سەرەکی » دۆسێ » پەیام ‌و باوەڕی ئایینەكانی كورد

پەیام ‌و باوەڕی ئایینەكانی كورد

ئەكرەمی میهرداد

پێشەكی
ئایینەكانی یارسان، عەلەوی ‌و ئێزیدی كە ژیانەوەی دینی كوردی پێش ئیسلامن، یان زیندووكردنەوەی ئەو دین ‌و ئایینە كۆنانەن كە بە زەردەشتی، مانی ‌و مەزدەك ‌و ئایینەكانی پێش یەكتاپەرستی ناسراون. زانایان ‌و شارەزایانی دینی كوردی هەموویان یان زۆربەیان هاوڕان كە دەبێت ئەو ئایینانە بە (ئایینی یەزدانی) یان (ئایینی فریشتەكان) بناسین. 1

پێش ئەوەی كە باسی ماهیەت ‌و پەیوەندی ئەم ئایینانە بكەین، دەبێت سەبارەت بە هەردوو وشەی (دین) ‌و (ئایین) سەرنجێك باسبكەین: وشەی (دین) لە زۆربەی سەرچاوە ئیسلامیی ‌و عەرەبی ‌و ئێرانی ‌و زەردەشتیەكاندا بە وشەیەكی ئاڤێستایی ناسراوە كە بەشێوەی (دەئینە) یان (دەئینا) هاتووە ‌و هەرهەمان مانای دینی ئێستا دەدات. وشەی (ئایین)یش وشەیەكی كۆنی ئاریایی ‌و ئاڤێستاییە كە بە ماناكانی (پەیڕەو، یاسا ‌و مەزهەب) هاتووە.2

لەبەر ئەوەی باسەكەمان دەربارەی ئایینە بۆیە منیش وشەی (دین) بۆ هەمان ئەو مەبەستە بەكار دەهێنم ‌و مەبەست لە دینی زەردەشتیە ‌و وشەی ئایینیش بۆ باسی ئایینەكانی یەزدانی ‌و فریشتەیی كوردان بەكاردەهێنم.

(زۆربەی ئەو كوردانەی كە موسڵمان نین، سەر بە یەكێك لە چەند ئایینی جۆراوجۆری خۆیی كوردن كە یەك لەیەك كۆنتر ‌و رەسەنترن لەناو كورداندا. سەرجەمی ئەم ئایینانەش دەچنەوە سەر ئایینی كۆن ‌و باوی ناو كوردان كە بەگشتی بە (تیرەی فریشتەكان) ناسراون یان تیرەی فریشتەكان ناوێكە لەو ناوانەی كە ئێستا بەیەكێك لەو ئایینانە دەوترێت كە یەزدانیەت یان ئێزیدیاتی ناسراوە. ناوی راستەقینەی ئایینەكە، لەناو گێژەنی گۆڕانی رۆژگاردا ونبووە ‌و چەند ناوی دیكەی لێ‌ پەیدابووە. ئێزیدیاتی بان ئایینی خودایی ‌و یەزدانی ناوێكە لەو ناوانەی كە ئێستا بە یەكێك لە لقەكانی ئەو ئایینە دەوترێت. ئەم ناوە لەڕووی مانای وشەییەوە مانای (فریشتە پەرستەكان) دەدات. هەندێ‌ بەڵگە دەڵێن لەوانەیە یەكێك لە كۆنترین ناوەكانی ئەم باوەڕە (هەق) بووبێ‌، هەق ئەو ناوەیە كە دراوە بە رۆحی گەردوونی، واتە ئەو پەرستراوە ئەزەلییەی كە خاوەنی گشت بوونەوەرەكانە، هەر وەكو لەناوی ئایینی (ئەهلی هەق)دا هاتووە).3

لەسەردەمانی هەرە دێرینەوە هەتا ئەمڕۆ، تەنها سێ‌ ئایینی یەزدانی ‌و فریشتەیی ماونەتەوە، كە بریتین لە ئێزیدیاتی، عەلەوی ‌و یارسان. لە رابردوو ‌و لە ئێستاشدا هەموو پەیڕەوانی ئەم ئایینە یەزدانیانە لەسەر یەك باوەڕی بنەڕەتی ‌و پتەو بوون بە حەوت بوونەوەری فریشتەیی نوورانی شوشەیی نادیار (یان مرواری) كە دونیا لە حەوت بوونەوەری خراپی تاریكدۆستی زیانبەخش دەپارێزن. ئایینەكانی یەزدانی باوەڕێكی دیكەشیان هەیە ئەویش (دۆنادۆن)ـە، واتە گوێزانەوەی گیانی خودا بۆ فریشتەكان ‌و بۆ رابەرانی ئایینەكە كە بە خاوەنی سەردەم یان (خودان) ناسراون، گیان لە جەستەیەكەوە دەچێتە جەستەیەكی دیكە. بەرجەستەبوونی خودایی، بەرجەستەبوونی گەورە ‌و بچكەی ئەو دۆنادۆنە خۆیەتی. ئایینی فریشتەكان، باوەڕیان بەبوونی گیانێكی گەردوونی واتە (هەق) هەیە، كە سنوور نازانێ‌ ‌و هەموو لایەك دەگرێتەوە ‌و سەربەخۆشە. پەیوەندی ئەم گیانە گەردوونیە بەجیهانی ماتریالەوە، دەركەوتنی سەرەتایی ئەوە وەكو بەرجەستەكارێكی هەرە باڵا. بەرجەستەكاری سەرەكی بوو کە بە پەروەردگار بەخودای مەزن ناسراوە. پەروەردگار خۆی لە شەش شێوەی دیكەدا نواند، كە پاشان ئەركی جێگرەكانی ئەویان بۆ درێژەدان ‌و هەڵسوڕاندنی پرۆسەی ئەفراندن گرتە ئەستۆ. ئەو جێگرانە، ئەو فریشتە پایەبڵندانەن كە لەگەڵ پەروەردگار ‌و گیانی گەردوونیدا حەوت بوونەوەرە پیرۆزەكەی سەردەمی سەرەتایی ژیان پێكدەهێنن. ئەم چەرخەش دەبوو شەش چەرخی تری بەدواوەبێ‌، هەر سەردەمێكیش كاتێك دادەهات كە گیان یان گەوهەری بەرجەستەكارەكانی چەرخی رابردوو بۆ ناو بەرجەستەكاری نوێ‌ دۆناو دۆنیان دەكرد تا بەو جۆرە لەگەڵ ئەم گیانە گەردوونیەدا ژمارە (7)ە پیرۆزەكە هەر پایەداربێت. دەشێت لەدوای ئەم حەوت چەرخە بنەڕەتی ‌و بەرجەستەكارە سەرەكیانە، بەرجەستەكاری نوێ‌ سەرهەڵدەن ‌و پەیدابن. بەڵام ئەم بەرجەستەبوونانە كەم بایەخترن، كاریگەریشیان لەسەر ئەو زەمان ‌و سەردەمەی كە تیایدا دەردەكەون ئەوەندە بەهێز نابێت. لە سەدەی بیستەمدا سێ‌ كەس گەیشتوونەتە پایەی (باب) یان (بەرجەستەكار). شێخ ئەحمەدی بارزان كە بە خودان یان صاحب الزمان ناسراوە، سولەیمان مورشید (عەلەوییەكانی سوریا) ‌و نورعەلی ئیلاهەی (كە رابەرێكی یارسانە). 4

ئایینی یەزدانی بەتەواوی ئایینێكی یۆنیڤێرساڵ یان (جیهانی)ـە. هەموو ئایینەكانی تر بەمەزهەبی دروستی هەمان بیرۆكەی بنەڕەتی باوەڕی مرۆڤ بەرۆحی گەردوون دادەنێ‌. دانەرانی ئەم ئایینە فریشتەییە هەموو نموونەی بایەخدانی هەمیشەیی پەروەردەگارن بەكار‌وباری دونیا لە شێوەی بەرجەستەكردنی ناوبەناودا لە رێگای پەیامبەرێكی نوێوە كە نامەی رزگاری بۆ خەڵكەكە دێنێ‌. هەر لەبەر ئەوەیە لای پەیڕەوانی ئایینی یەزدانی هێندە سەخت نییە، لەگەڵ ئیسلام، مەسیحیەت، هیندۆس ‌و بودایی یان هەر ئایینێكی تردا بدوێن، چونكە بەلای ئەوانەوە هەموو ئەم ئایینانە هەمان بەرجەستەبوونی ئایینە كۆنەكانن.

پەیڕەوانی گشت لقەكانی ئایینی یەزدانی ‌و فریشتەیی كۆبوونەوەیەكی پیرۆزی خۆییان هەیە كە هەندێك جار بە (جەژن) ناوی دەبەن، كە پێی دەڵێن (جەم، جەما یان جەمخانە (جەمهانە لە توركیا) ‌و لە شوێنێكی پەنهاندا دەیگرن. لەوێدا نوسراوی پیرۆز دەخوێنرێتەوە ‌و رابەرانی ئایینی وتار دەدەن ‌و بەڵێنی نوێكردنەوەی برایەتی ‌و دڵسۆزی بۆ یەكتر لە چوارچێوەی ئایینەكەدا بەڕاوەشاندنی دەست، دەدەن. (لەلای یارساكان بەم كۆبوونەوەیە دەترێ‌ (جەم) ‌و لە ئێزیدیانی بە (جەما) ناسراوە ‌و لەلای عەلەوییەكانیش پێی دەڵێن جەمدانی). 5

ئایینی یەزدانی ‌و دینی زەردەشتی
سەبارەت بە پەیوەندی نێوان دینی زەردەشتی ‌و ئایینەكانی یەزدانی ‌و فریشتەیی (ئێزیدی، عەلەوی، یارسان و تەنانەت دروز و شەبەكەكانیش) لەناو نووسەران ‌و شارەزایاندا دوو بیروباوەڕ هەیە كە ئەم ئایینە یەزدانیە لە دینی زەردەشتی كۆنترە ‌و ئەوان كاریگەریان هەبووە لەسەر زەردەشتی ‌و بیروباوەڕی دووەمیش وادەزانێ‌ كە ئەم ئایینانە ژیانەوە ‌و زیندووكردنەوەی ئایینی زەردەشتین بەرامبەر دەسەڵاتی عەرەبی ‌و ئیسلامی. بیروڕای یەكەم، دەڵێت: (لە هەندێ‌ سەردەمی زوودا ئایینی یەزدانی بەرهەڵستی توندی زەردەشتیان كردووە، بەڵام لەسەردەمی كۆتایی میدیادا پەیڕەوانی ئەم ئایینە چوونەتە سەر ئایینی زەردەشت. كاریگەریی درێژ خایانی نێوان هەردوو ئایینی یەزدانی ‌و زەردەشتی لە زۆر لایەندا بەرچاوە، وەكو سیستەمی رابەریی ئایینی پشتاوپشت كە ئایینی فریشتەیی خستە ناو زەردەشتی بە (ماگا) یان (موغەكان) ناوی دەركرد. ئەم سیستەمە جێگای ئەو سیستەمە ساكارەی رابەرایەتی ئایینی گرتەوە كە زەردەشت پێكی هێنابوو. هەردوولا باوەڕیان وایە كە حەوت فریشتەی چاك ‌و حەوتی (بەد) سەروكاری ئەم دونیایەیان بەدەستەوە، هەردوولایان سەرئەنجام لەسەر ئەوە رێكەوتن كە زەردەشت پەیامبەری ئەوانە ‌و ئایینەكەی پوختەكرد ‌و دینی ئاڤێستایی یان (مەزدایی) لێ‌ دروستكرد. لەدوای نزیكەی هەزار ساڵ پاش یەكەم هەوڵی گۆڕینی زەردەشتی، پەیڕەوانی ئایینی یەزدانی جوڵەیەكی دیكەیان كرد، كە سەركەوتوو نەبوون، بۆ یەكجاری هەڵوەشینی یان نەهێشتنی زەردەشتی ئەم هەوڵە بە رواڵەت خۆی لە پەیدابوونی بزووتنەوەی مەزدەكیەتدا نیشاندا. ئایینی یەزدانی یان فریشتە پەرستەكان بەبزاڤی مەزدەكەوە لەسەدەی پێنجی دوای زایین وەكو بەخودانێك دژ بە سیستەمی چینایەتی –ئابووری – كۆمەڵایەتی ستەمكارانەی كە دەوڵەتی ساسانی ‌و ئایینی زەردەشتی لە وڵاتانی فارس بناغەیان دانابوو سەریهەڵدا. بزاڤەكە لە هەرێمی زاگرۆسەوە لەسەردەستی رۆڵەیەكی ئەم وڵاتە، واتە مەزدەك دەستی پێكرد ‌و سەرئەنجام توانی كاڤات یان قوبادی پادشای سەردەمیش بێنێتە سەر ئایینەكەی خۆی (448 – 531ز).

باوەڕی پتەو ‌و نەگۆڕی مەزدەكیەكان بەیەكسانیی كۆمەڵایەتی هەموو خەڵك كە ئێستا بەبڵاوی لەناو ئایینی یەزدانیدا باوە، خەڵكێكی زۆری هەژار ‌و پاماڵی جیاوازیی چینایەتی هێنایە ناوخۆی. مەزدەك (واتە مەزدای بچووك، كە كورتكراوەی ئاهورامەزدای خوای زەردەشتیەكانە) بانگی هاوبەشیەتی هەموو خەڵكانی لەگەڵی بابەتی دنیایدا دەدا ‌و پەیڕەوكردنی هاوبەشێتی لە خاوەندارێتیدا وایكرد كە ئایینی فریشتەكان بەرەو هێز ‌و فراوانبوون بڕۆن. بەڵام هێندەی پێنەچوو لە كۆتایی سەردەمی كاڤاتدا، جارێكی دیكە قوباد لەساڵی 528 وەرگەڕایەوە سەر ئایینی زەردەشت ‌و ئەوانیش كەوتنە بەر شاڵاوی كوشتاری بەربڵاو. كە دەسەڵات چووە دەستی خوسرەوی یەكەمی نەوشیروانی كوڕی، مەزدەكی قڕان هەموو لایەكی گرتەوە كە پادشا جاڕی لەناوبردنیانی دا. بەڵام دیسان هێندەی پێنەچوو مەزدەكیەكان سەریان بڵند كرد ‌و لەدوای رووخانی ئیمپراتۆریای ساسانی جارێكی دیكە بزووتنەوەكەیان سەریهەڵداوە. كە كاركەوتە دەستی عەرەبە ئیسلامەكان، حوكمڕانە موسڵمانەكان بەردەوام ناچاربوون لە جەنگ ‌و دامركاندنەوەی شەپۆل لەدوای شەپۆلی بزووتنەوەی ئایینی ‌و ئابووری نەیاری خۆیان بن كە لەهەمان سەرزەمینی (جیبالەوە) سەریهەڵدەدا. عەرەبەكان بەچیاكانی زاگرۆس یان میدیای دێرینیان دەوت اقلیم الجبال. هەرە گرنگی ئەم بزاڤانە، بزووتنەوەی (بابەكی خوڕەم) بوو كە سەردارێكی سوپایی ‌و ئایینی بوو. بزووتنەوەكە باوەڕی بەدۆنادۆنی رۆحی هەبوو، بەتایبەتی هی سەركردە ‌و رابەرە ئایینەكان. بابەك ‌و یارانیشی بەهەمان شێوەی مەزدەك ‌و مەزدەكیانی پێش خۆیان، بەوە ناسرابوون كە لە موڵكدارێتی هەموو كاڵا‌و ئامێر ‌و كەرەستەی بەرهەمهێناندا گشتیان هاوبەشن ‌و جیاوازیی كۆمەڵایەتی ‌و ئابووری ئەو تۆیان لە نێوان نەبوون.

نیشانەی مەزدەكیەكان ‌و بابەكیان یان (خوڕەمیەكان) مێزەرە سورەكانی سەریان بوو، بۆیە بەسورخ عەلەمان (ئاڵا سوران) یان سورخ جامەگان ناسرابوون. ئەم نیشانەیە دیسانەوە لەسەدەكانی 14 ‌و 15دا لە بزووتنەوەیەكی پەیڕەوانی ئایینی فریشتەیی سەریهەڵدایەوە، ئەوكاتە عەلەویەكان بەمێزەرە سورەكانیان ناویان بە (قرڵباش) سەرسوور دەركردبوو). 6

بڕوای دووەم، وا دەزانێت كە بزووتنەوەی خوڕەم دینەكان بەرامبەر دەسەڵاتی عەرەبی ‌و ئیسلامی لە هەوڵی ئەوەدابوون كە ئەم ئایینە یەزدانیانە، كە مەزهەبەكانی ناو دینی زەردەشتین، زیندوو بكەنەوە ‌و سەرئەنجام بەهۆی جیاوازی شوێن ‌و سەردەمەوە ئەم ئایینە یەزدانی ‌و فریشتەییانە یان لێ‌ پەیدابووە. (بەئاوڕدانەوەیەك لە مێژووی پیرۆز ‌و گرنگی مەڵبەندی زاگرۆس بەتایبەت كوردستان لەلای شوێنكەوتوانی دینی زەردەشتی ‌و دوایی خۆڕەم دینان كە شوێنكەوتووی زۆرێك لە باوەڕەكانی ئەوان بوون، بۆمان روون دەبێتەوە، لەم مەڵبەندە دێرینەیەدا جووڵانەوەیەكی نیشتمانی پەروەر بەرامبەر حاكمانی زاڵم ‌و ستەمكاری بەغداد تا لەناوچوونی دەسەڵات ‌و ئیمپراتۆریای پێنج سەد ساڵەی عەباسییان ‌و دواتر بەرامبەر بە مەغوولی داگیركار ‌و تاسەربەخۆیی سەفەوییەكان بێ‌ وچان ‌و بەهەموو هێزەوە ماندوو نەناسانە بەردەوام بووە. كوردستان، هەورامان، شارەزوور، ماسبەزان، مێهرگانكەدە ‌و شەمزینان… كەلە سەرچاوە مێژوویە بەنرخەكاندا، چۆنیەتی ئایین ‌و باوەڕیان لە لێكۆڵینەوە قووڵ ‌و مەندۆخەكاندا تاوتوێ‌ ‌و تۆماركراوە، ئەم باوەڕانە لەم مەڵبەندەوە بەشوێنەكانی دیكەی ئێراندا بڵاوبۆتەوە. هەر لە سەرەتاوە شوێنی سەرەكی ژیانی خوڕەمدینان كە تا چەند سەدە دوای سەرهەڵدانی عەباسییەكان لەگەڵ زوڵم بێدادی لە ململانێدابوون ‌و خەڵكی ئەوێ‌ لە ژێر ئاڵای شۆڕشگێڕانی (عەلەوی) یان یەزدانی بەرامبەر زاڵمانی ئەو سەردەمەدا، سەریان هەڵدا). 7

پەیام ‌و بڕوا گرنگەكانی ئایینی یەزدانی
لە پەیام ‌و بڕوای دینیدا، دیسان پەیوەندی نێوان زەردەشتی ‌و ئایینی یەزدانی دەبێتە یەكێك لەباسەكان ‌و لەمەشدا دوو بیروباوەڕی گرنگ هەیە. هەندێك دەڵێن سەرجەم پایە ‌و بڕوا گرنگەكانی مەزدایزم (یان زەردەشتی) بە كەمێك گۆڕانكاری كات ‌و شوێنەوە لەناو ئایینەكانی یەزدانیدا ماونەتەوە. وەكو بڕوای یەكتا پەرستی تەواو كە ئاهورامەزدا (خواوەندی زانایی ‌و رووناكی) گەردوونی دروستكردووە ‌و بەڕێوەبردنی كاروباری دنیایشی داوەتە دەست فریشتەكان. مرۆڤ (فرۆهەر) بەندە‌و كۆیلەی خودانیە، بەڵكو بەشێكە لە رۆحی خودایی ‌و مرۆڤیش راستە كە خودانیە، بەڵام بوونەوەرێكی خوداییە. ئەم پەیام ‌و بڕوایە لەلای ئایینی یەزدانی ‌و فریشتەیی بە دۆنادۆن ‌و بەرجەستەبوونی خودایی رەنگی داوەتەوە ‌و هەموو ئایینە یەزدانیەكان هەر لە میهر پەرستیەوە، تا دەگاتە زەردەشتی ‌و مەزدەكی ‌و خوڕەمیە ‌و ئایینە مەبەستەكانی ناو ئەم لێكۆڵنەوەیە، بڕوایان وایە كە رابەرە ئایینی ‌و سەركردەكانیان بەرجەستەبوونی رۆحی خودایین. لە مەزدایزمدا، مرۆڤ بوونەوەرێكی ناچار ‌و بێدەسەڵات نییە، بەڵكو دەتوانێ‌ بۆ خۆی لە نێوان (ئاهورامەزدا) كە مانا‌و رۆحی سپی ‌و پاك ‌و بێگەردە (سپەنتە مەینەڤەیان سپەنتە مەینەس) ‌و (ئەهریمەن) كە مانا ‌و رۆحی توڕە ‌و تاریكیە (ئەنگرە مەینەڤ یان ئەنگرە مەینەس) هەڵبژاردن بكات ‌و ئازاد ‌و سەربەخۆ پەیوەست بێت بەیەكێك لەو دوو بەرەیە.8 ئەمەش لە ئازادی سەربەخۆیی ‌و دەسەڵاتی رابەران ‌و سەركردە ئایینەكانی ئایینی یەزدانیدا دەرئەكەوێت كە چەند ئازا ‌و بەدەسەڵات ‌و سەربەخۆ بوون لەداكۆكی ‌و پاراستن ‌و گەشەی ئایینی یەزدانیدا.

بیروباوەڕی دووەم، بڕوایان وایە كە پەیام بڕواكانی ئایینی یەزدانی كە ئێستا بەردەوام ‌و پایەدارنەخشیان هەبووە لە دیاریكردن ‌و نەخشاندنی بڕگە سەرەكیەكانی ئایینی مەزداییدا. بڕواكانی (یەكێتی بوون (وحدە الوجود)، بەرجەستەبوونی خودایی، دۆنادۆن ‌و گواستنەوەی رۆح لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی دیكە، زۆرانبازی نێوان هۆش (عەقڵ) ‌و هەست (نفس) كە بەسەركەوتنی هۆش تەواو دەبێ‌، بەرجەستە بوونی خودایی لەلای فریشتە ‌و رابەرانی ئایینی یەزدانی، ‌و پاشان ناسینی مرۆڤ وەكو بوونەوەرێكی خودایی نەك بەندە ‌و كۆیلە) هەموو ئەم پەیام ‌و بڕوایانە پێشتر لە یەزدانیدا هەبوون ‌و دواتر لە دینی زەردەشتیدا رەنگیان دایەوە ‌و بوونە پەیام ‌و بڕوا نەگۆڕەكانی ئایینی مەزادیی.

(كاتێك شاپووری دووەمی ساسانی (309 -379) زەردەشتی كرد بە دینی رەسمی دەوڵەت، كە ئەم هەنگاوە كارێكی سیاسی هۆشمەندانەشی لەگەڵدابوو، دەوڵەت دینی مەزدایی ناچاركرد گۆڕانكارییەك لەناو دۆگما ‌و پرانسیپەكاندا ئەنجامبدات بەوەی كە ئایین ‌و پەرستنە كۆنەكانی تر بگرێتە خۆ. ئەوەبوو ئەو خواوەندانە كە نوێنەرایەتی هێز ‌و دیاردەكانی سروشتیان دەكرد ‌و میللەتان ‌و دانیشتوانی ناوچەكان ‌و چیانشین ‌و شوانكارەكان دەیانپەرستن بوون بە فریشتەی دینی زەردەشتی. ئەمە ئەوساكە، لەلایەكەوە بەڵگەی بەهێزی ‌و باوبوونی ئایینە كۆنەكان بوو، لەلایەكی دیكەشەوە، كۆمەك ‌و هاوكاریی نێوان دین ‌و دەوڵەت بوو بۆ ئەوەی سەرجەمی دانیشتوانی دەوڵەت ‌و دەوروبەری بگرێتەوە. لێرە بەدواوە ئەم دینە چیدیكە زەردەشتیەتی جاران نەبوو، بەڵكو ئایینی چەرخ ‌و رۆژگارێكی تربوو كە بە مەزدایزم یان (مەزدا یەسنا) دەناسرا). 9

(ئایینی یەزدانی لە بنەڕەتدا بڕوایەكی دینی ناسامیانەیە ‌و پەیام ‌و ناوەڕۆكی ئاریایی هەیە، لە چوارچێوە ‌و بەیانكردنی سەرزەمینی زاگرۆسیدا. هەر هەوڵێك بۆ پۆڵێنكردنی ئەم ئایینە یان هەر یەكێك لە لقەكانی وەكو بەشێك لە ئایینی ئیسلام لە هەڵەیەكی نەزان بەولاوە هیچی تر نییە ‌و لەبێ‌ ئاگایی لەبارەی مێژوو دابونەریت ‌و پەیامی ئەم ئایینانەوە هەڵقوڵاوە. ئەم ئایینانە لە هەزار ساڵ زیاتر لە ئیسلام كۆنترن. هەرچەندە كارتێكردنی زۆری ئیسلام لەسەر ئایینی یارسان ‌و عەلەوی هەیە، بەڵام هەڵەیەكی گەورەیە كە ئەم دوانە بە شیعەی ئیسلام بناسرێن). 10

نزیكایەتی لە نێوان یارسان ‌و عەلەوی لەگەڵ شیعەی ئیسلامدا، كە بووەتە هۆكاری بەهەڵەداچوون، لەوە سەرچاوە دەگرێت كە ئەو پلە ‌و پایە بەرزەیە كە عەلی ئیمامی موسڵمانان لەم دوو ئاینەدا هەیەتی. بەرزكردنەوەی عەلی بۆ پایەی مەزهەری راستەقینەی رۆحی گەردوونی، بۆتە هۆی ئەوەی عەلیوڵایی یان (عەلی پەرستان) لە دراوسێ‌ موسلمانەكانەوە بۆ ناوی ئەوان بزانرێت. بەكارهێنانی خۆپارێزی ئایینی-یان تەقیە وەكو موسڵمانان پێی دەڵێن – بابەتێكی دیكەی دروست بوونی تەمومژ‌و هەڵەیە لەناو خەڵكانی دەرەوە یان ناشارەزا. لەگەڵ ئەمانەشدا، هەوڵ ‌و خەباتی دێرینی سەدەكانی ناوەندی ئایینی یەزدانی بۆ هەڵ لوشینی شیعەگەری بەبیانووی یەك سەرچاوەی ‌و نیشتمانی هاوبەشەوە، بۆتە مایەی سەرشێوان بۆ گەلێك لەمێژوونووسان. (ئەمەش لەپەیوەندی ‌و نزیكایەتی نێوان عەلەوییەكانی زاگرۆس ‌و شا ئیسماعیلی سەفەوی ‌و ئێزیدیەكان دەرئەكەوێت یان لە پەیوەندی نێوان سوڵتان سەهاك ‌و شێخادی ‌و بەكتاشیەدا دەبینرێت). 11

لەناو ئایینەكانی یەزدانیدا لەبەر بوونی بەرجەستەكاری زۆر لەبەر ئەوەی لەم ئایینانەدا سروشت ‌و بەرجەستەبوون دوشتی بەردەوامن، بوونی یەك كتێبی پیرۆز كارێكی گونجاو نیە، بۆیە ئەوان چەند كتێب ‌و نوسراوی پیرۆزیان هەیە كە لە كاتی جیا ‌و بە زمانی جودا ‌و لەسەر بابەتی جۆراوجۆر نووسراون. لەم پرسەدا، ئێزیدی خاوەن دوو كتێبی پیرۆزی (مەسحەفا رەش) ‌و (جلیوە)ن ‌و یارسانەكان كتێبی پیرۆزی (سەرئەنجام) یان كردۆنە سەرئەنجامی پەیام ‌و بڕوای مێژوویی ‌و ئایینی خۆیان ‌و عەلەوییەكانیش كتێبی (بیوروك) بە كتێبی پیرۆزی خۆیان دەزانن.

چاكە ‌و خراپە لە دید‌و بڕوای ئایینی یەزدانیدا پەیوەندییان بەهاوسەنگی لە نێوان هۆشیاریی ‌و عەقڵ لەلایەك ‌و هەست ‌و نەست لەلایەكی دیكەوە هەیە. زانیاریی ‌و هۆشیاری بۆ مرۆڤ نیشانەی رەفتارن بۆ ئەوەی لە پرس ‌و رەوشەكانی خۆی تێبگات ‌و هاوسەنگی بوونی خۆی پێ‌ بەرامبەر بگرێ‌. ئایینی یەزدانی هەر لە زەمینەی چاكە و خراپەدا باوەڕی بە ئەفسانەی بەهەشت ‌و دۆزەخ نییە، كە لە كۆتایی بووندا دادەمەزرێن ‌و دەبن بەجێگای چاكان ‌و خراپان. ماڵوێرانیەكانی دۆزەخ ‌و خۆشیەكانی ناو بەهەشت لەم دنیایەدا دێنەدی، چونكە مرۆڤ دوای مردن یەكسەر دۆنادۆن دەكات، یان دەچێتە ناو ژیانی خۆشی ‌و چاكەوە، یان دەكەوێتە كڵۆڵی ‌و مەینەتی ‌و خراپەوە ئەمەش بەپێی شێوازی ئەو ژیانەی بەر لە مردن بەسەری بردووە. لە كۆتایی زەماندا تەنها مرۆڤە راست ‌و تەواوەكان كە لەپەڕینەوەی پردی دوایی هەق ‌و حسابدا (پەردیوەر) سەردەكەون ‌و بە نەمریی رۆحی گەردوونی شاد دەبن، ئەوانەش كە سەرناكەون تا هەتایە لەگەڵ دنیای مادیدا گرفتار دەبن. باوەڕداریی ئایینی فریشتەكان بۆ دۆزەخ ‌و بەهەشت بە ئاشكرا لەگەڵ باوەڕی رێبازەكانی سۆفیگەرییدا یەك دەگرنەوە، بەتایبەتی ئەوانەی كەوتوونەتە بەر كاریگەریی ئایینی یەزدانی.

پەیوەندی نێوان ئایینەكانی یەزدانی
یارسان، عەلەوی و یەزیدی
كوردستان و ئازرباینجان و خوزستان و میزۆپۆتامیا ناوەندی ئایینە سەرەتاییەكان و پارێزەری دابونەریتە مێژووییەكانی دانیشتوانی ناوچەكانی ئاریانشینن. عەلەویەكانی زاگرۆس، شا ئیسماعیلی سەفەوی و ئێزدیەكان دەستیان كرد بە خەبات و رێبەرایەتی پاشماوەكانی ئاینی میهری كە لەگەڵ پەیڕەوانی ئەهلی حەقدا (پاشماوەی خورەم دینەكان) دراوسێ بوون و بیروڕایان گۆڕیوەتەوە كاریگەریان لەلایەنەكانی هزری و فەلسەفی و كۆمەڵایەتیدا كەوتونەتە ژێر كاریگەری یەكتر، هەروەها بوونی سنوری جوگرافیا لەكاتی ژیانی نهێنی و ئاشكرادا بۆتە هۆی نزیكایەتی و لێك تێگەیشتن و هەندێك كاتیش دژایەتی و ناكۆكی نێوانیشیان لێ پەیدابووە. لەگەڵ هاتنی سەید بابا عەلی هەمەدانی (686كۆچی هەتاوی) بۆ كوردستان كە ئەهلی هەقەكان پەیمانیان لەگەڵ بەستن ئێزیدیەكان لە بەرامبەردا دەستیان كرد بە خەبات و رێبەرایەتی رێباز و بیروباوەڕەكانیان شێخ ئادی كوری موسافیری هەكاری (كۆچی دوای 557 كۆچی هەتاوی).12 ئێزدیە كان لە كتێبی پیرۆزو ئاینەكەیاندا رۆن و ئاشكرا نیشانیان داوە كە خوای ئەمان تەنها دنیای خەلق كردوە، بەڵام پاراستن و بەڕێوەبردنی بە حەوت خواوەند یان فریشتە سپاردوە). 13

ئایینەكانی یارسان ‌و عەلەویش هەمان بڕوایان هەیە كە خودا كە خاوەندگار ‌و بەرجەستەكاری رۆحی گەردوونە دونیا ‌و ژیانی دروستكردووە، بەڵام پاراستن ‌و بەڕێوەبردنی بە حەوت خواوەند یان فریشتە سپاردووە، كە ئەوانیش بێگومان بەرجەستەكاری رۆحی خاوەندگار ‌و رۆحی گەردوونین.

ئێزیدیەكان بڕوایان بەوەیە كە بێگومان لەناوی ئایینەكەشدا بەرۆشنی دیارە كە خودا لە یەكەمین ساتەوە ئەوانی بە (ئێزیدی) ئەفراندووە. مەبەست لەوەیە كە ئەوان پێش ئەوەی ئێزیدی بن شتێكی دیكە نەبوون، یان هەروەكو خۆیان دەڵێن ئەوان بە ئێزیدیانی خەڵق بوون، بۆیە دەڵێن:

هەكە خودێ‌ كر بزووتنەوەنە/ سەرناڤی سوڵتان ئێزینە
الحمدالله ئەم ب ئۆل ‌و تەریقێد/ خۆ رازینە. 14

ئەمەش هەمان داستانی یارسان ‌و عەلەوییەكانە، یارسانەكان كە خۆشیان بە ئەهلی هەق دەزانن كە ئەوان یار‌و هاوكار ‌و بنەماڵەی خودای مەزنن كە بە (هەق) یان (سان) كە مانای مەزن دەدات، ناویان بردووە. (لەوانەش یەکێک‌ لە كۆنترین ناوەكانی ئەم ئایینە (هەق) بووبێ‌ كە ئەو ناوەیە دراوە بە رۆحی گەردوونی، واتە ئەو پەرستراوە ئەزەلییەی خاوەنی گشت بوونەوەرەكانە). 15

داستانی خەلیقەت یان هەروەكو ئێزیدیەكان ناوی دەنێن (سوڕا ئافەرینێ‌ دوونیایێ‌) لەلای هەموویان باس لە ئەوە دەكەن كە خودا ‌و خواوەندكان ‌و رابەرەئایینەكان لەناو مرواریدا بوون ‌و بەشێوەی باڵدار بوون ‌و بە ئاسماندا بۆ ماوە ‌و سەردەمێكی زۆر دەفڕین. رابەران ‌و (مەولا)كانی ئایینی یەزدانی هەموویان دۆنادۆنی خاوەندگار ‌و رۆحی گەردوونین ‌و بەرجەستەكار یان بابای خودان: هەروەكو ئێزیدیەكان دەڵێن:

سڵتان شێخادی پەدشێ‌ منە
سڵتان ئێزی پەدشێ‌ منە

یان دەڵێن:
سوڵتان بزووتنەوە ب خۆ پادشایە
هەزار ئێك ناڤ لەخۆ نایە
ناڤی مەزن هەر خودایە

بیرۆكەی حەوت خواوەند یان فریشتەی رابەر ‌و بەرێوەبەری دونیا ‌و ئایینەكان كە لە بیروباروەڕی (ئەمشا سپەنتان)ی زەردەشتی ‌و پێش ئەویش لە بیروباوەڕی میهرپەرستی حەوت فریشتەیی وەگیراوە، لە هەموو لقەكانی ئایینی یەزدانیدا بەڕۆشنی رەنگی داوەتەوە ‌و ئەمەش لە هەموو سەرچاوە گرنگ ‌و باوەڕپێكراوەكانی لێكۆڵینەوەی ئایینی یەزدانیدا بەڕۆشنی باسكراون. 16

بە پیرۆز راگرتنی رووناكی ‌و شەوقی ئاگر ‌و هاڵا‌و و تینی ئاگر كە ئێستا لەناو كورداندا ماوە ‌و سوێندی پێدەخۆن، بەشێكە لە ترادیسیۆن ‌و باوەڕی پیرۆزی هەموو ئایینەكانی یەزدانی، كە بێگومان ئەمەش وەكو زۆربەی بڕواكانی دیكە بەشێكن لە پاشماوەی ئایینی میهرپەرستی (كە هەندێك بە خۆرپەرستی ناوی دەبەن) ‌و دینی زەردەشتی كە پیرۆز راگرتنی رووناكی ‌و شەوقی ئاگرە بەتایبەتی لە كاتی نوێژ ‌و نیازەكاندا. بۆ سەلماندنی ئەمەش دوو بەڵگە بەدەستەوەن كە یەكەمیان، ئەوەیە كە ناوی عەلەوییەكان لە ئەڵەوییەكان یان هاڵاوییەكان هاتووە ‌و لەلای عەلەوییە توركمانەكان بۆتە (Alevi). ئەم زاراوەیە لە ریشەوە دەگەڕێتەوە بۆ وشە كوردیەكە كە هالاڤ Halav ‌و بەمانای هاڵاو ‌و گوڕوتینی ئاگر دێت. 17

دووەم بەڵگەش ئەوەیە كە تائێستا ئێزیدیەكان یەكەمین تیشكی خۆری بەیانیان (ئەلەند) بەرهەركوێیەك بكەوێت ‌و ئەوان ئەو جێگایە ماچ دەكەن ‌و دوعایا سبەیكی دەخوێنن:

ئامین ئامین، تەبارەكەل دین
الله احسن ل الخالقین.

لە ئایینی یەزدانیدا بۆ پرسی دروستبوونی جیهان ‌و ژیان، باڵندە نەخشێكی یەكجار بنەڕەتی ‌و تەوەری هەیە لەهەموو رووداوە سەرەكیەكاندا كە لە بەر زۆریان، بێگومان لێرەدا جێگای ژماردنیان نابێتەوە. پیرۆز راگرتنی خواوەند لەشێوەی باڵندەدا، واتە مەلەكەتاوس لەلای ئێزیدیان ‌و شاباز لەلای یارسان، یان پیرۆز راگرتنی كەڵەشێر لەلای ئێزیدیەكان ‌و یارسانەكان دوو نموونەی بەرچاوی دیكەن لەم بوارەدا، لەناو كورداندا تەقدیس كردنی باڵندە تەنیا هەر لەلای پەیڕەوانی ئایینی یەزدانی نەماوەتەوە، بەڵكو پەڕیوەتەوە بۆ ناو ئیسلامەكان ‌و بەتایبەتی لایەنگرانی تەسەوف، بۆیەش بەشێخی گەیلانی دەڵێن: باز الاشهب، یان شاباز.

بەهای بڕوا ‌و پەیامەكانی ئایینی یەزدانی
فەیلەسوف ‌و زانای ئەڵمانی هیگڵ لە كتێبی (وانەكانی فەلسەفەی مێژوو) لەبەشی (جیهانی رۆژهەڵاتدا) بەم شێوەیە باسی شارستانی ئێرانی دەكات: (بۆیەكەمین جار لەگەڵ ئیمپراتۆیای ئێرانیدا دەچینە ناو مێژوو…. لەم شارستانیەدا بۆ یەكەمجار ئەو رووناكیە دەرئەكەوێت كە خۆی ‌و دەوروبەری رۆشن دەكاتەوە، چونكە رووناكی زەردەشت بەشێكە لە جیهانی هۆشیاری ‌و جیهانی رۆح وەكو پەیوەندییەكی بەهادار ‌و بەنرختر لەخۆی. لەم جیهانەدا یەكێتی ‌و یەكبوونێكی پاكژ ‌و پیرۆز دەبینین وەكو گەوهەرێك كە رەنگەكانی بوونی تێدا ئازادن – هەوەكو چۆن رۆشنایی كاتێك لە شتەكان دەدات هەموویان ئاشكرا دەكات. یەكێتی ناو ئەم رۆشنایە وا دەكات كە تاك ‌و بەشەكان هەبن ‌و لە بەرژەوەندی خۆیان بەهێزبن، چونكە لە رووناكیدا هەڵاواردن ‌و جیاكاری نابینرێ‌، خۆر بۆ چاكان ‌و خراپان هەڵدێ‌، لە بەرزایی ‌و نشێویدا ‌و هەمووان ‌و هەموو شتێك رۆشن دەكاتەوە ‌و لە سوود ‌و گەشەی خۆی بێبەشیان ناكات). 18كە باسی ئیمپراتۆریا ‌و شارستانی ئێرانیش دەكات باسی ئێرانی ئێستا ‌و ئەفغانسان ‌و كەنداوی فارس ‌و بەتایبەتیش باسی رۆژئاوای ئێران ‌و باكوری ئێران دەكات كە دەكەونە كوردستان ‌و ئەرمەنستانەوە.19

رووناكی كاتێك چالاك دەبێت ‌و دەژی كە بكەوێتە سەر شتێك كە جیاواز بێ‌ لە رووناكی، ئەمەش هەڵوێستی دژە لەگەڵ تاریكی، ئەم ناكۆكیەش مانا ‌و مەغزای ژیان ‌و چالاكی رۆشن دەكاتەوە. ئەم روانگەیە سەرەتایەكی حەقیقیە لە مێژوو ‌و شارستانی جیهاندا، چونكە گرنگیدان بەرۆح ‌و رۆحی گەردوونی سەرەتای هەموو بیركردنەوەیەكی ناكۆتاییە بۆ گەیشتن بە خودێتی ‌و كاروانی رەهایی (كە ئایین ‌و خودایە) بەرەو رێكەوتن ‌و هاوئاهەنگی.

دینی زەردەشتی (هەروەكو هیگڵ باسدەكات ‌و بەردەوام دەبێت لە باسەكەی) لە ناوچەی میدیا ‌و فارسدا هەبووە ‌و خودی زەردەشتیش بە خۆیان دەڵێن (ئێریان ڤاچ) واتە ئەوانەی بە ئاری ئەدوێن ‌و خودی ناو ئێرانیش لەوانەوە پەیدابووە ئەم راستیەش لەلای مێژووناسانی یۆنانی كۆن ‌و بەتایبەتی لەلای هێرۆدۆت باسكراوە. پاشان بەردەوام دەبێت ئەم ئەنجامانە بەدەستەوە دەدات:

1- كاتێك زەردەشت خودای خۆی بە (ئاهورامەزدا) ناو دەبات ‌و ئەم زاراوەیەش دوو مانای دەبێت: یەكەمین دەبێتە (رووناكی مەزن) ‌و دوومیان (سەروەری زانا)یە ‌و هەمووانیش دەزانین كە رووناكی ‌و زانایی ئەو شتانەن كە كۆنترۆڵ ناكرێن ‌و كاتێكیش پەیدا دەبن یان هەڵدێن هەمووان بەهرەمەند دەكەن ‌و لەخێر سوودیان بەشدارییان دەكەن. ئەو پەیامەی كە ئەم دوانە دەكەنە (سەروەر) ‌و (مەزن) وەكو رەمزێك بۆ خودا) دیارە مەبەستیان ئەوەیە ئەو شتانە بكەنە هێمای خودا ‌و خودایی بوون، كە دەتوانێت سوودی بۆ هەموو كەس بێت ‌و بەیەكسانی هەمووان لێی بەهەرەمەندبن. ئەم بۆچوونە رووناكیە یان زاناییە بۆ خودا دەچێتە ناو جیهانی هۆشیارییەوە ‌و لێرە بەدواوە ئایین ‌و بڕوای ئایینی لە سروشتەوە دەپەڕێتەوە بۆ ناو زانایی ‌و هۆشیاری، هەر بۆیەش هیگڵ بەسەرەتای مێژوو، شارستانی ‌و زانانی دەیناسێنێت.

2- كاتێك مرۆڤ یان (فرۆهەر) لەناو رووناكی ‌و زاناییدا دەبێت ‌و بەپێی بڕوای دینی زەردەشتی ‌و مانی ‌و مەزدەكی ‌و ئایینەكانی یەزدانی مرۆڤ بەشێكە لە خودا ‌و بەرجەستەكاری رۆحی خودا‌ و گەردوونە، دەتوانێت بەتوانا‌و كەسایەتی خۆی بگات. لەم ئایینەدا مرۆڤ دوو دەستكەوت ‌و بەهرەی دەبێت، یەكەمیان ئەوەیە كە لەگەڵ باوەڕبوون بەم ئایینە دەچێتە ناو رۆشنایی ‌و زاناییەوە ‌و دووەمیان مرۆڤ چیدی كۆیلە ‌و بەندەی سروشت ‌و دەسەڵاتەكان نییە ‌و دەچێتە ناو جیهانی خودایی بوونەوە. ئەمەش ئەو پەڕی یەكتاپەرستی ‌و یەكبوونە لەناو دیندا، مرۆڤ ‌و مرۆڤی دیندار ‌و بەرجەستەكار، یان هەروەكو ئایینی یەزدانی ناوی ناوە (دیدەدار) بەشێكە لە خودا‌و یەزدان. ئەمەش لەناوی ئێزیدی ‌و یارسان ‌و ئەهلی هەقدا بەڕۆشنی دیارە كە ئەوان میللەت ‌و بنەماڵە ‌و یاری هاوكاری خودان.

3- لەم دینەدا ‌و لە ئایینەكانی یەزدانیشدا، هێزی شەڕ یان (ئەهریمەن) نییە ‌و بەشێك نییە لە بنەما ‌و ناوەڕۆكی دینی، هەروەكو لەلای ئایینە سامیەكانی (ئیسلام ‌و یەهود ‌و مەسیحی)دا هەیە. بەڵكو بەشێكە لە خراپەكاریەكانی سروشت ‌و دەسەڵات ‌و نەفسی مرۆڤ. ئەمەش دیسان بنەمایەكی دیكەی بەهێز ‌و پتەوی یەكتا پەرستی ‌و یەكبوونە، چونكە هەردوو لایەنی خودایی ‌و مرۆڤی سەر بەیەك بنەما ‌و ناوەڕۆكی ئایینین كە ئەویش خودی ئەو دین ‌و خودایەیە، هەرچیش پەیوەندی بە هێزەكانی شەڕ ‌و خراپەوە هەیە لەدەرەوەی ئەم جیهانەن ‌و لە دژی ئەم جیهانەن. بۆیەش هەموو لقەكانی ئایینی یەزدانی دان بە بوونی ئەهریمەن ‌و خراپەدا نانێن وەكو بوونەوەرێكی نەمر‌و بەدەسەڵات، تەنها وەكو بەشێك لەژیانی ئاسایی دەیبینن.

4- پرسی بەهەشت ‌و دۆزەخ لەلای ئایینی یەزدانی (نەك لە زەردەشتیدا) پرسێكی دینی ‌و خودایی نییە ‌و لەم جیهانەدا مرۆڤ بەخۆشی ‌و ناخۆشیەكانی ژیان بەهەشت ‌و دۆزەخی راستەقینە لە ژیان ‌و لە جیهاندا دەبینێ‌ ‌و ناكەوێتە ژیانی كۆتایی یان ئاخیرەتەوە. مرۆڤ ‌و گیانی مرۆڤ لەبەرئەوەی كە دۆنادۆن ‌و بەرجەستەبوونی خودایی دەكات، بۆیە یەكسەر دوای مردن ئەو گیانە دەچێتە جەستەی كەسی دیكەوە ‌و ئەمەش یەكێكی دیكەیە لە پەیام یان دەتوانین بڵێن ئەو نهێنی یە زانستی ‌و مرۆییە گەورەیە كە هەتائێستا زانست ‌و مرۆڤایەتی یان پێی نەگەیشتووە یان لێیان دڵنیا نەبووە.

5- بڕوا بوون بە پرانسیپەكانی رووناكی ‌و زانایی بۆ خودایی بوون، پەیامی مرۆڤی خودایی ‌و دۆنادۆن، بنەمای یەكێتی بوون (وحدە الوجود) ‌و پرسی دۆنادۆن ‌و بەرجەستەبوونی خودایی بۆ مرۆڤ لەلای ئایینی یەزدانی دەبن بەو ئەنجامەی كە هەموو مرۆڤ ‌و دین ‌و ئایینەكانی دیكە بەپیرۆز رابگرن ‌و هەموو شتێك وەكو بەرجەستە بوونی خودایی بزانن ‌و ئەمەش دەمان گەیەنێتە بڕوا ‌و بنەمای خوێندنەوەی بەرامبەر ‌و لێبوردەیی ئایینی (التسامح الدینی) ‌و ناسین ‌و سەیركردنی هەموو ئایینەكانی دیكە بەشایستە ‌و پیرۆز ‌و ئایینە یەزدانیەكانی كورد هەمیشە وتویانە ئێمە هەموو ئایینەكانی دیكە بە پیرۆز ‌و گرنگ دەزانین ‌و هیچ ناكۆكی ‌و دژایەتیمان لەگەڵ ئەوان نییە، تەنها داواكاریمان ئەوەیە كە ئەوانیش دژایەتیمان نەكەن.

سەرچاوەكان
1- ئایینە یەزدانیەكان یان ئایینی فریشتەكان كە لە زۆربەی سەرچاوە كوردی ‌و ئێرانیەكاندا باسكراون. بۆ ئەم مەبەستە بڕوانە هەموو ئەو سەرچاوانانەی لەم لێكۆڵینەوەیەدا بەكارهاتوون.
2- أویستا (كهن ترین گنجینەی مكتوب ایران باستان)، ترجمە ‌و تدوین هاشم رچی، انشارات بهمن، چاپ ششم 1384.
3- میهردادی ئێزەدی، چەردەباسێك لەبارەی كوردان، ئەمین شوان لە ئینگلیزییەوە كردویەتی بە كوردی، دەزگای سەردەم، سلێمانی 2007، ل 312.
4- ه . س. پ . ل314.
5- رەشاد میران، رەوشی ئایینی ‌و نەتەوەیی لە كوردستان، ستۆكۆڵم 1993، دەربارەی ئایینەكانی بزووتنەوە، یارسان ‌و عەلەوی.
6- میهرداد ئێزەدی، ه . س. پ . ل 317 – 320.
7- د.محەمەد عەلی سوڵتانی، بزووتنەوە ‌و سەرهەڵدانی عەلەوییەكانی زاگرۆس، بەرگی یەكەم، دەزگای ئاراس، هەولێر چاپی یەكەم 2011، ل ل 13 – 14.
8- ئاهورامەزدا (سپەنتە مەینەڤە ‌و سپەنتە مەینەس) ‌و ئەهریمەن (ئەنگرە مەینەڤ ‌و ئەنگرە مەینەس) لەزۆربەی سەرچاوەكاندا باسكراون ‌و بۆ زیاتر رۆشنكردنەوە تەواوی ئەو سەرچاوانەی لەم لێكۆڵینەوەیەدا سوودیان لێهاتووە باسیان لەم زاراوانە كردووە.
9- د. رەشاد میران، ه.س.پ. ل ل 23-24.
10- میهرداد ئێزەدی، ه.س.پ. ل 326.
11- د.محەمەد عەلی سوڵتانی ، ه.س.پ، ل 127-131.
12- د.محەمەد عەلی سوڵتانی، بزووتنەوە ‌و سەرهەڵدانی عەلەوییەكانی زاگرۆس، بەرگی دووەم، دەزگای ئاراس، هەولێر 2011، ل 10.
13- د. رەشاد میران، ه.س.پ. ل 91.
14- ه.س.پ، ل96.
15- میهرداد ئێزەدی، ه.س.پ. ل 312.
16- تۆفیق وهبی، الیزیدیە بقایا المیترائیە، المترجم شوكت ملا اسماعیل، دار سردم، السلیمانیە 2009، ل 22.
17- پرۆفیسۆر جەمال نەبەز، كوردانی سەرگەردان ‌و برا موسڵمانەكانیان، وەرگێڕانی S.K، لە بڵاوكراوەكانی كۆمەڵەی خوێندكارانی كوردستان، ساڵی 1998، ل 101.
18- هیگل، العالم الشرقی، المجلد الثانی من محاضرات فی فلسفە التاریخ، ترجمه د. امام عبدالفتاح امام، دار التنویر، بیروت، الطبه الثالثە 2007، ل ل 144 – 145.
19- ه.س.پ. ل 148.

 

 339 جار بینراوە