سەرەکی » دۆسێ » چەكی كۆكوژ و بیانووی داگیركردنی عیراق

چیرۆكێكی نوێیە

چەكی كۆكوژ و بیانووی داگیركردنی عیراق

بەشی سێیەم و كۆتایی

تاكە شتێك كە ئەمریكاییەكان لەبارەی داگیركردنی ساڵی 2003وە دەیزانن، ئەوەیە كە ئیدارەكەی سەرۆك جۆرج بوش دەیوت، سەدام حسێن چەكی كۆكوژی هەیە و دواتر روونبۆوە كە نیەتی، «چەكی كۆكوژ»، گوزارشتێكە ماوەیەكە هەیە، بەڵام تا ساڵی 2002 بەربڵاو نەبوو، كۆمەڵی «شێوەزاری ئەمریكایی» ناویان لێنابوو «گشتی».

لەسەر ئەو هێڵە، بەشێوەیەكی سەرەكی چەكی كۆكوژ بۆ چەند چەكێكی وەك گازی خەردەل، و چەكی بایۆلۆجی و ئەنتراكس یان چەكی ئەتۆمی كە تۆقێنەرترینە بەكارهێنراوە، بۆ ئەوەی هۆكاریی بڕوای ئیدارەكەی بوش بزانیین سەبارەت بەوەی عیراق چەكی كۆكوژی هەبووە، دەبێت بگەڕێنەوە بۆ ساڵانی نەوەدی سەدەی رابردوو.

وێنەیەكی تۆقێنەر
نوسەری وتارەكانی بوش «وێنەی هەورێكی قاچك ئاسای» دادەڕشت كە دەبوو سەرۆك لە وتارەكانیدا باسی بكات، ئەمەش بە دڵی گروپەكە بوو كە زۆر حەزیان لێبوو، بەجۆرێك ئەندامەكان پێش سەرۆك بەكاریان دەهێنا.

دەیانبینی ئەو وێنەیە بەسودە بۆ زیادكردنی مەترسییەكانی جەنگی سارد، لە كاولكاریی ئەتۆمی و نوێترین وێنەی هەردوو تاوەرەكە كە لەنێو ستونێكی پڕ لەتەموتوماندا دادەڕمێن.

ئەو وێنەیە، وڵامێكی زیندوو بوو بۆ ئەوانەی دەیانویست راگەیاندنی جەنگ دوابخەن، تا ئەو كاتەی بەڵگەی بەهێزی بۆ دەستەبەردەكرێت، بەو پێیەی هەموان تا ئەو دەمە دەچینە ریزی مردوان.

ئەوەی وێنەكە كردی، ئاماژەكردن بوو بە چەكە كۆكوژەكانی سەدام، گەر بونیان هەبێت دەبنە تۆقێنەرترین لەوەی بەخەیاڵدا دێت.

قسە لەسەر ئەوە دەكرا، گەر عیراق ماددەی كەرتكردن دەستەبەربكات، دەتوانێت چەكی ئەتۆمی لە ماوەی ساڵێكدا بەدەستبهێنێت.

میدیاكانی عیراق كە لەلایەن دەوڵەتەوە كۆنترۆڵكرابوون، هەواڵی كۆبوونەوەكانی نێوان سەدام حسێن و زانا ئەتۆمییەكانیان بڵاودەكردەوە، ئەمەش گومانەكانیان زیاتر دەكرد سەبارەت بە خواستی بەردەوامی سەدام بۆ دەستەبەركردنی ئەو چەكە.

لە پایزدا بابەتی چەكی كۆكوژ بڵاودەبۆوە،بەڵام پشتیوانییەكان بۆ داگیركردنی عیراق بۆ نزیكەی لەسەدا 20 بەراورد بە ساڵی پێشتر رووی لە دابەزین بوو.

ئابوری لە بارێكی باشدا نەبوو. خەڵكی دەیویست ئیدارەكەی بوش پێداگری لەسەر نزیكتر لە نیشتمان بكاتەوە.

سەرۆك بوش بڕیاریدا، سەبارەت بە خۆی كاتی ئەوە هاتووە بەهێزترین پرس پێشكەش بكات. لە وتارێكیدا لە سینسیناتی لە تشرینی یەكەم، ئاماژەی بە بوونی پەیوەندی نێوان عیراق و 11ی سێپتەمبەر كرد، ئەمەش وێڕای ئەو ئاكامانەی ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی دەستەبەری كردبوون.

«ئێمە دەزانیین لەنێوان عیراق و (ڕێكخراوی) قاعیدە، پەیوەندییەكی تۆكمە هەیە و دە ساڵە ئەم پەیوەندییە لەنێوانیادا بەردەوامە. هەندێك لە سەركردەكانی قاعیدە كە لە ئەفغانستان هەڵاتوون چوونەتە عیراق. لەنێوان ئەوانەدا یەكێك لە سەركردە گەورەكانی قاعیدە، تا لە بەغدا چارەسەری پزیشكی بۆ بكرێت، ئەو سەركردەی قاعیدەش وابەستەی پیلانەكانی هێرشی كیمیایی و بایۆلۆجییە».

ئەو كاوبارانەی دەكرێت رووبدەن
بوش چەند بەشێك لەو زانیارییە هەواڵگریانەی خستەڕوو كە ناكۆكیان لەسەر بوو، یەك لە دوای یەك باسی كردن.

«زانیمان عیراق، مەشق و راهێنانی بە ئەندامانی قاعیدە كردووە لەسەر دروستكردنی بۆمب و ژەهرەكان و گازە كوشندەكان».

باسی لە زۆرێك لەو كاروبارانە كرد كە دەكرێت رووبدەن.

«دەكرێت لە هەر رۆژێكدا بێت عیراق چەكی بایۆلۆجی یان كیمیایی بداتە دەست گروپە تیرۆریستییەكان، یان چەكدارە تیرۆریستەكان. بەستنی هاوپەیمانی لەگەڵ تیرۆریستان، دەكرێت وا لە رژێمی عیراقی بكات، بەبێ‌ جێهێشتنی هیچ جێ‌ پەنجەیەك، هێرش بكاتە سەر ئەمریكا»».

هەڕەشەی هێرشە ئەتۆمییەكەی وا وێنادەكرد لە ئان و ساتدا بێت.

«گەر رژێمی عیراقی بتوانێت بڕێك لە یۆرانیۆمی پیتێنراو كە كەمێك لە یەك تۆپی نەرم گەورەتر بێت، بەرهەم بهێنێت یان بكڕێت، یان بدزێت، دەكرێت لەماوەی كەمتر لە ساڵێكدا چەكی ئەتۆمی دەستەبەر بكات».
ئەم گرتە دەنگییە باشترین بوو بۆ ئیدارەكەی بوش.

«بۆ رووبەڕووبوونەوەی بەڵگەیەكی روون لەسەر مەترسییەكە، ناكرێت چاوەڕوانی بەڵگەی كۆتایی بكەین».

كاتێك رۆبەرت درابر بۆ كتێبێك دیمانەی لەگەڵ سەرۆك بوش كرد، بەسەرۆكی راگەیاند كە لەوبڕوایەدایە وتارەكەی سینسیناتی بەشێوەیەكی نادادپەروەرانە پشتگوێخراوە.

ئەو دەڵێت»گەیشتمە ئەو بڕوایەی كە بوش لەسەر هەقە. وتارەكە ئەو بایەخەی پێنەدرا كە شیاوی بوو، چونكە لەو دەمەدا وەك لەبارەی مێژووەوە دەزانن، وتارەكە شیاوی ئیدانەكرد بوو، بەو پێیەی ناونیشانە سەرەكییەكەی زیاتر بەرپرسیارێتی و راستی تێدا نەبوو».

بوش لەژێر گوشاردا
پرسیارەكە ئەوەیە، بۆچی بوش هەستی بە گوشارێكی زۆر كرد بۆ درێژی وتارەكەی؟

چونكە ئیدارەكەی لەبەردەم خشتەیەكی كاتیدا بوو، چونكە تۆ بەرهەمێكی نوێ‌ لە وەرزی هاویندا ناخەیتەبازاڕەوە، و لە بیاباندا جەنگ بەرپا ناكەیت.

مانگی ئاداری بۆ ئەركەكەی دیاریی كرد، ئەمەش دوایین خاڵی كاتی بوو كە دەكرا سوپا ئۆپەراسیۆنێكی وشكانی جێبەجێ‌ بكات، بەر لەوەی كەشوهەوا گەرم بكات.

لەو ماوەیەدا، هێزەكان لە مانگی ئەیلولەوە لە كوێت بوون. لەڕووی رەسمییەوە، ئەفسەر و سەربازەكان مەشقی سەربازییان دەكرد، بەڵام ئەو جۆرە جوڵەیە بەبۆچوونی چاودێرە نزیكەكان، ئاماژەكردن بوو بۆ نزیكبوونەوەی جەنگ. ئیدارەكە بنەماكانی رەوانەكرد و دەستیكرد بە كاروبار و رێكارە لۆجستییەكان، بەڵام تا ئەو دەمەش پێویستی بە بەشداریپێكردنی زۆرێك لە پەیوەندیدارەكان بوو، وەك جەماوەری ئەمریكایی و كۆنگرێس و نەتەوە یەكگرتووەكان و گروپێك لە هاوپەیمانە چاوەڕوانكراوەكان. ئیدارەی ئەمریكا پێویستی بەوەبوو هەموویان لەماوەی كەمتر لە پێنج مانگدا لەسەر كەشتییەك هەڵبگرێت.

«سوتانی هێواش- بەشی پێنجەم، لە بەرهەمهێنانی رۆژنامەنوسان نورین بالون، و جایسۆن دو لیۆن، و سۆفی سامرگراید، بە یارمەتی مرریت جایكوب».

 121 جار بینراوە