سەرەکی » ئەدەب و هونەر » له‌ ئه‌لبوومی‌ یادگارا-ی‌ جه‌مال شارباژێڕی‌

له‌ ئه‌لبوومی‌ یادگارا-ی‌ جه‌مال شارباژێڕی‌

سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

ئه‌فسوونی‌ شیعر، (كرۆكی جوانی‌ – ئێستێتیكا)، ئاشتی‌ له‌ ده‌روونی‌ كۆمه‌ڵگای‌ زیندوو و ده‌سته‌مۆ نه‌بوو ڕاده‌گه‌یه‌نێت. وه‌فا بۆ شیعر تێپه‌ڕاندنی‌ قۆناخی‌ به‌ر له‌ خۆیه‌تی‌. تێپه‌ڕاندن وه‌ك جیاكاری‌ نه‌ك ڕه‌تكردنه‌وه‌. ڕه‌تكردنه‌وه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا هیچ كاتێك بنه‌مای‌ نه‌بووه‌، چونكه‌ له‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌دا به‌های‌ گفتوگۆ داده‌ڕمێ‌ و په‌یوه‌ندییه‌ كولتوورییه‌كان ده‌پچڕێن.

جوانی‌ كه‌شێكی‌ ڕوون و باوه‌ڕپێكراوه‌. كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر هه‌موو بوونه‌وه‌رێك جێ‌ ده‌هێڵێت، هه‌سته‌كان له‌ ده‌ربڕین له‌ جوانیدا به‌ باشترین شێوه‌ ئه‌ركی‌ خۆیان به‌جێ‌ ده‌هێنن، توانایان پاراوه‌ و به‌ دیواری‌ ژیانه‌وه‌ ده‌لكێن.
شیعر دیارده‌یه‌كی‌ سیاسی‌ نییه‌، دیارده‌ی‌ سیاسی‌ دۆخێكی‌ هه‌ڵه‌به‌ره‌. ده‌ربڕین له‌ ناوه‌ڕۆكی‌ واقیع وه‌ك خۆی‌ ناكات. واقیع له‌ بوونی‌ خۆیدا له‌ ڕێكخستنێكی جواندا جێگای‌ كراوه‌ته‌وه‌. سیاسه‌ت ده‌ستی‌ لێداوه‌ و ڕێكخستنه‌كه‌ی‌ به‌ملاو ئه‌ولادا بردووه‌. ئه‌مه‌ بڕیار و بۆچوون و پێوه‌رێكی‌ شیاوه‌، سیاسیبوونی‌ ئه‌ده‌ب لادان و خۆدزینه‌وه‌یه‌ له‌ ئامانجی‌ ئه‌ده‌ب، ئامانجی‌ ئه‌ده‌ب دامه‌زراندنی‌ بڕوا و بنه‌مای‌ جوانییه‌ بۆ ژیانێكی‌ نه‌شڵه‌ژاو، تا ئارامی هێزی‌ خۆی‌ تێدا وه‌رگرێت و جوانیبه‌خش بیكات به‌ كه‌ره‌سته‌ و وزه‌ی‌ ده‌ربڕینی‌، به‌ پله‌ و ئاست په‌یامی‌ تایبه‌تكاریی خۆی‌ به‌ڕێوه‌ببات. هه‌ر شاعیرێك پشتی‌ دا به‌ پشتی‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، نه‌ك جێگای‌ باوه‌ڕی‌ گوتنی‌ جوان، بگره‌ جێگای‌ باوه‌ڕی‌ هونه‌ریش نییه‌.
ئه‌م شاعیره‌ له‌ ڕووی‌ پێكهاته‌وه‌، شیعره‌كانی‌ پڕ سۆز و دیمه‌نی‌ هه‌ستدارن. زۆرتر به‌رهه‌می‌ خه‌یاڵن له‌وه‌ی‌ به‌رهه‌می‌ هێزی‌ بیركردنه‌وه‌ و كۆ زانیاری‌ بن. جۆرێك داهێنانی‌ له‌ نێوان شه‌سته‌كان و سه‌ره‌تای‌ حه‌فتاكاندا پێشكه‌ش كرد، بووه‌ به‌خشنده‌ و ناوه‌ندێكی‌ كراوه‌ بۆ شاعیره‌كانی‌ ده‌وروبه‌ری‌ و له‌ هێڵی‌ په‌ره‌سه‌ندنیدا كاریگه‌ریی خۆی‌ زاڵ كرد، به‌ڵام له‌م ماوه‌ دیاریكراوه‌دا زیاتری‌ تێ‌ نه‌په‌ڕاند و كۆتایی پێدێت. تواناكانی‌ له‌ ئه‌زموونی‌ قووڵ و ده‌وڵه‌مه‌ندتردا، كه‌ش و دۆخێكی‌ تاكه‌ كه‌سی‌ پێك نه‌هێنا. كه‌واته‌: كاریگه‌رییه‌كه‌ی‌ له‌ یه‌ك قۆناخدا ده‌ركه‌وت و وه‌ستا و نه‌بووه‌ گیانێكی‌ چالاك و به‌رهه‌مهێن له‌ جه‌سته‌ی‌ به‌رده‌وام به‌ گوڕوتینی شیعری‌ كوردیدا.
ئه‌گه‌ر شیعر جوان له‌باره‌ی‌ ژیانه‌وه‌ بنووسرێت، له‌ ژیان خۆی‌ جوانتره‌. شیعری‌ ئه‌م شاعیره‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ هه‌ست و سۆز و ئاسۆكانی‌ خه‌یاڵه‌وه‌ شێوه‌ی‌ خۆی‌ وه‌رگرتووه‌. توانیشی‌ ته‌نیا له‌م بواره‌دا به‌هره‌ به‌ باشی‌ به‌كاربهێنێت، ساتی‌ شیعری به‌ دوای‌ به‌هره‌ی‌ دادێت و له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یبات بۆ ناوچه‌كانی‌ شیعر. له‌ ده‌قی‌ ئه‌ده‌بیدا خه‌م و خورپه‌ وه‌رده‌چه‌رخێنن بۆ ئێستێتیكا. له‌و كه‌شه‌ هه‌ستی‌ و سۆزدارییه‌دا شاعیر ده‌ره‌وه‌ به‌جێ‌ ده‌هێڵێت و له‌ناوه‌وه‌ی‌ نیشته‌جێ‌ ده‌بێت، له‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ی‌ كۆمه‌ڵگا و خۆی‌ یاخییه‌. خه‌مۆكی‌ و دڵه‌ڕاوكێ‌ و شاگه‌شكه‌یی و هه‌ڵزه‌قینه‌وه‌ هه‌ڵسووڕێنه‌ری‌ كرده‌ و كرده‌وه‌ی‌ ده‌بن. له‌و پێودانگه‌وه‌ به‌ زمانی‌ ناوه‌وه‌ مانا بۆ بوونی‌ مرۆڤی‌ و ختووكه‌ تایبه‌تییه‌كانی‌ ده‌دۆزێته‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و ترپه‌ و ئاوازه‌ خێرایه‌ی‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ به‌لاوه‌ ده‌نێت، ترپه‌ و ئاوازی‌ ناوه‌وه‌ی‌ خۆی‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌ كار پێده‌كات، ئه‌و ترپه‌ و ئاوازه‌ش خاو ده‌بێته‌وه‌ وه‌ك ئه‌و باره‌ ده‌روونی‌، یان ده‌ربڕینه‌ ده‌روونییانه‌ی‌، كه‌ ژیانی‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن و دووچاری‌ یاخیبوونیان كردووه‌. نموونه‌: وه‌ك له‌ شیعری‌: (خۆشم ویستی‌)، یان له‌ شیعری‌: (چه‌ند هه‌ناسه‌یه‌ك)، یان له‌ شیعری‌: ( به‌ناوێكی‌ تره‌وه‌ گه‌ڕایه‌وه‌)، یان له‌ شیعری‌: (چه‌ند تاڵه‌ بیرێكی‌ ئاڵۆزكاو) ده‌رده‌كه‌وێت.
شیعره‌كانی‌ وه‌ك ئاوریشم و خاكی‌ ته‌ڕ نه‌رمن
له‌باره‌ی‌ تێگه‌یشتنه‌وه‌ شیعره‌كانی‌ وه‌ك ئاوریشم و خاكی‌ ته‌ڕ نه‌رمن. وه‌ك گۆرانی‌ فۆلكلۆری‌ و به‌یت و داستان ڕوون و ساده‌ن، به‌ڵام له‌باری‌ مانای‌ شاراوه‌ و چینه‌كانی‌ بنیاد و داڕشتندا پڕ و فراوانن، خاوه‌ن ئاسۆی‌ دوور و بواری‌ قووڵن. په‌یوه‌ندییان به‌ كولتووری‌ تاكه‌ كه‌سییه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ هێڵی‌ گشتیی‌ ئه‌زموونكردندا یه‌ك ئازاری‌ ئه‌زموون كردوو و خه‌یاڵی‌ دیاره‌، ئه‌و ئه‌زموونه‌ی‌ نه‌گه‌یاندووه‌ته‌ خه‌یاڵی‌ نادیار و یاده‌وه‌ری‌ ڕانه‌چڵه‌كاندووه‌. واته‌: مه‌ودای‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ (خه‌یاڵی‌ دیار)دا به‌هێزتره‌ له‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵ (خه‌یاڵی‌ نادیار).
هه‌ستیاریی‌ زمانی‌ خۆی‌ نیشانداوه‌، پێش ئه‌وه‌ی‌ ترپه‌ و ئاواز له‌ وشه‌دا وه‌رنه‌گرێت، نایهێنێته‌ ناوه‌وه‌، یان به‌سه‌ریدا خول ناخوات، یان به‌سه‌ریدا باز نادات، هه‌روه‌ها له‌ ڕووی‌ به‌كارهێنانی‌ وشه‌وه‌ تووشی‌ به‌د به‌كارهێنان نایه‌ت. وشه‌ ئاراسته‌ی‌ باش به‌كارهێنانی‌ خۆی‌ وه‌رده‌گرێت.
سوودی‌ له‌ شێوازی‌ به‌ر له‌ خۆی‌ وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام په‌یڕه‌وی‌ نه‌كردوون. له‌ نه‌وه‌ی‌ خۆشی‌ له‌ شێوازدا له‌ زۆرینه‌یان ئه‌ندازیارتره‌. له‌ مۆسیقاشدا كاری‌ به‌ مۆسیقا و پیت و وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ و ڕسته‌ی‌ شاعیرانی‌ به‌ر له‌ خۆی‌ نه‌كردووه‌. هه‌رێمێكی‌ بۆ دابه‌شكردنی‌ ڕسته‌ و مۆسیقا له‌ شیعردا بنیاد ناوه‌، به‌ڵام بۆ تێگه‌یشتن و بنیادنان، وزه‌ و هێزی‌ له‌ ئه‌زموونی‌ به‌ر له‌خۆی‌ وه‌رگرتووه‌، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ شیعری‌: (له‌دایكبوونی‌ ئینسانێك)ی‌ كامه‌ران موكری‌ و شیعری‌: (گوربه‌)ی‌ دیلان.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م دابه‌شكردن و مۆسیقایه‌ی‌ زۆر هونه‌ری و زاڵ بوو، شاعیرانی‌ دوای‌ خۆی‌ نه‌یانتوانی‌ لاسایی بكه‌نه‌وه‌، یان كاری‌ له‌سه‌ر بكه‌ن و لێ‌ زیادبوونی‌ بۆ بكه‌ن، بگره‌ وه‌ك ده‌ست وه‌شاندن و داهێنانێكی‌ تاكانه‌، هێڵی‌ بۆ كێشا و دایمه‌زراند. داهێنانی‌ ساده‌ به‌ ئاسانی‌ و زۆر زوو دێته‌ ده‌ست و ده‌توانرێت لاسایی بكرێته‌وه‌ و كاری‌ لێ‌ زیادبوونی‌ له‌سه‌ر بكرێت.
جیاكارییه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ هه‌یه‌. به‌تایبه‌تی‌ له‌ گۆشه‌نیگای‌ شاعیرانه‌وه‌ و ئێستێتیكییه‌كی‌ ڕوون و ئاشكرادا. پشت ئه‌ستووره‌ به‌ سروشت و پێكهاته‌ی‌ خۆڕسك و ده‌ست لێ‌ نه‌دراوی سروشت. له‌سه‌ر ترپه‌ و ئاوازی‌ پێكهاته‌ی‌ سروشت وێنه‌ داده‌هێنێت. نموونه‌: په‌یوه‌ندی‌ دروست ده‌كات له‌ نێوان با و دره‌خت و مۆسیقای‌ جووڵاندنه‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا هۆی‌ پیتاندنی‌ دره‌خت به‌ یارمه‌تی‌ باوه‌ ده‌كاته‌ دیارده‌یه‌كی‌ كرۆكی و ناوكیی سروشت.
واته‌: به‌ ته‌نیا له‌سه‌ر (زه‌ینی‌ سروشت) كاری‌ نه‌كردووه‌، بگره‌ له‌سه‌ر (منداڵدانی‌ سروشت) كاری‌ كردووه‌، پێكه‌وه‌ ژیان و پێكه‌وه‌ هه‌ڵكردنی‌ پێكهاته‌كانی‌ له‌ ڕسته‌ دیار ده‌كات، له‌ شیعرییه‌تی‌ دیمه‌ن ده‌یاندره‌وشێنێته‌وه‌. سروشتی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیش به‌ واقیعه‌كه‌وه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌، ئه‌و ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ش تواناییمان بۆ خوێندنه‌وه‌ پێ‌ ده‌به‌خشێت، یان هارمۆنییه‌ت و هاوئاهانگییه‌ك له‌ نێوان ڕه‌نگه‌كاندا، وه‌ك خه‌سڵه‌تی‌ وه‌رز له‌ وێنه‌ و فۆرمی‌ جیا جیادا گۆشه‌ و كه‌نار و ناسنامه‌ی‌ له‌ یه‌ك نه‌چوویان ده‌داتێ‌.
شوێنی‌ له‌دایكبوون و گه‌وره‌بوون، پێناسه‌ی‌ زه‌ینی‌ شاعیر ده‌كات بۆ ئێستێتیكا و گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و یه‌كه‌م ناسینی‌ شوێن، هه‌روه‌ها هه‌وڵدان بۆ ناسینی‌ شوێنه‌ نه‌ناسراوه‌كانیش، كه‌ به‌شێك له‌ ئێستێتیكای‌ یه‌كه‌م شوێن دێته‌ ناوییه‌وه‌ و هۆ و پاڵپشتێكه‌ بۆ خه‌مڵان و كرانه‌وه‌ی‌ بیر، بۆ سه‌ر شوێنه‌كانی‌ دیكه‌ و ناسینی‌. شاعیر ئه‌گه‌ر نه‌توانێت له‌ ئێستێتیكای‌ سروشت تێبگات، بێ‌ هیچ گومانێكیش ناتوانێت ئێستێتیكایه‌ك بۆ تێگه‌یشتن و به‌كاربردن له‌ زه‌ین و هه‌ستی‌ خۆیدا پێكبهێنێت.
گۆشه‌نیگای‌ بیناسازی‌ و كێشانی‌ پێوانه‌ له‌ هاوسه‌نگی‌ و شكۆی‌ سروشت وه‌رده‌گرێت، به‌ڵام نه‌یتوانیوه‌ كار له‌سه‌ر بیری‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ سروشت بكات، یان ئه‌م لایه‌نه‌، كه‌ گۆشه‌نیگای‌ بایه‌خه‌ له‌ناو شیعره‌كانیدا بزره‌ و ده‌ستی‌ بۆ نه‌بردراوه‌، هه‌موو دیارده‌ و داهێنانێك په‌یوه‌سته‌ به‌ هۆشیارییه‌ تایبه‌تییه‌كانی‌ شاعیر و جێكردنه‌وه‌ی‌ فه‌نتازیا و ئێستێتیكا له‌ناو زماندا.

دیوانی له‌ ئه‌لبوومی یادگارا
(له‌ ئه‌لبوومی‌ یادگارا) ناونیشانی‌ كتێبێكی‌ شیعریی‌: (جه‌مال شارباژێڕی‌)یه‌، ساڵی‌ 1983 له‌ دووتوێی‌ 175 لاپه‌ڕه‌دا له‌ چاپخانه‌ی‌ (ئۆفسێتی‌ سه‌ركه‌وتن) له‌ سلێمانی‌ چاپكراوه‌، ئه‌م شیعرانه‌ی‌ تێدایه‌: (كسپه‌یه‌ك، بۆ، هه‌ستێك، له‌ سه‌یرانێكدا، ئه‌گه‌ر، نه‌كه‌ی‌، تاكه‌ شیعر و به‌س، دركاندنێك، گوندێك و كچێك و یادێك و شیعرێك، ئارام، پرسیارێك وه‌رامه‌كه‌ی‌ له‌ خۆیدایه‌، نامه‌یه‌كی‌ كراوه‌، دانیشتن له‌گه‌ڵ تۆدا، له‌ جه‌ژندا، دیسانه‌وه‌ خه‌م، هه‌ژده‌ی‌ سێ‌، چڵی‌ نه‌رگز، له‌جیاتی‌ كارت، خۆشم ویستی‌، بۆ مه‌رگی‌ پڕشنگ، ئه‌گه‌ر تۆ بۆ من بوویتایه‌، له‌سه‌ر سێ‌ گڵكۆدا، چه‌ند هه‌ناسه‌یه‌ك، له‌سه‌ر به‌رده‌ نووسێك، به‌ناوێكی‌ تره‌وه‌ گه‌ڕایه‌وه‌، گۆرانییه‌ك بۆ شیرین، ئاخێك، خه‌مێكی تر، چاكتر بمناسه‌، چاوچاو، چه‌ند تاڵه‌ بیرێكی‌ ئاڵۆزكاو، دوای‌ ده‌ ساڵ، پشیله‌، ڕازێكی‌ نوێ‌، نه‌وزاد، وێنه‌یه‌ك، كه‌ته‌ی‌ كه‌ر پیاو، بۆ جوانێك، ئه‌مشه‌و، وه‌ره‌ جوانێ‌، دایكی‌ دڵسۆز، بێ‌ ناونیشان، ئای‌ ئای‌، له‌سه‌ر تۆ، باوكایه‌تی‌، مۆڵه‌ت، بۆ كچێكی‌ جوان، تازه‌ من و تۆ، به‌هه‌ستێكی خاوێنه‌وه‌.)

وێنه‌یه‌ك
ئه‌م وێنه‌یه‌
بۆچ زویره‌؟
بۆچی‌ بێ‌ زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌؟
له‌به‌ر نیگای‌ كامێرادا
كه‌ وه‌ستاوه‌
چی‌ له‌ بیره‌؟
چی‌ له‌ دڵدا حه‌شار داوه‌؟
وا دڵگیره‌.
* * *
ئه‌م وێنه‌یه‌
چاوی‌ نازی‌ كردووه‌ته‌وه‌ و نایترووكێنێ‌
جوانییه‌كه‌ی‌ بێ‌ وێنه‌یه‌
گه‌نجینه‌یه‌
هه‌ر ده‌مێنێ‌.
* * *
ئه‌م وێنه‌یه‌
له‌ ئه‌لبوومی‌ یادگاردا..سبه‌ینێ‌
بزه‌ی‌ خۆش و كزه‌ی‌ ناخۆش ده‌هێنێ‌
خاوه‌نه‌كه‌ی‌ سات و كاتێ‌
ته‌مه‌نی‌ پیری‌ ده‌یگاتێ‌
خه‌م و خۆزگه‌ ڕایده‌ژێنێ‌
یاده‌كانی‌ ده‌ورووژێنێ‌
فرمێسك و خه‌نده‌ی‌ ده‌داتێ‌.
* * *
ئه‌م وێنه‌یه‌..
له‌و شوێنه‌یه‌
كه‌ بیلبیله‌ی‌ گلێنه‌یه‌
سه‌رنجمی‌ ڕاكێشاوه‌
له‌ نوێنی‌ نه‌رمی‌ هه‌ستمدا
راكشاوه‌
ئێستا له‌ ژووری‌ میوانی‌ هه‌ڵبه‌ستمدا
خۆی‌ به‌ دیوانه‌كه‌م ناسی‌
به‌ دیوارێك
له‌ دیواره‌ بێگه‌رد و سپییه‌كانیدا
خۆی‌ هه‌ڵواسی‌.

شیعر، وێنه‌ی‌ شاعیره‌ له‌ ئاو و ئاوێنه‌ی‌ بوون و بیركردنه‌وه‌یدا، شاعیر له‌ ئه‌نجامی‌ خراپیی‌ بارودۆخ و زه‌بروزه‌نگی‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وروبه‌ردا، له‌ واقیعی‌ ده‌ره‌وه‌ یاخی‌ ده‌بێت و به‌جێی‌ ده‌هێڵێت، له‌ناوه‌وه‌ی‌ خۆیدا واقیعێكی‌ شیاو بۆ نووسین و په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ژیان و مانه‌وه‌ داده‌مه‌زرێنێت، له‌گه‌ڵ دیارده‌ بنه‌ڕه‌تی و ناوه‌كییه‌كانی سروشتدا ته‌بایییه‌كی‌ گیانی‌ ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌. نه‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌و دیاردانه‌ی‌ له‌ ڕێگای‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ كار له‌ ژیانی‌ كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌ن و بارودۆخ ده‌گۆڕن، سروشت له‌ پێكهاته‌ی‌ ناوه‌وه‌ی‌ خۆیدا گیانێكی‌ پڕ له‌ ناكۆكی‌ هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زوو زوو ده‌گۆڕێ‌ و جووڵه‌ و پێداویستییه‌كانی‌ وه‌رزێك ته‌واو جیاكاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و وه‌رزی‌ به‌ دوای‌ دادێ‌ و پله‌ به‌ پله‌ چاودێری‌ یه‌كتر ده‌كه‌ن.
مامه‌ڵه‌كردنی‌ ئه‌م شاعیره‌ له‌گه‌ڵ سروشتدا، كرانه‌وه‌یه‌كی‌ تازه‌ به‌خش نییه‌، پێشتر زۆر ئه‌ندازیارانه‌تر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ سروشت و پێكهاته‌ی‌ سروشت كراوه‌، هارمۆنییه‌تێكی‌ گشتیشی‌ تێدا دۆزراوه‌ته‌وه‌، به‌ تایبه‌تی‌: (مه‌وله‌وی‌ و گۆران). له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش جۆره‌ جیاكارییه‌كی‌ تێدا به‌كارهێناوه‌. سروشتی‌ كردووه‌ به‌ جێگره‌وه‌ی‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی‌ و به‌شێك خۆشبه‌ختی‌ بۆ به‌ده‌ست هێناوه‌، كه‌ به‌هۆی‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌شییه‌وه‌ له‌ سروشت ده‌دوێ‌، سه‌یر خوێنه‌ر ده‌ورووژێنێ‌ و ڕێگایه‌كی‌ بۆ ده‌دۆزێته‌وه‌ تێدا به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بڕوات، تا دوا ڕاده‌ی‌ توانه‌وه‌ و ڕووداو چێژ له‌ سروشت وه‌رده‌گرێت. له‌ ئه‌نجامدا هه‌موومان بۆ لای‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ و شه‌یدای‌ سروشتمان ده‌كات، به‌ڵام له‌ ڕێگای‌ سروشته‌وه‌ بیرمان پێ‌ ناكاته‌وه‌، سروشت ده‌كاته‌ به‌شێك له‌ ئێمه‌ بۆ بیركردنه‌وه‌ و چێژ وه‌رگرتن. سروشت سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌ بۆ ئه‌م شاعیره‌ و تێیدا شته‌ بچووكه‌كانی‌ خۆشده‌وێت و سه‌رساممان ده‌كات به‌ ئه‌وینی‌ خۆی‌ بۆ (سروشت) و (ئافره‌ت).
شیعر ڕۆڵی‌ له‌ ده‌رخستنی‌ جیهان نییه‌، شاعیریش له‌ چه‌قی‌ كۆمه‌ڵگادا ناژیێت، تا باری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسی‌ و ئابووری‌ ‌و ….. تاد، ڕابگرێت، له‌ گۆشه‌یه‌كی‌ ئێستێتیكییه‌وه‌ باری‌ سه‌رنج ده‌نووسێت. ئه‌و باری‌ سه‌رنجانه‌ كاریگه‌ریی بنه‌ڕه‌تییان بۆ گۆڕان نییه‌. ئه‌گه‌ر بشیبێت زۆر لابه‌لا و لاوه‌كی‌ ده‌بێت، ئه‌ده‌بی‌ ئه‌م شاعیره‌ جۆره‌ ئه‌ده‌بێكی‌ نائومێدانه‌یه‌ و ژیانێكی دیكه‌ی‌ تێدا ئاشكرا نابێت.
له‌ هه‌موو شێوه‌كاندا واقیع كاریگه‌ریی خۆی‌ ده‌بێت، شیعری‌ هه‌ستی‌، دووره‌ له‌ زیاده‌ڕۆیی واقیع و به‌ دوا ده‌مدان. له‌ناو به‌رهه‌می‌ هه‌ستیدا ده‌توانین ئه‌و توخمه‌ سه‌ره‌كییانه‌ بدۆزینه‌وه‌ و ده‌ستنیشانی‌ بكه‌ین، كه‌ ده‌بێته‌ یارمه‌تیده‌ر بۆ ڕه‌واندنه‌وه‌ی‌ خه‌مۆكی‌ و دڵه‌ڕاوكێ‌، یان بۆ تۆخكردنه‌وه‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ باری‌ هه‌ڵزه‌قینه‌وه‌.
واقیع جه‌سته‌ و شوێنێكی‌ نووسراوه‌، بۆ شاعیری‌ هه‌ستی‌، بایه‌خی‌ سه‌ره‌كی‌ نییه‌، چونكه‌ شاعیری‌ هه‌ستی‌، ناگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر نووسراو و دووباره‌ی‌ ناكاته‌وه‌. ته‌نیا بیر له‌ بنیادی‌ مێژوویی جه‌نگه‌ گه‌وره‌ و بچووكه‌كان ده‌كاته‌وه‌، ڕۆشنایییه‌كه‌ بۆ پرسیاركردن و ئه‌زموون. ئایه‌ پێكهاته‌ی‌ ئه‌و بارودۆخه‌ چییه‌، كه‌ پاڵنه‌ر و ڕێخۆشكه‌ر بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ شاعیر له‌ واقیع هه‌ڵبێت و له‌ ناخی‌ خۆی‌ نیشته‌جێ‌ ببێته‌وه‌، یان بۆ ناتوانێت له‌گه‌ڵ ناهه‌موارییه‌كانی‌ واقیع بگونجێت، یان ئه‌و باره‌ بۆ دروست بوو. ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌ چاره‌نووسی‌ وه‌ك ڕه‌گه‌زه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی‌ سروشت: خۆڵ، ئاگر، با، ئاو. نادیاره‌ و به‌رده‌وامیش ئه‌و نادیارییه‌ بووه‌ته‌ خولیا و هۆی‌ نیگه‌رانیی مرۆڤی‌ هه‌ستپه‌روه‌ر.

قه‌ڵه‌مكێشی جه‌مال شارباژێڕی‌ به‌ وشه‌
شیعر پێویسته‌ هه‌میشه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ته‌ماشا بكرێت و باس بكرێته‌وه‌. دوو دیوی‌ به‌رجه‌سته‌ نه‌كراوی‌ هه‌یه‌، ئه‌م شاعیره‌ ئه‌مڕۆ له‌گه‌ڵماندایه‌ و شاعیرێكی‌ زیندوو و داهێنه‌ره‌، سبه‌ینێش نه‌مره‌ و له‌گه‌ڵماندا ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی‌ له‌ ئێمه‌ی‌ نزیك ده‌كاته‌وه‌ خه‌یاڵی‌ تایبه‌تی‌ ده‌قه‌كانییه‌تی‌، داهێنانیش دواخستن قبووڵ ناكات، هه‌میشه‌ دۆخی‌ گونجاندنه‌وه‌ بۆ خۆی‌ دروست ده‌كاته‌وه‌ و ده‌بێته‌ شكۆداریی‌ شیعری‌ بێگه‌رد، سه‌رده‌مه‌كان له‌ خۆیدا به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌. ته‌نیا ئه‌و شیعره‌ وێران و به‌دبه‌خت ده‌مێنێته‌وه‌، كه‌ ئایدۆلۆژیا توخم و دۆخی‌ پێكهێنه‌ری‌ بووه‌. دۆخی‌ گۆڕان له‌ ده‌ست ده‌دات و دۆخی‌ چه‌قبه‌ستن وه‌رده‌گرێت. خانه‌وێران: ئه‌و شاعیره‌ی‌ ژه‌هری‌ ئایدۆلۆژیا هه‌ڵده‌لووشێت.
مرۆڤی هه‌ستپه‌روه‌ر، كه‌ هه‌ستی ئێستێتیكیی شیعری لا دروست ده‌بێت، له‌ كرانه‌وه‌ و تێڕوانینیه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو خه‌مه‌وه‌، شوێنه‌واری خه‌میش له‌ بیركردنه‌وه‌یدا بنبڕ ناكرێت، وه‌ك به‌خشینی په‌یامێك جێی خۆی ده‌گرێت و ده‌بێته‌ هێما بۆ مانا و مه‌به‌ست. كرده‌ی شیعری ئاسایی كردنه‌وه‌ی باره‌ خه‌مگینییه‌كه‌ی و پڕشنگ هاوێشتنیه‌تی، تا باری خه‌مڵین و په‌یوه‌ندیداربوونی به‌و هه‌سته‌وه‌، دوای ئه‌و پێوه‌ندداربوونه‌ی تووشی تاراوگه‌ی ناخ ده‌بێت، له‌ناو خۆیدا هه‌ست به‌ نامۆیی و هاوده‌می هه‌میشه‌یی خه‌م ده‌كات. خه‌م نه‌ك گۆشه‌گیربوون. له‌م باره‌شدا په‌نا بۆ دۆزینه‌وه‌ی شوێنێكی وه‌ك شاری‌ پاكزاد، ده‌سته‌بژێر، یان به‌هه‌شت نابات، تا ئاسووده‌ییی گیانی تێدا ده‌ست بكه‌وێت. شوێنی ئاسووده‌یی بۆ ئه‌می هه‌ستپه‌روه‌ر ته‌نیا شیعری ڕاسته‌قینه‌یه‌. له‌ شوێنی ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ر كۆچ ده‌كات بۆ شوێنی ویست و هێزی‌ وشه‌ و ئاسته‌ ده‌نگییه‌كان، هه‌ست و بینینی ده‌گۆڕێ‌ له‌ ده‌ربڕین له‌ سروشت و كاركردن له‌ كه‌ره‌سته‌كانییه‌وه‌ بۆ ده‌ربڕین له‌ ژیان و مرۆڤ و په‌یوه‌ندی دروستكردن له‌ نێوانیاندا. شیعر ده‌بێته‌ چاوگی‌ نایابی‌ جۆشێكی به‌كوڵ، به‌ڵام نابێته‌ هه‌ڵسووڕێنه‌ری شته‌كان، تا هه‌ست و هێز و شێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مرۆڤ و سروشت بگۆڕێت و جۆره‌ هه‌ست و گوڕ و تینێكی‌ بێ‌ ئه‌ندازه‌ بخوڵقێنێ‌.
ئه‌م شاعیره‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا خاوه‌نی تێڕوانینێكی ڕۆمانسیی‌ هه‌ستییه‌. هه‌ست له‌ شیعره‌كانیدا ڕه‌گه‌زێكی‌ زۆر گرینگ و سه‌ره‌كییه‌، به‌ هۆیه‌وه‌ خودی‌ خۆی‌ ده‌هێنێته‌ دی‌ و به‌ كرده‌ی‌ له‌دایكبوونی‌ شاد ده‌كات و خودی‌ خۆی‌ داده‌هێنێته‌وه‌. به‌ بۆچوونێكی‌ ژیرانه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ زمانی‌ ڕۆمانسیی‌ هه‌ستی‌ ده‌كات هێزی‌ تیشكدانه‌وه‌ی‌ تێدا به‌رهه‌م ده‌هێنێ‌، به‌ڵام ترپه‌ و ئاوازه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ زمانی‌ نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌، دۆزینه‌وه‌ی‌ ترپه‌ و ئاوازه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ زمان، شایه‌نی‌ سه‌ركێشی‌ بۆكردنن. ترپه‌ و ئاوازی‌ زمانی‌ كوردی‌ له‌ شوێنه‌ نه‌ناسراوه‌كاندا نه‌هاتووه‌، ڕه‌گی‌ له‌ناو گه‌رمی‌ و نه‌رمیی‌ خاكدا به‌هێز بووه‌، په‌یوه‌سته‌ به‌ كولتوور و ئه‌و نیمچه‌ شارستانییه‌ی‌ دروستی‌ كردووه‌. له‌ ڕۆمانسیی هه‌ستیدا تێڕوانینی ته‌واو باڵا و پڕ: بۆ ناوه‌ندی‌ ڕوودا و و ژیان و جیهان و بوون نییه‌، بگره‌ وێناكردنی تاكه‌ كه‌سی و گیانی به‌هێزی هونه‌رمه‌ندێتی هه‌یه‌، كۆششی بۆ ئه‌مه‌یه‌: ئه‌م وێناكردنه‌ وه‌ك ئه‌زموونێك له‌ فۆرمێكی شیعریدا گه‌ڵاڵه‌ بكات، دیدێكی ڕۆمانسیی قووڵ له‌ ڕێگای هه‌سته‌كانه‌وه‌ بخه‌مڵێنێ‌، پاشان وه‌ك نموونه‌یه‌كی‌ نوێبه‌خش نیشانی بدات، ڕۆمانسییه‌ت ده‌ربڕینه‌ له‌ هه‌ڵوێستێكی ویژدانی، كه‌ بوون ڕه‌نگ و شێواز و وێنه‌یه‌كی تازه‌ی پێده‌دا، په‌یوه‌ندیی به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ ژیان و جیهان و بوون نییه‌، بگره‌ په‌یوه‌ندیی پچڕ پچڕ و هه‌ڵوێسته‌ له‌ ژیان و جیهان و بوون وه‌ریده‌گرێت. له‌گه‌ڵ دۆخێكی كاره‌ساتباردا ڕووبه‌ڕووی ده‌كاته‌وه‌. هیچ هونه‌رێكیش له‌ واقیع جیا نابێته‌وه‌. چاوگی‌ ئه‌فسوون و هونه‌ره‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كان قووڵاییی واقیعن و كرانه‌وه‌ و جووڵانه‌وه‌ن به‌سه‌ر ژیانی‌ ده‌سته‌مۆنه‌بوودا.
ئه‌و جوانییانه‌ی‌ ئه‌ده‌ب دۆزیویه‌تییه‌وه‌ و لێی‌ دواوه‌، زۆر كه‌متره‌ له‌وه‌ی‌ له‌ واقیعدا بوونی‌ هه‌یه‌. ڕووبه‌ڕوو دێنه‌ ناو ژیانمان و كاریگه‌ری‌ ده‌بێت. جوانیبه‌خش له‌ ئاستی‌ تواناییدا به‌هره‌ و سرووش و ڕۆحه‌ په‌یامداره‌كان ڕێنوێنی‌ ده‌كه‌ن.
ڕۆمانسییه‌ت له‌ یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ هێز وه‌رده‌گرێت. ئه‌میش چاوگی‌ خه‌مه‌، دواتر ده‌په‌ڕێته‌وه‌ بۆ تاراوگه‌ی ناخ و به‌رده‌وام له‌ناو وێناكردنی ڕابردوودا ده‌ژی، وێناكردنی ڕابردوو هۆكارێكی بنچینه‌یی و زاڵه‌. پله‌ به‌ پله‌ش ئه‌م هه‌سته‌ی لا قووڵ و به‌هێز بووه‌ته‌وه‌، تا خاڵی دامه‌زراندن، به‌ڵام مانه‌وه‌ له‌ناو ڕابردوودا ده‌ربڕین له‌ ژیان و هه‌ست و بینینی تازه‌ ناكات، چه‌شنێكی دیاریكراوی مرۆڤ و سروشت ده‌خولێنێته‌وه‌. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌ما و بنچینه‌یه‌شه‌وه‌ به‌رده‌وامی به‌ توانای‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ خۆی داوه‌، هه‌ستێكی‌ قووڵی ڕۆمانسی‌ له‌ قووڵیی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ده‌دۆزینه‌وه‌.
ئه‌و خاڵه‌ی‌ جێگای‌ سه‌رنجه‌، كولتووری‌ خۆماڵی‌ ئه‌م شاعیره‌ی‌ شه‌یدا و هۆگری‌ خۆی‌ كردووه‌، ئه‌م كولتووره‌ی‌ به‌شێك له‌ شاعیرانی‌ كوردی‌ پێگه‌یاندووه‌. ئه‌و كێش و بڕگه‌ و سه‌روا و ترپه‌ و ئاوازه‌ی‌: (مه‌وله‌وی‌ و گۆران) هێنایانه‌ ناو شیعری‌ كوردییه‌وه‌. ئه‌م خۆی‌ لێ‌ لانه‌دا و په‌ره‌ی‌ به‌ پیتی‌ پێدا، كردییه‌وه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی‌ خاو و له‌بار، به‌جۆرێكی‌ نوێبه‌خش و هاوچه‌رخانه‌ به‌كاری‌ هێناوه‌. له‌ بواری‌ ترپه‌ و ئاوازدا كۆمه‌ڵێك هێما و نیشانه‌ی‌ دیكه‌ی‌ پێدا و ڕه‌وتێكی‌ دیاریكراوی‌ دۆزییه‌وه‌. له‌ كاتی‌ ئه‌م ڕوودان و دۆزینه‌وه‌یه‌دا له‌ ڕواڵه‌ت و كرۆك و ناوكی‌ وشه‌ و ئیدیۆم و ده‌سته‌واژه‌ و په‌ند ….. تاد، ورد بووه‌ته‌وه‌. له‌گه‌ڵ نوێبه‌خشی‌ له‌ته‌نیشت یه‌كتری‌ وه‌ستاندنی دوای‌ تێڕامان و ناسینی‌ دووری و ئاسۆكانی‌ تێكه‌ڵی‌ كردوون. له‌م ڕووه‌وه‌ وه‌ك نوێبه‌خشێك خۆی‌ له‌ناوه‌ندی‌ ئه‌ده‌بیدا ناساند و له‌ناوه‌ندیش په‌سند كرا. دوای‌ ئه‌م شاعیره‌ش دۆخی‌ ترپه‌ و ئاواز له‌ شیعری‌ نوێبه‌خشی‌ كوردیدا به‌ گوڕتر په‌ره‌ی‌ سه‌ند. تێگه‌یشتن و وریایی‌ به‌رانبه‌ر ئه‌م تێكه‌ڵكردنه‌ هه‌بوو، واقیعی‌ ترپه‌ و ئاوازی‌ قۆناخی‌ دووه‌می‌ نوێبه‌خشی‌ شیعری‌ كوردی‌ به‌ جۆرێكی‌ دیكه‌ ده‌ركه‌وت و هه‌سته‌كانی‌ ڕاهێنا.
ترپه‌ و ئاواز له‌گه‌ڵ زماندا دێته‌ بوون، وێنه‌ش ڕووناكییه‌كه‌ له‌ وشه‌وه‌ هه‌ڵدێت و ته‌واو هه‌ستیاره‌، شیعری كوردی له‌ شه‌سته‌كاندا له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی: (جه‌مال شارباژێڕی) شێواز و ترپه‌ و ئاواز و وێنا و هێڵێكی‌ وێنه‌یی‌ ده‌گمه‌نی به‌خۆوه‌ بینی، كه‌ پێش ئه‌م به‌خۆیه‌وه‌ی نه‌بینیبوو. ده‌قی: (كردگار- فرمێسكی‌ نهێنی‌، كۆ شیعر – چاپخانه‌ی‌ كامه‌ران، سلێمانی‌، ساڵی‌ 1968، ل: 63 تا 67) له‌ ئه‌زموونی سه‌ره‌تاكانیه‌تی. مامه‌ڵه‌یه‌كی نائومێدانه‌ی له‌گه‌ڵ پرسیاره‌كانی بوون و نه‌بوون كردووه‌، تێهه‌ڵكێشی یه‌كتریان ده‌كات و له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌ت و چۆنیه‌تیی بیركردنه‌وه‌دا لێكیشیان جیا ده‌كاته‌وه‌. گرینگیی شیعره‌كه‌ له‌ ڕایه‌ڵ‌ و هه‌ڵسووڕاندنی‌ پرسیاره‌كانیدایه‌، ڕووداوه‌كانیشی له‌ ده‌ره‌وه‌ی كات و شوێنێكی دیاریكراودا ڕووناده‌ن. له‌ ده‌ره‌وه‌ی كات و شوێنیشدا هاوتایییه‌ك بۆ خۆی له‌گه‌ڵ خه‌یامدا ده‌هێنێته‌ به‌ر دید، پاشان گفتوگۆ و هه‌وڵدان بۆ لێك تێگه‌یشتن، یان پرسیاره‌كانی خۆی له‌سه‌ر هێڵێكی درامیدا ده‌باته‌وه‌ ناو پرسیاره‌كانی خه‌یام و درێژه‌ی پێده‌دات، (خه‌یام) و (ئه‌و) هه‌ردووكیان ئاماژه‌ به‌ یه‌ك خه‌سڵه‌ت و نیشانه‌ و سه‌رچاوه‌ ده‌ده‌ن، له‌ خاڵێكی‌ ورووژێنه‌ر و گرینگدا به‌ یه‌ك ده‌گه‌ن. گومان له‌ پرسیاری‌ بوون و جیهانناسی‌ ده‌كه‌ن. پرسیاره‌كانیش كاریگه‌رییان به‌سه‌ر سۆزه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌هۆی سۆزه‌وه‌ش ده‌یباته‌ ناو ڕایه‌ڵ و تانوپۆی‌ هۆش و هه‌سته‌كان و ده‌یخه‌مڵێنێ‌. داڕژان و ئاوازه‌كه‌شی له‌ بارانی نمه‌ ده‌چێت، كاریگه‌ریی زۆره‌ بۆ ئارامبوونه‌وه‌ی ده‌روونی‌ خه‌مبار. شێوازیشی بۆ قۆناخی سه‌ره‌تایی شێوازێكی له‌بار و گونجاو و داهێنه‌رانه‌یه‌، جۆرێك تۆوی نوێبه‌خشی تێدا وه‌شاندووه‌. تاكو ئێستاش ئه‌م شێوازه‌ ماوه‌ و له‌ملا و له‌ولای شیعری كوردیدا كاری پێده‌كرێت. ئه‌م بزاوت و جووڵه‌ و مانه‌وه‌یه‌ش له‌ سروشتی داهێناندا به‌هایه‌كی ئێستێتیكییه‌، جوانی و شێوازی به‌رهه‌م هێناوه‌. به‌های ئێستێتیكیی به‌هره‌ و سرووش ده‌به‌خشێته‌ مرۆڤی نموونه‌یی و كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌كردنی ئاگایی كۆمه‌ڵگا و كه‌سایه‌تی ده‌خه‌مڵێنێ‌.
شیعری‌ ئه‌م شاعیره‌: له‌ وه‌رگێڕاندا به‌های‌ شیعرییه‌تی‌ له‌ ده‌ست ده‌چێت. وه‌رگێڕان ناتوانێت كرۆك و ناوه‌رۆكی‌ شیعر به‌ته‌واوه‌تی‌ نیشان بدات. شیعرێك وه‌رده‌گێڕدرێت، نازاندرێت ئه‌م شیعره‌ وه‌رگێڕدراوه‌ چه‌ند ئه‌م شیعره‌یه‌، كه‌ له‌ زمانه‌كه‌ی‌ خۆیدا وشه‌سازی و خوازه‌ و لێكچوواندنی‌ تێدا به‌كارهاتووه‌. ئه‌و توانا زمانییه‌ و ئه‌فسوونه‌ زمانییه‌ی‌ ده‌گوازرێته‌وه‌، یان له‌ده‌ست ده‌چێت و مانا ده‌گوازرێته‌وه‌. ڕه‌نگه‌ ورده‌كاریی‌ شێواز و ڕوانینی‌ گشتی‌، تا ڕاده‌یه‌كی‌ باش بگوازرێته‌وه‌، به‌ڵام ڕوانینی‌ خوازه‌یی، ئه‌گه‌ر مه‌حاڵ نه‌بێت نزیكه‌ له‌ مه‌حاڵ. به‌ جۆرێك به‌ ئه‌فسوونی‌ زمانی‌ ده‌قه‌وه‌ مووتوربه‌ كراوه‌، له‌ وه‌رگێڕاندا ئه‌فسوونه‌كه‌ بزر ده‌بێت و نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ مانای‌ ڕووكار و ڕواڵه‌تی‌. له‌گه‌ڵ ئه‌م پێزانینه‌شدا شیعر ته‌نیا بۆ زمانی‌ دایك. واته‌: زمانی‌ ده‌ق نانووسرێت، ئه‌ی‌ كه‌ناڵی‌ وه‌رگێڕان، زمانی‌ دووه‌م: چۆن دروست ده‌بێت. په‌یوه‌ندیی‌ نێوان توانا زمانی‌ و ئه‌فسوونی‌ زمانی‌ ده‌ق، له‌گه‌ڵ زمانی‌ دووه‌م: له‌ چ بارێكیدا ورده‌كارییه‌كان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن.

 699 جار بینراوە