سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ئه‌ریل دورفمان: ته‌نیا ئه‌وه‌ ده‌ڵێم له‌ گوتنی راستی مه‌ترسن

ئه‌ریل دورفمان: ته‌نیا ئه‌وه‌ ده‌ڵێم له‌ گوتنی راستی مه‌ترسن

ئه‌ریل دورفمان له‌ (6/5/1942) له‌ بۆینس ئایریسی پایته‌ختی ئه‌رجه‌نتین له‌ دایكبووه‌. باوكی خه‌ڵكی ئۆكرانیا بوو له‌ زانكۆ ئابووری ده‌گوته‌وه‌، دایكیشی له‌ جولەکەكانی رۆمانیا بوو. ماوه‌یه‌ك دوای له‌ دایكبوونی خێزانه‌كه‌ی كۆچیان كرد بۆ ئه‌مریكا. (ده‌)ساڵی ته‌مه‌نی مناڵی خۆی له‌ ئه‌مریكا به‌سه‌ر برد. پاشان خۆی و خێزانه‌كه‌ی له‌ ساڵی (1954)دا كۆچیان كرد بۆ چیلی. دورفمان ساڵی (1966) ژنی هێنا و له‌ ساڵی (1967)دا بوو به‌ هاووڵاتی چیلی هه‌ر بۆیه‌ زیاتر وه‌كو نووسه‌رێكی چیلی ناسراوه‌. ساڵانی (1968-1969) بۆ ته‌واوكردنی خوێندن گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ زانكۆی كارلیفۆرنیا له‌ باركلی و پاشان گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ چیلی.
دورفمان دوای هاتنه‌سه‌ركاری سلفادۆر ئه‌لیندی بوو به‌ راوێژكاری رۆشنبیریی ئه‌لیندی. له‌ شه‌وی كوده‌تاكه‌ی پینۆچێدا (1973) وابڕیاربوو شه‌فتی شه‌و له‌ كۆشكی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هاوكاره‌كه‌یدا شه‌فته‌كه‌ی گۆڕیبۆوه‌، به‌م شێوه‌یه‌ توانی له‌ چنگی ئاسنینی پینۆچێ ده‌رباز بێت. له‌ دوای كوده‌تاكه‌ چه‌ندان مانگ خۆی شارده‌وه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ ژیا، تا له‌ ده‌رفه‌تێكی گونجاودا توانی رابكات بۆ ئه‌وروپا و پاش ماوه‌یه‌ك مانه‌وه‌ له‌ ئه‌مسته‌ردام و پاریس چوو بۆ ئه‌مریكا. له‌ ساڵی (1985)ه‌وه‌ له‌ زانكۆی (دوك) ده‌رسی ده‌گوته‌وه‌.
دورفمان به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێبی (خه‌یاڵ و توندوتیژی) له‌ ساڵی (1968)دا ژیانی ئه‌ده‌بیی خۆی ده‌ستپێكرد. ئه‌م كتێبه‌ كه‌ له‌ ئه‌مریكا بڵاوبۆوه‌ كۆمه‌ڵه‌ وتارێكه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌مریكای لاتین له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م و رۆڵی وه‌كو ئامرازی به‌ره‌نگاریی له‌ به‌رامبه‌ر جۆره‌ها ترس و تۆقاندن و ئه‌و گوشار و فشارانه‌ی گه‌لانی ئه‌مریكای لاتین به‌ده‌ست دیكتاتۆره‌كانه‌وه‌ ده‌یچێژن.
دورفمان له‌ پاڵ گابریل گارسیا ماركیز و كارلۆس فۆینتس و میگل ئانخل ئه‌ستۆریاسدا یه‌كێكه‌ له‌ نووسه‌ره‌ ناسراوه‌كانی ئه‌مریكای لاتین. خاوه‌نی زیاتر له‌ بیست كتێبه‌ به‌ رۆمان و شیعر و شانۆنامه‌وه‌.

لە فارسییەوە: محەمەد کەریم

ئه‌رێل دورفمان نووسه‌ر و شاعیر و شانۆنامه‌نووسی چیلی-ئه‌مریكییه‌ كه‌ ساڵی 1973 له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێكی سیاسی ناچار بوو چیلی به‌جێبهێلێت. ئه‌رێل له‌ نووسینه‌كانیدا هه‌میشه‌ ده‌نگێكی به‌رز و به‌هێز بووه‌ دژی چه‌وسانه‌وه‌ی سیاسی و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ. هه‌ندێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی وه‌كو (بێوه‌ژنه‌كان) و (شكاندنی ته‌لیسمی ترس) كراون به‌ فارسی. له‌ خواره‌وه‌ به‌شێك له‌و چاوپێكه‌وتنه‌ی ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ دورفمان له‌ سه‌فه‌ره‌كه‌یدا بۆ هیندستان له‌گه‌ڵ (India Ink) كردوێتی و له‌ نیویۆرك تایمزیشدا بڵاوبۆته‌وه‌.

*نووسه‌ربوون له‌ تاراوگه‌ چۆنچۆنییه‌؟

مایه‌ی سه‌رسوڕمانه‌ من چۆن ئه‌و هه‌موو ماوه‌یه‌م له‌ چیلی و ئه‌مریكای باشووره‌وه‌ بڕی و ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی دامێ كه‌ بێم بۆ ئێره‌-هیندستان- بۆ ئه‌وه‌ی دوورییه‌كی بێچه‌ندوچوونم له‌گه‌ڵ وڵاته‌كه‌ی خۆمدا هه‌بێت و ببم به‌ كه‌سێك كه‌ هه‌موو شوێنێك وڵاتی ئه‌وه‌. ئێستا هه‌ست ده‌كه‌م ده‌توانم چیرۆك و رۆمانی هیندیش بنووسم و بیخه‌مه‌ به‌رچاوی جیهان.

تاراوگه‌ بۆ ژیانی من بنه‌ڕه‌تی بووه‌. من له‌و كاته‌وه‌ كه‌ دوو ساڵ و نیو بووم تاراوگه‌م ئه‌زموون كردووه‌ و له‌ وڵاتی خۆم دوور كه‌وتوومه‌ته‌وه‌. ئه‌رجه‌نتینم به‌جێهێشت و چووم بۆ نیویۆرك، له‌گه‌ڵ ئه‌مریكاییه‌كاندا خۆم گونجاند و بووم به‌ ئه‌مریكایی. پاشان باوكم ناچار بوو ئه‌مریكا به‌جێبهێلێت و بڕوات بۆ چیلی. كه‌واته‌ بووم به‌ هاوڵاتییه‌كی چیلی و كاتێ ناچار بووم چیلی به‌جێبهێڵم، بووم به‌ (كه‌سێكی جیهانی). ناخۆشیی چوون بۆ جێگایه‌ك به‌ ناوی نیشتمان و له‌ ده‌ستدانی هه‌میشه‌ گورزی له‌ من وه‌شاندووه‌. ئه‌گه‌رچی ئاواتی ئه‌وه‌ بۆ هیچ كه‌سێك ناخوازم و قه‌ده‌ریش نییه‌ ئه‌و ئاواته‌ بۆ هیچ كه‌سێك بخوازم، من ئه‌م چاره‌نووسه‌ی خۆمم له‌ ئامێزگرتووه‌ و به‌وپه‌ڕی ئاره‌زووه‌وه‌ قبووڵم كردووه‌، چونكه‌ ئه‌و هه‌له‌ی بۆ ره‌خساندووم به‌ شێوه‌یه‌ك بنووسم كه‌ ئێستا پێی ده‌نووسم. پێم وایه‌ ئاواره‌بوون نه‌فره‌ته‌ كه‌ پێویسته‌ تۆ بیگۆڕیت بۆ نیعمه‌ت. تۆ ئاواره‌ ده‌كرێیت و دوور ده‌خرێیته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بێده‌نگ بیت و ده‌نگت نه‌گاته‌ ماڵه‌وه‌ و له‌ شوێنی خۆت بمریت. هه‌ر بۆیه‌ من هه‌موو ژیانی خۆم بۆ ئه‌وه‌ ته‌رخان كردووه‌ كه‌ بڵێم: «بێده‌نگ نابم.»

*نووسه‌ر چۆن ده‌توانێت نه‌فره‌تی ئاواره‌بوون بگۆڕێت به‌ نیعمه‌ت؟

تۆ باش له‌وه‌ تێده‌گه‌یت كه‌ دووریی چه‌نده‌ ناخۆش و ئازاراوییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌رفه‌تت ده‌داتێ دنیا ببینیت، ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ت ده‌داتێ له‌و شوێنه‌ی لێی ده‌ژیای دوور بكه‌ویته‌وه‌، ده‌رفه‌تی ئازادی بێ كۆت و پێوه‌ندت ده‌داتێ. كێشه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌وه‌یه‌ كاتێ تۆ له‌ ئاواره‌یی ده‌ژیت و له‌ وڵاته‌كه‌ت كۆمه‌ڵێ كاره‌سات رووده‌دات، تۆ به‌ جۆرێك هه‌ست ده‌كه‌یت له‌ به‌رامبه‌ر خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌تدا، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌دا كه‌ كوژراون و یان له‌ زینداندا ئه‌شكه‌نجه‌ دراون یان به‌ خواستی خۆیان له‌ وڵات دوور كه‌وتوونه‌ته‌وه‌، به‌رپرسیاریت. پرسیاری سه‌ره‌كی ئه‌وه‌یه‌ چۆنچۆنیی هاوڕێیه‌تی خۆت له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا ده‌هێڵیته‌وه‌ و له‌ هه‌مانكاتدا هاوڕێیه‌تی خۆت وه‌كو ره‌خنه‌گرێك و كه‌سێك كه‌ پێ زیاتر له‌ سنووره‌كان راده‌كێشێت، ده‌هێڵیته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سنووره‌كان ببه‌زێنیت و ده‌ستبه‌رداری ئه‌و دنیایه‌ بیت كه‌ له‌ یه‌كه‌م رۆژی له‌ دایكبوونته‌وه‌ دیوته‌.

به‌م پێیه‌ من له‌گه‌ڵ ئه‌م راستییه‌دا زیاتر هه‌ست به‌ خۆشیی و ئارامی ده‌كه‌م كه‌ ئیتر نووسه‌رێكی سیاسی نیم. له‌ چینێكی سیاسیدا له‌ قاڵب نادرێم. من سه‌باره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ دراون ده‌نووسم چونكه‌ هاوڕێیانێكی زۆرم هه‌یه‌ ئه‌شكه‌نجه‌ دراون. ئه‌مه‌ش رێگایه‌كه‌ بۆ سه‌ردانی ئه‌و شوێنانه‌ی قه‌یراناوین. بۆ ئه‌وه‌ی بزانم حه‌قیقه‌تی مه‌سه‌له‌كان چییه‌، واقیع چییه‌، كامه‌ درۆیه‌ و كامه‌ راسته‌، په‌یوه‌ندی به‌ چییه‌وه‌ هه‌یه‌ و چ شتێك مایه‌ی زه‌ره‌ر و زیانه‌. من ئه‌و سه‌ركوتكارییانه‌م هه‌ڵنه‌بژاردووه‌. خۆم ئه‌وه‌م هه‌ڵنه‌بژاردووه‌ نووسه‌رێكی ئاوابم، ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ی سه‌پێنراون منیان به‌ره‌و ئه‌و ئاراسته‌یه‌ بردووه‌.

*تۆ گوتووته‌ نووسه‌ر هه‌میشه‌ ده‌بێت هه‌ستی بێگانه‌بوونی هه‌بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ وڵاتی خۆشیدا بژی. سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌ ده‌توانیت زیاتر قسه‌م بۆ بكه‌یت؟

زۆربه‌ی ئه‌و نووسه‌رانه‌ی كه‌ وڵاتی خۆیان به‌جێده‌هێڵن، پێش ئه‌وه‌ی به‌ جه‌سته‌ به‌جێی بهێڵن، به‌ زه‌ین و هه‌ست وڵاتی خۆیان به‌جێهێشتووه‌. چونكه‌ ئیتر له‌گه‌ڵ وڵاتی خۆیاندا هه‌ڵناكه‌ن. یه‌كێك له‌ خاسیه‌ته‌كانی نووسه‌ر نه‌گونجان و هه‌ڵنه‌كردنه‌. ئه‌گه‌ر نووسه‌ر له‌گه‌ڵ وڵاتی خۆیدا بگونجێت و هه‌ڵبكات، ئیتر هیچ نانووسێت و ئه‌و شته‌ی ده‌ینووسێت بێمانا ده‌بێت و شتێكی كه‌م ده‌بێت. كاتێ گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ چیلی، هیچ كه‌سێك نه‌یده‌ویست له‌باره‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ و یاده‌وه‌ریی ئه‌شكه‌نجه‌وه‌ شتێك بڵێت. هیچ كه‌سێك. پاشان به‌ خۆمم وت منیش له‌م باره‌یه‌وه‌ هیچ نانووسم و بێده‌نگ ده‌بم. به‌ڵام دوای شه‌ش مانگ بینیم هیچ كه‌سێك هیچی له‌باره‌ی ئه‌شكه‌نجه‌وه‌ نه‌نووسی و من ناچار بووم بنووسم. چونكه‌ چه‌مكێك بوو یان چیرۆكێك بوو كه‌ نه‌گوترابوو. خه‌ڵكی سه‌باره‌ت به‌ چیرۆك و به‌سه‌رهاته‌كان بێده‌نگیان لێده‌كرد. من ناچار بووم وه‌كو ئه‌ركێك ئه‌و چیرۆكانه‌ بنووسمه‌وه‌. به‌م پێیه‌ خاڵی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ من له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا نه‌ده‌گونجام و هه‌ڵمنه‌ده‌كرد.

ئه‌گه‌ر له‌ چیلی بمامایه‌ته‌وه‌، هه‌رگیز جورئه‌تی ئه‌وه‌م نه‌ده‌كرد شانۆگه‌رییه‌ك بنووسم كه‌ تیایدا پارێزه‌رێكی مافی مرۆڤ، كه‌سێك كه‌ وه‌كو پاڵه‌وانی هه‌نگاونانی وڵات به‌ره‌و دیموكراسی ده‌بینرێت، ساخته‌چی و درۆزن بێت (…) باشترین شانۆگه‌رییه‌كانی من ئه‌وانه‌ن كه‌ هه‌میشه‌ قاڵبی زیهن و بیركردنه‌وه‌ی وه‌رگر تێكده‌شكێنن. (…) به‌م پێیه‌ من عاشقی بیرۆكه‌ی نه‌گونجان و هه‌ڵنه‌كردنم، ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌یه‌ ئاواره‌یه‌كم یان غه‌ریبه‌یه‌كم ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌وڵاتی خۆشم بم له‌سه‌ر ئاواره‌یی و غوربه‌تی خۆم به‌رده‌وام ده‌بم.

*به‌پێی ئه‌زموونه‌كانت رێنمایی یان ئامۆژگاریت بۆ ئه‌و نووسه‌رانه‌ چییه‌ له‌ تاراوگه‌ن یان ئاواره‌ن؟

پێم وایه‌ نووسه‌ر سه‌ره‌ڕای توانا و به‌هره‌ ده‌بێت جورئه‌تی هه‌بێت و بوێر بێت. نه‌ترسێت. ئه‌گه‌ر بمه‌وێت راستی بڵێم، هه‌رگیز ئامۆژگاری كه‌س ناكه‌م و ده‌رس و په‌ندی پێناده‌م. ئامۆژگارییكردن بێسووده‌ چونكه‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌رێك توانای خۆی كه‌شف نه‌كات، ئه‌و توانایه‌ به‌ ئامۆژگاریی من كه‌شف نابێت. به‌ڵام ته‌نیا ئه‌وه‌ ده‌ڵێم له‌ گوتنی راستی مه‌ترسن، چونكه‌ راستی رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌یه‌. كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وتنی راستی زۆر زۆر به‌ ئازاره‌.

سه‌رچاوه‌: peayrang.org

 112 جار بینراوە