سەرەکی » کەلتوور » خوێندنەوەیەك بۆ ئەلبومی هەستەكانی ئۆكۆردیۆنژەنی بەتوانا، بەختیار حەمە كەریم

خوێندنەوەیەك بۆ ئەلبومی هەستەكانی ئۆكۆردیۆنژەنی بەتوانا، بەختیار حەمە كەریم

عادل محەمەد كەریم

1 – 2

سەرەتا دەمەوێت لە دڵەوە سوپاسی هاوڕێی هونەرمەندم مامۆستا بەختیار حەمەكەریم بكەم كە بەندەی راسپارد بۆ هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەیەك بۆ ئەلبومە نازدارەكەی، كە بەراستی منی ئاشنا كرد بە كۆمەڵێ‌ موزیك كە رەنگە هەندێك لە یادەوەریمدا نەمابوو هەندێكیان یەكەم جار بوبیێت كە گوێبیستیان بووم.

ئادۆرنۆی (1903-1969) فەیلەسوفی قوتابخانەی فرانكفۆرت لە یەكێك لە وتارەكانی خۆی لە مەڕ پەیوەندی نێوان هەستی بیستن و گەشەكردنی تەكنەلۆجیاو تەكنیك و كەمبوودی هێمنی ئەدوێ‌، نەمانی مۆسیقا بۆ جیهانی سەرقاڵی و دەسەڵات پەیداكردنی تەكنیكەكان ئەگەڕێنێتەوە، ئەڵێ‌: كەمبوودی هەستی بیستن و لە ناوچوونی هێواش هێواشی مۆسیقا تەواوكەری یەكترین، هەروەها ئەشڵێ‌: جەماوەر هەرچی زیاتر وەڵامی مۆسیقای كاڵاو مەسرەفی نێو بازاڕ بدەنەوە ئەوەندە زیاتر ئەكەونە ژێر دەسەڵاتی سیستەمی ئابووری بازاڕەوە، هەربۆیە نەمان و مەسرەفبوونی هەستی بیستن بە ناونیشانێكی ترسناكی ئەزانێ‌ بۆ هونەری مۆسیقا و دەسكەوتە رۆشنبیرییەكانی رابردووی مرۆڤایەتی.

بیریشمان نەچێت هەر ئەم فەیلەسوفە مەزنە لە چەند وتارێكیدا هێرشی گەورە ئەكاتە سەر دەزگاكانی راگەیاندن و بەسەرچاوەی ترسی دائەنێ‌ بۆ سەر بە هیچكردنی هونەرو بە رووكەشكردنی بەها هونەرییەكان.
ئادۆرنۆ لەساڵی 1969 كۆچی دوای كردووە، ئەمە رایەتی لەسەر تەكنەلۆجیا و دەزگاكانی راگەیاندن، ئەی ئەگەر ئێستا لە ژیاندا بووایە دەبوو چ حەسرەتێكی هەڵكێشایە لەمەڕ مەرگی هونەری جاد. بەتایبەت لە لای خۆمان لە هەرێمی كوردستان، بۆیە بەم پێشەكییە دەستم پێكرد كە دەڵێین هونەر ناسنامەی نەتەوەیە و پێوەری شارستانییەتی نەتەوە و دەسەڵاتدارەكانی جیهانە و ئاستی بەرزی هونەر هێمایە بۆ ئاستی بەرزی دەسەڵاتێكی سەركەوتوو دامەزراو، هەروەها پێچەوانەكەشی راستە.

نێوەرۆكی ئەم ئەلبومە كۆمەڵێك بەرهەمی هونەری جاد لە خۆ دەگرێت، كە توێشە بەری رەنجی چەند ساڵەی هونەرمەندێكی ماندوونەناسی نەتەوەی كورد و شارەكەمانە، هونەرمەندێك، كە لەگەڵ هەندێ‌ لە هاوڕێكانی، تەمەنی منداڵی خۆیان كردۆتە ساقەی فێربونی موزیك و هەر زوو قۆناغی هەرزەكاری تێپەڕاند و ئاوێزانی دونیا جوانەكەی هونەر بوون .

لێرەوە خەوە رەنگاڵەییەكانی بەختیاری هونەرمەند دەستپێدەكات تا ئێستاشی لەسەر بێت ئەم خۆی بەقوتابی دەزانێت بۆ وەرگرتن و راڤەی زانیارییە دروستەكانی هونەری موزیك، خەمی ئەم خەمی نیشتیمانێكی سەرگەردان و بێ‌ ئاڵایە، خەمی ئەم بەرێوەچونی گەلەكەیەتی بە سیستەماتیك و دامەزراوەی، ئەم هونەرمەندێكی مەزنە چونكە، لەساتە نالەبارەكاندا بەهێمنی بیر دەكاتەوەو بەردێك دەخاتە سەر تەلاری هونەری گەلەكەی، ئەوەتا لە ساڵی پار لە كاتی دڵەراوكێی نەخۆشی بەدناوی كۆرۆنا و بێ‌ موچەیی سەیر دەكەین ئەم لە راهێنانی لەسەر ئامێرەكەی ناكەوێت و لەو ساتە هەستیارەدا بەو پەڕی هێمنییەوە بیر لەوە دەكاتەوە كە كۆمەڵێ‌ بەرهەم بۆ كۆنسێرتێك ئامادە بكات تا دڵنەوایی گەلەكەی بكات و شانازییەكی تر بۆ شارەكەی بنەخشێنێ‌، بڵێت ئێمە هیچ بەربەستییەك ڕامان ناگرێت و هەمیشە زیندووین.

وەك دەزانن ئامێری ئۆكۆردیۆن ( accordion) ئامێرێكی موزیكی هەوایی دەستییە. بۆ یەكەم جار ساڵی 1822ز لەلایەن (كریستیان «فریدریش لودفیغ بوشمان)ی ئەڵمانیاوە دروست كرا. واتە بەبەراوورد بە ئامێرە موزیكییەكە باوەكانی تر، ئەم ئامێرە تازەیە و زۆر كۆن نییە، بەڵام بە هۆی گونجاندنی موزیسیانە رۆژهەڵاتییەكان بە تایبەتی میسرییەكان رەنگدانەوەی لە سەر موزیسیانانی كوردیش بە تایبەت لە دوای نیوەی دووەمی سەدەی رابردووە هەبووە، وەك دەزانیین دامەزراندنی یەكەم تیپی فەرمی لە سلێمانی لە ساڵی 1953تیپی مۆسیقای مەولەوی دواتریش تیپی مۆسیقای سلێمانی كە ئەم تیپانە لەسەرەتادا تەقلیدێكی تەواوی رۆشنبیری موزیكی عەرەبی بوو، كە بینرا ئامێری ئۆكۆردیۆن لەم تیپانەدا بونیان هەیە و زیاتریش رۆڵی تاكژەنیان پێدەدراو دوایش هەر لەلایەن هونەرمەندانی رۆژهەڵاتەوە دەستكاری هەندێ‌ لە پێتەكان دەكراو تۆنەكان لە نیوتۆن و تۆنی تەواوی دیاتۆنییەوە دەگۆڕان بۆ چارەكە تۆن، لێرەوە ئەو میلۆدی و ئاوازانەی چارەكە تۆنیان بەردەكەوت وەكو راست و بەیات و هوزام وسەبا …تا دوایی بەم ئامێرە دەژەندران، ئەمەش فاكتەرێكی تری بەكارهێنانی زیاتری ئەم ئامێرە بوو لای موزیسییانانی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەراست، بۆیە لە شارەكانی كوردستان بە تایبەت لە هەولێر و سلێمانی چەندین ئۆكۆردیۆن ژەنی بە توانا دەركەوتن لەوانە مامۆستا ولییەم یوحەناو ئەلبێرت عیسا و كاك فەرید عیسای برای كەمن بۆ خۆم یەكەم نۆتی موزیك لەو بەڕێزەوە فێربووم، و كاكە حەمە رەشیدی دارتاش دواتریش جیلی دووەمی ژەنیارانی شاری سلێمانی مامۆستا بەختیار حەمە كەریم و مامۆستا ناسك حەسەن و كاكە لاوك لەتیف و كاكە حەمە شوان و…تادوای بوون.

بەداخەوە لە كاتی ئێستا و دیارتر لە دوای راپەرینی بە هاری 1991 ئەم ئامێرە ووردە ووردە بەرەو پوكانەوە چووە و كەمتر لە تیپەكان بەكار دەهێنرێت. بۆیە ئەم بەرهەمەی مامۆستای خۆشەویستمان چەند رەهەندێكی هەیە دیارترینیان ئەمانەیە:

رەهەندی یەكەم: بۆ ئێستا و بۆ ئایندە ئەم بەرهەمە دەبێتە سامانێكی هونەری موزیكی نەتەوایەتیمان و بەڵگەیە بۆ بونی ئەم رۆشنبیرییە هونەرییە موزیكییە مادییە لە ناو هەگبەی هونەری موزیك و گۆرانیمان.

رەهەندی دووەم: ئەگەر راگەیاندنەكان پاڵپشتی بڵاوبوونەوەی ئەم بەرهەمە رەسەنە ببن دووبارە سەرنجی لاوانمان وحەزیان بۆ ئەم ئامێرە موزیكیە نازدارە دروست دەبێتەوە و وای لێبێت كە ئارەزو بەلای ئەم ئامێرە موزیكییە دووبارە دروست بێتەوە لە كاری هونەری ئایندەدا جێگەی بۆ بكرێتەوە بە جوانی تەوزیف بكرێنەوە.

ئەلبومی هەستەكان بریتییە لە سیدییەك كە (16) تراك پارچە موزیك لە خۆ دەگرێت، موزیكەكان لە دانراوی كورد و عەرەب و فارس و نەمساوی وئەلمانی و هەنگاری و پۆڵەندی و فەرەنسی هەڵبژاردووە، رەنگە ئەمە بە رێكەوت بێت یاخود لە دیدی بەختیار حەمە كەریمەوە لە هەر نەتەوەیەك پارچەیەك یان دوو پارچە ئاوازی هەڵبژاردووە. ئەمە بۆ خۆی ئەم هەڵبژاردنە دانسقەیە بۆ خۆی هۆكارێكی جوانی ئەم سی دییەییە. بیریشمان نەچێت كاری تۆماركردن جوان و ناوازەیە لە ستودیۆ لاوە ئەنجامدراوە لەلایەن موزیسیان كاكە عومەر عەبدوڵا، كە ماندوو بوونی ئەمیشی پێوە دیارە.

ئێستا با بێینە سەر كارە تۆماركراوەكانی نێو ئەلبومی هەستەكان:
پێش هەموو شتێك دەبێ‌ شانازی بەوە بكەین كە ئێمە نەتەوەی كورد بۆ یەكەم جار لە مێژوی موزیكی هاوچەرخماندا بوینە خاوەنی ئەلبومێكی موزیكی تایبەت بە ئامێری ئۆكۆردیۆن و ژەنیارەكە كوردە و بێ‌ گوێدانە گیانی رەگەزپەرستی (عونصریەت) هاتووە شان بەشانی هەندی میلۆدی كوردی هەندێ‌ میلۆدی موزیكی گەلانی تریشی هێناوە بەم ئامێرە نازدارە بۆی ژەنیوین، كە ئەمە بۆ خۆی سەروەرییەكە موزیك ئەو هونەرەیە كە ئەو سنورانە تێدەپەڕێنێت.

من پێم باش بوو ریزبەندی بەرهەمەكان دووبەش بووایە و تێكەڵی نەكردنایە بەشێكیان بۆ موزیكی گەلانی رۆژئاواو بەشەكەی تریشیان بۆ موزیكی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەند (كورد، عەرەب، فارس)، بەڵام بیرۆكەی مامۆستا بەختیار بۆ ئەم تێكەڵكردنە ئەوە بوو وتی: كاتێ‌ گوێگر گوێبیستی تراكەكان بێت با رابێن گوێ‌ لە موزیكە رۆژئاواییەكانیش بگرێت، تەنها گوێ‌ لە موزیكە كوردییەكان نەگرێت، بەڵام من ئەم بیانووەی مامۆستا قەناعەتی پێ نەكردم.

بابێینە سەر تراكەكان من بە رۆژئاواییەكان دەستپێدەكەم: سەرجەم پارچە موزیكیە جیهانییەكانی نێو ئەلبومەكە هیچیان تایبەت بۆ ئامێری ئۆكۆردیۆن دانەنراون هەموویان ئەرەینج كراونەتەوە و گونجێنراون بۆ ئامێری ئۆكۆردیۆن، بۆیە كە بەراووردیان دەكەیتەوە بە پارچە موزیكە ئۆرجیناڵەكە دەزانین كە چەندیان لێ كەمكراوەتەوە و هەندێ‌ تەكنیكیش فەرامۆش كراوە زۆر جار ئاسان كراونەتەوە تا لەگەڵ سروشتی ئامێری ئۆكۆردیۆن بگونجێت، دەبوو مامۆستا بەختیار ئاماژەی بە ناوی ئامادەكارەكانیش بدایە.

یەكەم تراكی ئەلبومەكە (مارشی رادیۆویسكی) یۆهان شتراوسە، ئەم تراكە یەكێكە لەو موزیكانەی لە زوربەی زۆری پرۆگرامی كۆنسیرتەكاندا دادەنرێت و جەماوەری ئامادەبوش بەشداردەبێت بە چەپڵەلێدان لە كات و ساتی ریتمی ئاوازەكە، زۆر جار ئامادەبوان هەڵدەستنە سەرپێ‌ تا موزیكەكە تەواو دەبێت بەو پەڕی دڵخۆشیەوە ئامادەبوان ئاوێزانی موزیكەكە دەبن. لەم ئەلبومەدا مامۆستا بەختیار دووجار ئەم تراكەی داناوەتەوە. لە كاتی نمایشی كۆنسێرتەكەدا داوای لە ئامادەبوان كرد بەچەپڵە لە گەڵیدا بەشدار بن زوربەی زۆری خەڵكەكە بەشداریان كرد، ئەم بەرهەمە زۆر بەجوانی ژەندراوە.

تراكی سێیەم مێنوێتی ژمارە (18)ی یۆهان سباستیان باخە لەسەر پەیژەی سۆڵ ماینەر لەم پارچە موزیكە بەجوانی دینامیكیەت جێبەجێكراوە بە تایبەت كۆتا .

تراكی چوارەم: سەمای هەنگاری ژمارە پێنجی یوهان برامزە، ئاوازی ئەم پارچەیەو ریتمی تارادەیەكی زۆر نزیكە لە هەستو نەستی رۆژهەڵاتی، هەر بۆیە لە زۆرێك لە فیلمە میسریەكانیش وەك موزیكی وێنای بەكارهاتووەو كەم تازۆر بەركەوتەی لە گەڵ گوێگری كورد هەیە، بۆیە ئەم موزیكە زۆر جار یەكێكە لە پرۆگرامی كۆنسێرتی ئۆركێستراكانی رۆژهەڵات و كەم تازۆریش ئۆركێسترا رۆژئاواییەكان، بەختیار مامەڵەیەكی رۆحی و بە ویستی خۆی و دروست لەگەڵ ئەم پارچە ئاوازەدا كردووە و بە پشت بەستن بەوەی كە پێشتر گوێبیستی بووە بەتایبەت لە خاوكردنەوە و بەرەبەرە خێرابوونی ئاوازەكە هەندێ‌ زەخرەفە و نۆتەی بۆ زیادكردووە. ئەم پارچە موزیكە هەروا كارێكی ئاسان نییە و ژەنیارێك بەتوانا نەبێت ناتوانێت خۆی لە قەرەی بدات.

تراكی پێنجەم ئیگنیس جان پاداویسكی (1861-1941)ئەم دانەرە پۆڵەندییە لە 29ی یۆنیۆی ساڵی 1941 لە ئەمریكا كۆچی دوای كردووە.

بە پێی نۆتەكە لە هەندێ‌ شوێندا دەستكاری كراوە بۆ نمونە باڕی (26) گەراوەتەوە بۆ باڕی (19) كە ئەم گەڕانەوەیە لە نۆتەكەدا نییە لە باڕی (27) دەبڵ فۆرتیمان هەیە بەختیار بە هەمان هێزی سەرەتاك كە میزۆ پیانۆیە میلۆدیەكەی سەرەتا دەژەنێتەوە نازانم چۆن ئەمەی جێبەجێنەكردووە، ئەوەی كە گرنگە ناخۆشیش نیییە بۆ ئێمە، بەڵام بۆ گوێگرێكی رۆژئاوای و ئەوروپی كە كلتوری خۆیانە ئەمە رەنگە ئاسایی نەبێت، باڕی(42) نوارێك زیاد دەكات خۆی بلانشێك بە دوایدا نوارێك دێت كێشەكە سێ‌ چوارە، بەڵام ئەم دەیكات بە سێ‌ نواری جیا، لە باڕی (56،52،50،46)، نوارێكی خاڵدارەكان دەكات بە سێ‌ كرۆش و زەخرەفەیەك زیاد دەكات .

تراكی شەشەم: رۆندۆی قەرەجی جوزیف هایدنە ئەم پارچە موزیكە خۆی جوڵەی سێیەمی سێینەی تریۆی ژمارە(39) (پیانۆ وكەمانچە وچەلۆ)ی هایدنی باوكی سێمفۆنییە. ئەمیش لەلایەن لاری یەستەرەوە ئەرەینج كراوە بۆ ئامێری ئۆكۆردیۆن. یەكێكە لە شاكارە جوانەكانی هایدن ئەمیش كارێكی ئاسان نییە و خێرای خۆی پرستۆیە واتە ئەو پەڕی خێراییە ، بەڵام بەختیار كەمێك خاوتر لە خیرایی خۆی ژەنیوێتی، ئەم پارچەیەش بە تەواوی هەموی ئەرەینج نەكراوە بۆ ئامێری ئۆكۆردیۆن، بەڵكو بەشێكی كەمی كراوە. ئەمیش یەكێكە لە تراكە جوانەكانی نێو ئەلبومی هەستێك.

 495 جار بینراوە