سەرەکی » ئەدەب و هونەر » هونەر لە چەرخی بەردینی كۆندا

هونەر لە چەرخی بەردینی كۆندا

خه‌لیل عه‌لی

شایانی باسە، تا ئێستا (340) ئەشكەوتی كۆن لە ‹‹ئیسپانیا و فەرەنسا›› دۆزراونەتەوە، كە مرۆڤی چەرخی كۆن وێنەی تێدا كێشاوە و وێنەكانیش لەسەردیوار و بنمیچی ئەشكەوتەكان كێشراون، لەو رووەشەوە توێژەران لە رێگەی شیكاری میكرۆسكۆبی، یان شیكاری كیمیایی پێوانەیی لە ناوەندێكی ئاویدا تەمەنی وێنەكانیان دیاری كردووە، یان لە رێگەی هەندێك‌ شیكاری، وەك ‹‹كاربۆنی تیشكدار››، یان ‹‹پۆتاسیۆم – ئەرگۆن 40››، یان رێگەی ‹‹موگناتیسی كۆن››، یان لە رێگەی ‹‹تیشكدانەوەی گەرم››، تەمەنی وێنەكانیان دیاری كردووە، كە مێژووەكەیان بۆ‹‹33,000 سی و سێ‌ هەزار ساڵ›› و هەندێكی تریان بۆ‹‹45,000 چل و پێنج هەزار ساڵ لەمەوبەر›› دەگەڕێنەوە.

وێنەكانیش بەشێوەیەكی زۆرجوان و سەرنجڕاكێش كێشراون و رەنگەكانیان، وەك خۆیان ماونەتەوە، چونكە رەنگی سروشتیان تێدا بەكارهێناوە و كەمتر كارلێكی كردووە لەگەڵ ژینگەی ناو ئەشكەوتەكە ‹‹شێ‌، سەرما، گەرما›› رەنگەكانیش بریتی بوون لە ‹‹ئۆكسیدی مەنگەنیز Manganese Oxide››، ‹‹قوڕقوشمی سورو زەرد››، ‹‹هیماتیت و كاڕبۆن Charcoal»، لەگەڵ ئەوەشدا وێنەكان سادە و ساكارن، بەڵام پڕن لە مانای واتادار، واتە وێنەكان بریتین لە گیانداری ‹‹گای كێوی، فیلی كێوی (ماموس)، ئاسك، بەراز››، تەنانەت هەندێكجار مرۆڤ دەستی خۆی داناوە لەسەر دیوارەكە و دواتر رەنگ پڕژێنی كردووە، ئەمەش وەك كەشێكی ئاینی، یان كەشێكی سیحری لێك دەدرێتەوە، بەڵام لەمڕۆدا دەتوانرێت بە هونەری گرافیك ناوزەد بكرێت، یان بخرێنە ناو هونەری مۆنۆتایپەوە.

هەروەها لەو قۆناغە مێژووییەدا مرۆڤ هەوڵیداوە كەشێكی ئایینی بۆخۆی ساز بكات و دواتر بەختیش یاوەری بكات. هەمان ئەو كەلتوورەش تا ئێستا لە كۆمەڵگەی كوردی درێژەپێدراوە، كاتێك كەسێك قوربانی دەكات بۆ ئەوەی بەخت یاوەریان بێت و دواتر دەستی لە خوێنی ‹‹گا›› سەربڕدراوەكە وەردەدات و دەینێ‌ بە دەرگا و دیواری حەوشەی ماڵەكە (قوربانیكەر). بەهەمان شێوە مرۆڤی كۆن هەمان نەریتی بەمەبەستی هێنانی بەختی باش ئەنجامداوە، وەك ئەوەی لەكاتی راوكردن بەخت یاوەری بێت، یان بەخت یاوەری بێت لە پاراستنی لە گیاندارە دڕەندەكان. بەڵام هەندێك جاریتریش وێنەكان رم و تیریان لێدراوە.

بێگومان، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، كە لەبنەڕەتدا مرۆڤ نەیتوانیوە ئەم جۆرە ئاژەڵانە راو بكات، بەڵكو لە خەیاڵی خۆیدا هاتووە وێنەی ئاژەڵە دڕندەكەی لەسەر دیوارەكە كێشاوەتەوە و بە رم و تیر لێی داوە و ئەمەش لە جیاتی كوشتنی راستەقینە، چونكە پێیوابووە بە كێشانی وێنەكە بە تێكشكاوی لە بەرانبەر مرۆڤدا ئەوا بە كرداریش دەتوانێ‌ بەسەریدا زاڵبێت، چونكە لە بنەڕەتدا نەیتوانیوە راستەوخۆ رووبەڕووی ئەو گیاندارە گەورە و دڕندانە بێتەوە.

بۆیە، ئەو وێنانەی كێشراون لەسەر دیواری ئەشكەوتەكان زۆرتر، وەك چارەسەری بابەتی ‹‹سیحر›› دەردەكەون، نەك بەرهەمێك بن بۆ جوانكاری و ناتوانرێت لێیان تێبگەین، ئەگەر بەمەبەستی ‹‹سیحر›› لێكنەدرێتەوە ئەوا بێگومان لێتێگەیشتنیان ئاسان نییە.

هەروەها دەكرێ‌ لە رێی مەبەستە سیحرییەكەیانەوە ئامانجی راستەقینەی كارە هونەریەكانی پێ لێكبدرێتەوە، چونكە ژیانی مرۆڤ بۆ ماوەیەكی زۆر، كە بە هەزاران ساڵی بردۆتە سەر لە ئەشكەوتەكان و خواردن كۆكردنەوە و راوكردنی گیانداران و پاشان دوای ئەو ساڵە دوور و درێژانە ژیانی ئابووری مرۆڤ بەرەو بەرهەمهێنان و ئاژەڵ بەخێوكردن و دروستكردنی ئامێرە سادەكانی كشتوكاڵ و كۆبوونەوەی مرۆڤ لە ناوچە كشتوكاڵییەكانیان و لە شوێنی ئاژەڵە ماڵییەكانییان كۆبوونەتەوە. واتە بە پێچەوانەی ژیانی رابردووی، كە لە دەشت و ئەشكەوتەكاندا بڵاوبوونەتەوە. لەڕاستیدا، ئەو گۆڕانكارییە لە ژیانی مرۆڤدا چەرخێكی نوێی هێنایە پێشەوە، كە لە مێژووی مرۆڤدا بە چەرخی بەردینی ناوەڕاست – Mesolithic دادەنرێت. واتە ئەم چەرخە دەكەوێتە نێوان هەردوو چەرخی بەردینی كۆن و چەرخی بەردینی نوێ‌، چونكە ئەم چەرخە بە ‹‹چەرخی میزۆلیتی››ش ناو دەبرێت. شایانی باسە، ئەم ناوە یۆنانییەو لە دوو بەش پێكدێت، كە بریتین لە:- ‹‹Mesos›› واتە ناوەڕاست، ‹‹Lithos›› واتە بەردین. لەلایەكی ترەوە مێژووی ئەم قۆناخە لە 12000 دوازدە هەزار ساڵ پێش زایین دەست پێدەكات، تا 10000 دە هەزار ساڵ پێش زایین. وەك دەبینرێت لەگەڵ بەرەو پێشچوونی ژیانی مرۆڤ و شارستانیەتدا و وردتر لە دوای ئەم چەرخە، قۆناغێكی نوێی پڕشنگدار دێتە پێش، كە بە چەرخی بەردینی نوێ‌ دەناسرێت.

سەرچاوەکان:
1. رشید، جمال، ظهور الكرد في التأریخ، ج1، دار ئاراس، أربیل، 2009
Mhammed sent Today at 7:05 PM
2. سلیم، احمد امین، العصور الحجریة و ماقبل الاسرات في مصر و شرق الادنی القدیم، الاسكندریة، مصر، 2001
Mhammed sent Today at 7:05 PM
3. ف.دیاكوف و س. كوفالیف، الحضارات القدیمة، ت:نسیم واكیم یازجي، ج1، دار العلاءالدین، دمشق، 2000
Mhammed sent Today at 7:05 PM
4. میلارت، جیمس، أقدم الحضارات في الشرق الادنی، ت: محمد طلب، دار دمشق، دمشق، 1990
Mhammed sent Today at 7:05 PM
5. یوري دیمیتریفن، الانسان و الحیوان عبر التاریخ من الاسطورة الی التقدیس الی واقع المعاش، ت: محمد سلیمان، عبود، ط1، دار النمر للنشر، 1993

 

 111 جار بینراوە