لەبەرچاو بگیرێت، یەكەم ئەو كەسانەی كە دەیانەوێت ناسنامەیەك بنیات بنێن (بۆ نمونە لاوان) دەبێت جیاوازییەكانی ناوخودی خۆشیان لەسەر بنەمای ماف و ئازادی تاكەكان بەڕەسمی بناسرێت و ئازادییەكانی تاك بكرێتە زەمینەیەكی گرنگ بۆ ناسنامەی لاوان بەگشتی. دووەم ئەوەیە كە دەبێت لاوانی خوازیاری سەربەخۆیی و جیاوازی، جیاوازییەكانی لایەن و هێزەكانی دیكەش بەڕەسمی بناسن و جیاوازی و دان پێدانانی بەرامبەرەكان بكرێتە بنەمایەكی گرنگ بۆ دادپەروەری.

چوارەم: لاوان كە دەیانەوێت لە دنیای پەیوەنداری و پەیوەندییەكانی كۆمەڵگادا ماهیەت و سەربەخۆیی و جیاوازییەكانیان بەدەست بهێنن، دەبێت ئەوەیان لە بیر نەچێت كە لەگەڵ كۆمەڵێك و زۆرێك لە بونیاد و زەمینە و مێژووە پێش وەختەكاندا سەروكاریان دەبێت، كاریگەری لاوان و هێزە جوانەكان بۆ گۆڕین و پێشخستنی دنیا هەتا ئێستا لە هەمان كاتدا رووبەڕوو دەبێت لەگەڵ كاریگەری ئەو بونیادانە لەسەر خۆشیان هێزەكانی بونیاد و زەمینە پێش وەختەكان كە ساڵانی ساڵە و لەوانەیە سەدان ساڵ بێت كە هێز و كاریگەریان هەیە، وا دەخوازێت كە هێزێكی فراوان و كاریگەریش بەلایەن لاوانەوە بەرامبەریان هەبێت كە بتوانن بە ئەو بونیادانە بەرەو گۆڕان و كرانەوە بەرن لە بەرژەوەندی لاوان، لە هەمان كاتدا لاوان دەبێت بزانن كە خۆشیان بە هەمانشێوە بونیادێكی پێش وەختن و سەرەتای گۆڕان لەوە دەبێت كە بونیاد و هێزە نەریتی و كۆنەكان لەناو خودی خۆیاندا بكەنە دەرەوە یان بەرەو كرانەوە و گۆڕانیان بەرن لە بەرژەوەندی دڵخوازی خۆیان.

پێنجەم: مرۆڤی ئەم سەدەیە بەتاك رەهەندی و بەتاك ناسنامەیی ناتوانێت بژی و پێویستی بەوە هەیە كە زیاتر لە ناسنامە و دیدگا و زەمینە و بونیادی بوون و كاركردنی هەبێت حاڵەتی هێرمۆنیتكی (چەند ئاوازی و چەند مانایی) ناسنامە یەكێكە لەو ئاستە گرنگانەی كە لەم دوو سێ‌ دەهەیەی دوایدا باس كراوە و مرۆڤ بەتاك ناسنامە و تاك سەرچاوەیی بۆ ناسینی خۆیی و دەوروبەری رازی نابێت و ئاستی فرەیی و هێرمۆنیتكی پێویستییەكی گرنگی ناسنامەكانە. لاوان دەبێت و دەتوانن كە هەموو مەیدانەكانی ژیان و پەیوەندی بكەنە سەرچاوەكانی ناسنامەی خۆیان و كاریگەرییان لەو مەیدانانەدا وا دەكات كە فرەیی بوونی ناسنامەیان زیاترو بەهرەمەندتربێت.

شەشەم: بەڵام وێڕای هەموو ئەم ئاستانە هێشتا لەناو ناسنامەكاندا نەزانین و نەتوانین هەیە و بەیارمەتی هەموو ئاستەكانی ناسنامە دەتوانین لەو نەزانین و نەتوانینە هۆكارێكی دیكە بۆ كرانەوە و زانین و توانین پەیدا بكەین. لاوان سەرەڕای هەوڵ و تێكۆشانیان بۆ بەدەستهێنانی ماهیەتی و ناوەڕۆكی تایبەتی (سەربەخۆیی) پەیوەندییان لەگەڵ دنیای دەوروبەریان، بەدەستهێنانی جیاوازییەكانیان، كاریگەرییان لەسەر دنیای دەوروبەریان، بەدەستهێنانی جیاوازییەكانیان، كاریگەریان لەسەر بونیادەكانی دەوروبەریان و فرەیی و چەند سەرچاوەیی ناسنامەكەیان، بەڵام هێشتا نەزانین و نەتوانین بەڵكو هۆكارێكی دیكەیە بۆ كرانەوەو زانین و توانین.

هۆشیاری و ئاگایی لاوان لەم لایەنانە دەبێتە هۆكارێك یان چەند هۆكارێكی گرنگ بۆ شارەزایی زیاتر لە نیاز و داواكاری و ناسنامەی خۆیان لەو رێگایەشەوە خۆیان ئازادتر و بەهرەمەند دەكەن و دنیایەكی واڵاتر و ئازادتریش لەسەر ئاستی كۆمەڵگا دروست دەكەن.

زەمینەی سەرهەڵدان و خەباتی لاوان
لەبەر ئەوەی كە نەوەی نوێ لەو هەموو هەژاری و نەداری و بێ‌ فەرهەنگی و بێ‌ هیواییەدا ژیان بەسەر دەبەن، بۆیە دەبێ‌ ئاسۆیەكی دیكە پەیدابكەن و سەرەتا خودی خۆیان و پاشان كۆمەڵگای كوردستانیش لەسەر دەستی ئەم نەوەیە بەرەو سەرەتا و ئاسۆی نوێ‌ بەرن، جگە لەمەش هیچ رێگا چارەیەكی دیكە لە ئارادا نییە. لەپێش راپەڕین و رووخانی بەعس و سەدام، كوردایەتی و خەباتی بەرنگاری لە كوردستان زەمینەی جەماوەری، كۆمەڵایەتی، سیاسی و فەرهەنگی وای رەخساندبوو كە خەباتی نەوەكانیشی لەخۆدەگرت. ئەو رۆژانە خەباتی گشتی كوردستانی و هەوڵدان بۆ لە ناوچوونی كورد لەسەر دەستی بەعس و سەدام، مەیدان و زەمینەی خەبات و كاریگەری لاوان بوو بۆ تەسلیم نەبوون یان هەستكردن بەوەی كە تێدانەچوون و هێشتا لاوان دەتوانن بەرەنگاری و خەبات بەردەوام بكەن. من بیرم دێ‌ لەناو كوردایەتیدا ماركیزم و خەباتی چەپەكان رەوتێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و رووناكبیری بەهێزبوو ئێمەو مانان لە سەرەتای هەشتاكانەوە پێوەی خەریك بووین، هەربەو شێوەیە بەشێكی زۆری خەباتی لاوان لە هەموو بوارەكاندا لە زەمینەی خەباتی كوردایەتیدا جێگای دەبۆوە، بۆ نموونە جێگاو رێگای بزاڤی ماركسی لەناو كوردایەتیدا! لەو سەردەمەدا كارێكی ئاسان بوو كە نەوەكان، یان هەڵگرانی بیروڕای كوردایەتی و ماركسیتی كە بتوانن رەهەندی گشتی و كۆمەڵایەتی بدەن بە خەباتی خۆیان و هەمووشیان لەو زەمینەیەدا لە كاردابوون بۆ بەهێزكردن و گشتیكردنی خەباتی خۆیان. لەو زەمینە گشتییەدا زۆرێك توخمی فەرهەنگی و فیكری بەو نەوەیە ئاشناكردو سەرەنجام ئەمەش یەكێك بوو لە بەرهەمەكانی ئەو زەمینەیە بۆ لاوانی ئەو سای كاراو كاریگەری كورد.

بەڵام زۆر بەداخەوە زەمینەی گشتی و كۆمەڵایەتی كوردەواری لەگەڵ هیواو خەباتی لاواندا هەتا دێت زیاترو زیاتر لەیەك دوور دەكەونەوە، كە ئەمەش دەبێتە گەورەترین رێگرو كۆسپ بۆ خەباتی لاوان لە بەدەست هێنانی ماف و ئازادییدا یەكەمین كارو سەرەتای خەباتی لاوان ئەوەیە كە زەمینەی گشتی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی لە كۆمەڵگادا بكەنە هاندەرو لایەنگری خۆیان، كە ئەمەش بێگومان بەوە دەبێت كە خەباتی بەهێز و بەشكۆی ئەوان ببێتە سیماو روخساری ناو زانكۆو پەیمانگا و خوێندنگا و دائیرەو كارگەكانی كوردستان، هەتا خەباتی ئەوان بەهێزبێت زەمینەی گشتی زیاتر بەرەو لای ئەوان دەگۆڕێت و هەتا زەمینەی گشتیش لایەنگری ئەوان بێت، دەرفەتی هێنانەدی ماف و ئازادییەكانیان زیاتر و فراوانتر دەبێت.

لەگەڵ هەموو ئەو ئاسۆو ئاماژە لێڵ و تاریكەی كوردستان سەبارەت بە هیواو ئامانجی لاوان، بەڵام كۆمەڵێك ئاماژە یان زەمینەی گشتی كوردستان بە جۆرێكە كە بەشی هەرە زۆری خەڵك بێزارو هەراسانن لە بەرامبەر كارەكانی دەسەڵاتی كوردی و عیراقی یان بەرامبەر بێخەمی ئەوان سەبارەت بە ماف و ئازادییەكانی خەڵك. قسەی زۆربەی كۆڕو كۆبوونەوەكان، ناوەڕۆكی زۆربەی وتاری رۆژنامە و گۆڤارەكان رەخنەیە لە گەندەڵی بۆ هەركوێ‌ دەچێت باسی خەم و بێ‌ ئومێدی خەڵكە بەرامبەر بە هەموو كێشە گرنگەكانی ژیانی شایستە و پەراوێزبوونی بەشی هەرە زۆری خەڵكی كوردستان و لەو لاشەوە قەڵەوبوون و دەوڵەمەندبوونی لە رادەبەدەری بەرپرسانی حزب و حكومەت، وڵاتی كردۆتە دوو وڵاتی جیاواز و بێگانە بەیەك. لە لایەك خواپێداوە تازەكان (یان لە راستیدا دەسەڵاتی كوردی پێداوەكان!) و لە لایەكی دیكە بەشی هەرە زۆری خەڵكی بێ‌ ماف و ژیان. بێخەمی نا پەرۆشی دەسەڵاتی كوردی بە رادەیەك كە زۆربەی خەڵك تەنانەت بێبەشن لە مافە سەرەتاییەكانی (خواردن، پۆشاك، شوێنی ژیان، تەندروستی، كار، ژیانی سۆزداری، ئاسایش یان ئازادی بیروڕا) ئەگەر هەندێك بە كاریگەری خۆیان بەشێك لەم مافانەشیان هەبێت، بێگومان لە هەموویاندا كەموكوڕی لە رادەبەدەریان هەیە. ئاخر شوێنی ژیان چییە، ئەگەر بەشی هەرە زۆری دەرامەتەكەت بدەیتە كرێ‌ خانوو، لەو خانووەشدا ئاو نییە، كارەبا حاڵی شڕە، سوتەمەنی بەو گرانییە و بازاڕیش هەتا دێت گرانتردەبێت.

هەژاران خوا خوایانە كەس لە ماڵەكەیان نەخۆش نەكەوێت، ئەگەر وابێت بێگومان كون دەكرێتە دەرامەتی ئەو ماوەیەی ژیانیان، چونكە لە كوردستان تا ئێستا بیمەی تەندروستی نەكراوەتە یاسا و نە لە خەیاڵی پەرلەمان و حكومەتی كوردستانیشدایە. بەشی هەرە زۆری خەڵك یان بێكارن (بە تایبەتی لاوان) و ئەگەر كاریشیان هەبێ‌، بەشی ژیانی مەمرەو مەژی دەكات و هەموو ئەم ژیانەش لە سایەی رەوشێكدایە كە هیچ یاسایەكی كار لە كوردستاندانییە! سەرەنجام، هەر زەمینەیەك لە ژیانی خەڵك یان لە كارنامەی حكومەتی هەرێم باس دەكەیت هەر كارەسات و ژیانی ناشایستە بۆ خەڵك بە دیاری دەهێنێ‌ و نووسەری ئەم وتارەو لە رووناكبیرە بە پەرۆشەكانیش بۆ ژیان و مافی خەڵك لە هەموو نووسین و بۆنەیەكدا باسی ئەم رەوشە نائومێدەی وڵات دەكەن و دووبارە چەند بارەی دەكەنەوە.

زەمینەكانی ژیان و ناڕەزایی و بێزاری خەڵك هەمان زەمینەی خەباتی لاوان پێكدەهێنن و لاوان خەباتەكەیان لەو زەمینانەدا لە دایك دەبێ‌ و لەوێدا پێكدەگەن و كاراو كاریگەردەبن. هەرئەمەش وادەكات كە یەكەمین ئاسۆو داواكاری لاوان خەبات بێت بۆ داواكاری ماف و ئازادییەكان و بەتایبەتی مافە سەرەتاییەكان ( خواردن، پۆشاك، شوێنی ژیان، تەندروستی، ئاسایش، پەروەردە، ژیانی سۆزداری و سێكسی، كار یان بیمەی بێكاری و سەرەنجام ئازادییەكانی بیروڕا و ویژدان و نەیاری و ناڕەزایی). لاوان دەبێت ئەوە بزانن كە یەكەم، ئەم مافانە خەریكە لە زەینی گشتی خەڵكی كوردستاندا دەبێتە داواكاری گشتی و دووەم، لەو ماف و ئازادییانەدا ئەمان وەكو خەڵكی دیكە بەهرەمەند دەبن بۆ ژیانی شایستە بە لاوانی ئێستا و سێ‌یەم، ئەمان دەتوانن رۆڵی كاراو كاریگەر و چارەنووس سازببینن.

ئاسۆ و نەخشی لاوان بۆ ماف و ئازادی
بە بڕوای من دەبێت سێ‌ هۆكاری گرنگ لە خەباتی تایبەتی خۆیان و خەباتی گشتی خەڵكی كوردستان بۆ ماف و ئازادی، لەبەرچاو بگرین كە ئەوانیش: یەكەم، لاوان بۆیە هێزی كاراو كاریگەرن، چونكە ئەوان هێزی زۆرینە و بەكاری هەموو مەیدانەكانی ژیانن، واتە ئەوانن كە كرێكارن، كارمەندن، سەربازو پێشمەرگەن، خویندكارن لە زانكۆ و پەیمانگا و خوێندنگاكاندا، لە كاردا هێزی راپەڕێنەرن ئاسۆ و ئیرادەی ئازادی و دادپەروەرییان هەبێت دەتوانن ژیان و كۆمەڵگای نوێ‌ پێك بهێنن و ئەگەر نەشیان بێت بەشیان هەروا مەینەتی و رۆژ رەشی دەبێت، دووەم، خەبات بۆ ماف و ئازادییەكان، خەباتە بۆ خودی خۆیان و بۆ ئاسۆو ئامانجەكانیان. واتە هەتا ماف و ئازادی لە وڵاتدا هەبێت لاوان باشتر شایستەو بەهرەمەندەبن و پێگەی نوێتریان بۆ خەباتی ئایندە دەست دەكەوێت. سێ‌یەم، ئەگەر لاوان بەم كارە هەڵنەستن لەلایەك خۆیان زیاتر بێ‌ ماف و ئازادی دەمێنێتەوەو لەلایەكی دیكەش هێنانەوەی ئەو ماف و ئازادییانە هەتادێت دوادەكەوێت و ئەوەی لاوی دوای ئەمانیش دەبێت سەرلەنوێ‌ و لە سەری ساڵانەوە دەستپێبكەن واتە خەباتی لاوان خۆیان و كۆمەڵگاو نەوەكانی داهاتووش بەهرەمەند دەكات !

 

 144 جار بینراوە