سەرەکی » وتار » ئاوات كۆكه‌یی » یادی 21 ساڵەی كۆچی دوایی مامۆستا برایم ئەحمەد

یادی 21 ساڵەی كۆچی دوایی مامۆستا برایم ئەحمەد

هەر كەسێك بیەوێ بە لاپەڕەكانی مێژووی تێكۆشانی گەلی كودستان لە سەدەی بیستەمدا تێبپەڕێت، چاوی دەچێتە سەر ناوی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد وەك كەسایەتییەكی كاریگەرو وەك كەسێك كە رۆڵی گرنگ و پێشڕەواییەتی هەبووە لە نەخشاندنی ئەو مێژووەدا، ئەگەر كەسێكیش بییەوێت باسێك لە قۆناغە جیاجیاكانی ئەو سەردەمە بكات، ئەوا بەبێ ناوهێنان و ئاماژەكردن بە ناوی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد، باسەكەی ناكامڵ دەبێت، تەنانەت نەك هەر كارێكی ناتەواو دەبێت، بگرە شتێكی بێ بایەخ دەبێت و وەك كوردیش دەڵێت ( لە جێی نەبوانە).

مێژووی ژیانی مامۆستای نەمر پڕە لە بەخشش و شاكارو بوێری، لە خەبات و ماندووبوون و زۆرجاریش قوربانیدان، هەر لە تەمەنێكی زۆر زووەوە وەك لاوێكی گورج و گۆڵ و چالاك دەركەوت، هێشتا خوێندكار بووە كە لەگەڵ هاوڕێ خوێندكارەكانیدا گروپێكی لاوان درووستدەكەن و گۆڤارێكیش بۆ گەیاندن و پەیامی ئامانجەكانی گروپەكەیان بەناوی (دیاری لاوان) بڵاو دەكەنەوە.

مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد كە لە دواتردا دەبێتە یەكێك لە سەركردە سیاسییە دیارو كاریگەرەكانی خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانی كوردستان و جێپەنجەی بەسەر نەخشەی خەباتی سیاسی و چەكداریی كوردەوە دیار دەبێت، هەر بەگەنجی و لاوێتی وەك كەسێكی دیارو خاوەن بڕیارو دنیابینی خۆی دەركەوتووە، كارو كۆششی كردووە و بەهەرمیشی هەبووە، لە تەمەنی 17-18 ساڵییەوە تێكەڵی دنیای نووسین و رۆژنامەگەریی بووە، سەرەتاش لە رۆژنامەی ژیان بابەتی بڵاوكردۆتەوە، قەڵەمێكی بە بڕشت و فكرێكی داهێنەرانەی هەبووە.

لە ساڵی 1939 و تەمەنی 25 ساڵیدا لە گەڵ مامۆستا عەلادین سەجادیدا گۆڤاری (گەوێژ)یان دەكردووە بۆ ماوەی 10 ساڵ.

لە هەر بوارێكدا ئاوڕ لە ژیانی مامۆستا ئیبراهیم بدرێتەوە دەستكەوتی گەورەو بەخششی ناوازە دەبینرێت، وەك: بواری یاسا، راگەیاندن و رۆژنامەنووسی، چیرۆك و شیعرو رۆمان، سیاسەت و خەباتی سەختی چەكداری و زۆری دیكەش.

لە هەر یەكێك لەو بوارانەشدا مامۆستا، لێپرسراو بووەو هەر خودی خۆی داینەمۆی كایەكە بووە، وەك چۆن سەركردەو رابەرێكی دیاری پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلول بوو.
هەر خودی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەدیش لقی باشووری (كۆمەڵەی ژیانەوەی كوردستان- ژێكاف)ی دامەزراندووەو هەر خۆشی لێپرسراوی بووە، ئەو ژێكافەی كە سەروەریی دامەزراندنی یەكەم كۆماری كوردستانی لە مهاباد هەیە.

بلە
6/3/1914 – 8/4/2000

مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد كە لە خۆشەویستیدا پێشی وتراوە (بلە)، رۆژی 6/3/ 1914 لە بنەماڵەیەكی ناسراو و خانەدانی شاری سلێمانی لەدایكبووە، رەمزی فەتاح كە ئەفسەرێكی كوردبووەو مامی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد بووە، كاریگەریی زۆری لەسەر برازاكەی هەبووەو بەزوویی ناردوویەتییە بەرخوێندن، پاشان پلە بەپلە دەستی گرتووە تا دواناوەندیی پێ تەواوكردووە، ساڵی 1937 لەبەغدا كۆلێژی مافی تەواوكردووە.

رەوڕەوەی ژیانی پڕبووە لەئاڵۆزیی و دەربەدەریی، چونكە هەر لەسەرەتای لاوێتییەوە چۆتە مەیدانی سیاسەت، لەپاڵ ئەوەشدا كاری (پارێزەریی و رۆژنامەنووسیی و هتد)ی كردووە، لە چوارچێوەی هەموو ئەو بوارانەشدا مامۆستا ئیبراهیم خزمەتی زۆرو بەرچاوی بەكورد و كوردایەتیی كردووە.

كەسایەتی ئەم پیاوە كەم و بێوێنە بووە، چونكە لەزۆربەی بوارەكانی ژیاندا شارەزاو پێشەنگ بووە، ئەو كاتەی خوێندكاربووە دەستیكردووە بەچالاكییە سیاسیی و فەرهەنگیی و خوێندكارییەكان، لەپاڵ ئەوەشدا سەركەوتووانە قۆناغەكانی خوێندنی تەواوكردووە تا لەكۆتاییدا دەبێتە پارێزەر، لەو بوارەشدا بەئینسافەوە كاریكردووەو بەرگیریی لەهەژاران بەتایبەتی توێژی جوتیاران كردووەو دژی ئاغاو دەرەبەگەكان وەستاوەتەوە، لەئەنجامیشدا رووبەڕووی هەوڵی كوشتن بۆتەوەو بەسەختی برینداركراوە.

لە مەیدانی ئەدەب و رۆژنامەنووسیشدا كاری بەرچاوی پێشكەشكردووە، خاوەنی چەندین شاكاری وەك (ژانی گەل، كوێرەوەری، دوا تیری كەوان، ..هتد)بووە، هەر بۆیە لەلایەن رژێمەكانەوە چەندینجار رۆژنامەو گۆڤارەكانی داخراون و مۆڵەتی كاركردنیشی لێسەندراوەتەوەو خۆشی زیندانی و دەربەدەركراوە.

لە گۆڕەپانی سیاسەتیشدا لێهاتووانە كاریكردووەو رۆژ بە رۆژ پێگەی بەهێزتر بووە تا گەیشتۆتە هەرەمی دەسەڵاتی سیاسی لەناو پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلولدا، یاخود لەناو (ژك) لە كوردستانی عیراقدا.

رۆژی 8/4/2000 لە تەمەنی 86 ساڵیدا لە شاری لەندەن كۆچی دوایی كرد.

مامۆستاو سیاسەت

هەر لەزووەوە مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد لەشاری سلێمانی گوێبیستی سرودو شیعری نیشتمانپەروەران و دەنگوباسی شۆڕشی شێخ مەحمودی نەمر بووە، هەروەها بۆردمانی شاری سلێمانی لەلایەن فڕۆكەكانی ئینگلیزەوە كاریتێكردووە، جگە لەو هەلومەرجە تایبەتییەی ئەوسای سلێمانی، (مامە رەمزی)یشی رێبەرایەتی كردووە بۆ ئاشناكردنی بەخەباتی رزگاریی و نەتەوایەتیی.

لەساڵانی سییەكاندا دەستی بەخەبات كردووە، دواتریش لەگەڵ هەڤاڵەكانیدا توانیبووی لە زۆر ناوچەی كوردستان لقی بەهێز بۆ (ژك) و پاشان بۆ(حدك) دروستبكات.

مامۆستا بۆچوونی كوردستانیی هەبووە، بۆیە بەشداریی حزبە كوردییە عیراقییەكانی نەدەكرد، لەگەڵ ئەوەشدا دۆستایەتی و ناسیاوی لەگەڵ حزبی رزگاری و پارتی و شۆڕشدا باش بوو.
لەكاتی بەستنی یەكەم كۆنگرەی پارتی، مامۆستا بانگكراو ئامادەش بوو، بەڵام رازی نەبوو، بچێتە ناو ئەو حزبەو لقی ژێكاف هەڵبوەشێنێتەوە، بەڵام كە كۆماری كوردستان لە 1947 رووخا، كۆبوونەوەیەكیان كردو بەزۆرینەی دەنگ بڕیاری چوونە ناو پارتییاندا.

ساڵی 1948 حكومەتی عیراق بەربووە گیانی خەباتگێڕانی كوردو مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەدیش گیراو نزیكەی دوو ساڵ حوكمدرا، پاش ئازادبوونی رێگای خەباتی بەنهێنی گرتەبەر تا شۆڕشی14ی تەمموزی ساڵی1958 .

ساڵی 1951 كۆنگرەی دووەمی پارتی لەبەغدا بەستراو بەكۆی هەموو دەنگەكانی، مامۆستا ئیبراهیم بەسكرتێری گشتیی پارتی هەڵبژێردرا.

لەو كۆنگرەیەدا مامۆستا ئیبراهیم وەك سەركردەیەكی هۆشیارو لێهاتوو كەوتە بەر دڵی هەردوو باڵە سەرەكییەكەی ناو پارتی و هەمووشیان بەڵێنی هاوكاریی تەواویان پێدا، ئەویش زوو دەستبەكاربوو بەپارەی خۆی دوو ئامێری رۆنیۆو تایپێكی بۆ پارتی كڕی. بەهۆی هەڵسوڕانی و دڵسۆزیی بۆ پارتی و میللەتەكەی، لەلایەن حكومەتی عیراقەوە هەوڵی لەكارخستن و دووركەوتنەوەی درا، بۆیە لە هاوینی ساڵی 1951 لە سلێمانییەوە بۆ كەركوك نەفی كرا.

ساڵی 1953 كۆنگرەی سێیەمی پارتی بەڕێبەرایەتی مامۆستا خۆی بەستراو پەیڕەوو پڕۆگرامەكەی پەسەندكرا، لەسەر پێشنیازی ئەویش دامەزراندنی یەكتێیەكانی ژنان و لاوان و قوتابیان بڕیاریان لەسەردرا.

لە كۆڕی جوڵانەوەی ئاشتیخوازانی دنیاش لەعیراقدا، مامۆستا ئیبراهیم وەك كەسایەتییەكی ناودارو چالاك دەركەوت، ئەوەبوو ئەستێرەی زێڕینیان پێبەخشی، لەهاوكارییەكەی نێوان حزبە نیشتمانییەكانی عیراقیش لە ساڵی1954دا بەڕێنوێنی مامۆستا، پارتی بەشداریی تیاداكرد.

مامۆستا لەگەڵ ئەوەی پێشتریش بەرپرسی رێكخراوێكی گرنگی وەك ژ.ك بوو خەڵكی بەبیری كوردایەتی پەروەردە دەكرد، كە چووە ناو پارتییشەوە، بوو بەسكرتێر بەزوویی توانی ریزەكانی ناو پارتی رێكبخات و گۆڕینێكی چۆنایەتیی لەدروشم و ئامانجی ئەو پارتەدا دروست بكات، هەر بەو پێیەش بەپەرۆشبوو نێوانی پارتەكەی خۆی لەگەڵ لایەن و رێكخراوە سیاسییەكانی تری عیراق و كوردستان باش بكات.

هەروەها مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد جوڵانەوەی شیوعی عیراقی بەدۆستی گەورەی كوردایەتی دەزانی لەڕووی مەزوعییەوە، هەربۆیەش دەیوت: دەبێت هەوڵبدەین لە ڕووی زانستییەوە وابێت و هاوكاریان بین، ئەوەبوو لەژێر رۆشنایی ئامۆژگارییەكانی ئیبراهیم ئەحمەد بەڕێز مام جەلال و حەبیب محەمەد كەریم راسپێردران بۆ رێكخستنی كۆبوونەوەیەك لەنێوان هەرسێ لایەنەكە، لەماڵێكی پارتی كۆبوونەوەكە كرا بە بەشداریی شەهیدان عەبدولڕەحیم شەریف لە وحدە الشیوعیین و حەمزە سەلمان لە حشع- رایە الشغیلە و سەلام عادل لە حشع و بەڕێز مام جەلال و حەبیب محەمەد كەریم-یش لەلایەن پارتییەوە ئامادەبوون،ئەنجامەكەشی هەڵوەشانەوەی وحدە الشیوعیین و وەرگیرانیان بوو لەناو حشع-دا، پاش ماوەیەكی تر رایە الشغیلە-یش هەمان كاریكرد، لە ڕاستیدا ئەو كارە خزمەتێكی گەورە بوو مامۆستا ئیبراهیم بەجووڵانەوەی شیوعی عیراقی كرد.

ساڵی 1955 بەڕێنوێنی ئەو وەفدێكی خوێندكاران و لاوانی كوردستان چوون بۆ بەشداریكردنی فێستیڤاڵی لاوان و خوێندكارانی جیهان لە وارشۆ، سەرۆكی وەفدەكەش بەڕێز مام جەلال بوو، كە یەكێك لەئەركەكانی پەیوەندیكردن بوو بەمەلا مستەفا بارزانییەوە كە ئەوسا لەسۆڤیەت دەژیا.

مامۆستا تا ساڵی 1961 وەك سكرتێری پ.د.ك و سەرنووسەری رۆژنامەی خەبات دەستبەكاربووە، پێش داخستنی رۆژنامەی خەبات و هەڵگرتنی مۆڵەتی پارتی لەكۆتایی ساڵی 1961 ناچاربوو بەغدا بەجێبهێڵێت و خۆی بشارێتەو.

لەگەڵ هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلول روویكردۆتە شاخ و لەڕووی سیاسییەوە شۆڕشەكەی بەڕێوەبردووە، ساڵی 1964-1971 سكرتێری باڵی مەكتەبی سیاسیی پدك بووە، پاش هەرەسی شۆڕشەكە بەناچاریی روویكردۆتە هەندەران و زۆربەی ژیانی لەشاری لەندەنی پایتەختی بەریتانیا گوزەراندووە.

وەك رۆژنامەنووسێك

لە تەمەنی 18 ساڵیدا لەڕۆژنامەی ژیان كاریكردووەو نۆبەرەی نووسینی لەوێ بووە، هێندە دڵسۆز و شارەزایی بوارەكە بووە، پیرەمێردی شاعیرو خاوەنی رۆژنامەكە لە نووسینێكدا ستایشی دەكات.

ساڵی 1942 حاكم و فەرمانبەری میری بووە، ساڵی 1939-1949 لەگەڵ عەلائەدین سەجادی گۆڤاری گەلاوێژی دەركردووە، لەبەرئەوە ناچاربووە ساڵی 1944 دەست لە فەرمانی میریی هەڵبگرێت. لەوكاتەوە ژیانی خۆی بۆ خزمەتكردنی زمان و ئەدەبی كوردی و كاری سیاسیی تەرخانكردووە. لەدوای سەركەوتنی شۆڕشی14ی تەمموزی ساڵی 1958بیری لە دەرچواندنی رۆژنامەو گۆڤاری سیاسیی كوردی كردەوە.

دوای وەرگرتنی رەزامەندیی و دەرچوونی چەند ژمارەیەكی گۆڤاری رزگاری، ئیمتیازی رۆژنامەی خەباتیشی وەرگرت كەخۆی خاوەن و بەرپرسیاری ئەو رۆژنامە سیاسییەش بوو، یەكەم ژمارەی رۆژی شەممەی نیسانی ساڵی 1959 بڵاوكرایەوە.

خاوەنی رۆژنامەی (كوردستان)یش بوو كە بەڕێز مام جەلال سەرنووسەری بوو، بەهۆی بڵاوكردنەوەی وتارێك بەڕووی دەسەڵاتدارانی عیراقدا، خەبات و كوردستان لەساڵی 1961 داخران و فەرمانی زیندانیكردنیش بۆ مامۆستا ئیبراهیم دەرچوو.

زۆری سەروتارەكانی خەبات مامۆستا دەینووسین كەهەموویان تەرخانكرابوون بۆ داكۆكی لە مافی نەتەوەی كوردو دامەزراندنی سیستمێكی دیموكراتی لەعیراق.

لەپاڵ نووسینە ئاشكراكانیدا بەشدارییەكی زۆری كردووە لەڕۆژنامەوانی نهێنی حزبیدا چ بەدامەزراندنی دەزگای نهێنی چاپ و چ بەنووسین.

ژمارەیەكی زۆری بڵاوكراوەكانی لقی كوردستانی عیراقی ژ.ك و وتارە سیاسییەكانی رزگاری لە ساڵانی 1947-1956 و خەباتی كوردستان لە ساڵانی 1956-1958 كە ئۆرگانی پارتی بوون، لە نووسینی ئیبراهیم ئەحمەدن.

لە سەردەستی مامۆستا، خەبات وەك رۆژنامەیەكی رۆژانەی پڕ تیراژی پێشكەوتنخوازی هەڵگری ئاڵای ئاشتیی و دیموكراسی و دوژمنی ئیمپریالیزم و كۆنەپەرستیی ناوی دەركرد. دەنگوباسی وڵاتانی سۆسیالیستی و خەباتی گەلانی بڵاودەكردەوە، هەربۆیەش بە نوێنەرایەتی بۆ وڵاتانی چین و سۆڤیەت و بولگاریاو ئەڵمانیای دیموكرات بانگدەكران.

لە بواری ئەدەبدا

مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد لەو كەسە دەگمەنانەیە كە كۆمەڵێك بەهرەو توانای گەورەو جیاجیای تیابووە، لە زۆربەی بوارەكاندا یان سەركەوتوو بووە، یان لوتكەی گەورەیی خۆی گرتووە، كە باسی شیعری كوردی دەكرێت، بێ ئیبراهیم ئەحمەدو پارچەی رەنگینی یادگارو هیوا ناگونجێت.

بێگومان لە مەیدانی ئەدەبدا وەك هەموو بوارەكانی تر خاوەنی داهێنان و چەند شاكارێكی بەپێزە، لەوانە: ژانی گەل، كوێرەوەریی، دڕك و گوڵ… هتد.

نامیلكەی الاكراد والعرب یش كە لەساڵی 1937 بەعەرەبی نووسیویەتی تا ئەمڕۆش نرخی خۆی وەك بەرنامەیەك بۆ رێكخستنی پەیوەندیی نێوان كوردو عەرەب لەعیراقدا وننەكردووە.

 

 150 جار بینراوە