سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ژاوێن شاڵی: شیعر به‌بێ وێنه‌ له‌ جه‌سته‌یه‌كی سارده‌وه‌بوو ده‌چێت

ژاوێن شاڵی: شیعر به‌بێ وێنه‌ له‌ جه‌سته‌یه‌كی سارده‌وه‌بوو ده‌چێت

ژاوێن شاڵی یه‌كێكه‌ له‌و شاعیره‌ گه‌نجانه‌ی كه‌ ساڵانێكه‌ شیعر ده‌نووسێ و چه‌ند دیوانه‌ شیعرێكی بڵاوكردووه‌ته‌وه‌. جگه‌ له‌وه‌ وه‌ك رۆژنامه‌نووس ساڵانێك له‌ بواری رۆژنامه‌نووسی كاری كردووه‌.

له‌م دیداره‌دا ژاوێن له‌ باره‌ی شیعر وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری دایه‌وه‌. هاوكات له‌ باره‌ی شیعرنووسینی خۆیه‌وه‌ دواوه‌.

سازدانی: ئەدەب و هونەر

2-2 کۆتایی

*له‌و باوه‌ڕه‌دایت وێنه‌ گرنگترین پێكهاته‌ی شیعره‌ و له‌ كاتی وه‌رگێڕاندا ئه‌گه‌ر ئاواز و ریتمه‌كیشی بڕوات، وێنه‌كه‌ت ده‌مێنێته‌وه‌؟

هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ كه‌ شیعر هونه‌ری جوانییه‌، كه‌واته‌ شاعیر رۆڵی هونه‌رمه‌‌نده‌‌كه‌ ده‌گێڕێت به‌ هزر و خه‌یاڵ فۆرمی تێسته‌كه‌ی داده‌ڕێژێت و له‌ رێگه‌ی وێنه‌كانییه‌وه‌ ناوه‌ڕۆك و تابلۆكه‌ی (تێكسته‌‌كه‌‌ی) ئاڕاسته‌‌ده‌كات.

هه‌ر بۆ خۆی قسه‌كردن ده‌رباره‌‌ی وێنه‌ی شیعریی و ره‌گه‌زه‌‌كانی كارپێكرن و به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌م ته‌كنیكه‌یه‌ و ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌ تێكستێكی ئه‌ده‌بیدا ده‌یان توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت، كه‌ له‌م رووه‌وه‌ به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ وه‌ك كورد له‌ بواری ره‌خنه‌ به‌گشتی و ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌تایبه‌تی گه‌لێك هه‌ژارین. كه‌ له‌ راستیدا من هێشتا ئه‌وه‌ به‌ته‌ندروست تر ده‌زانم بڵێم نییه‌ وه‌ك له‌وه‌ی هه‌بێت و پێی گرتبێت، لێ هێشتا نه‌یتوانیبێت به‌پلیكانه‌ی ده‌قێكی باڵا و گرنگدا تێپه‌ڕێت و نه‌توانێت جیاكاری نێوان شیعر و وڕێنه‌، شاعیری نمایشكاری به‌رده‌م مایك له‌ شاعیری پڕ هونه‌ر و پیشه‌گه‌ر جیا بكاته‌وه‌. شێركۆ بێكه‌س له‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێت: له‌ ته‌نیاییه‌كدا نقووم بووم/ رووباری تیا ئه‌خنكا… وێنه‌یه‌كی ته‌عبیریی كه‌ خه‌یاڵ و زمان تیاییدا باڵان، هه‌زاران نموونه‌ی شیعری تر كه‌ به‌رله‌وه‌ی پێویست كات بچینه‌ سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی خۆرئاوا، له‌ ئه‌ده‌بیاتی خۆماڵی كوردیدا هه‌ن، لێ به‌هۆی كولی نووكی قه‌ڵه‌می ره‌خنه‌ی كوردییه‌وه‌ وه‌ك پێویست قسه‌یان له‌سه‌ر نه‌كراوه‌ و ده‌ستیان بۆ نه‌براوه‌. لای من وێنه‌ رۆحییه‌ت و زیندوێتی ده‌قه‌، كه‌ به‌بێ وێنه‌ ده‌ق له‌ جه‌سته‌یه‌كی سارده‌وه‌بووی سه‌ر تاته‌شۆر ده‌چێت. وه‌ك خۆم پێموابێت شیعر لای من له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی لایه‌نی زمانه‌وانی و ته‌كنیكی گرنگه‌ و بۆ نووسینم له‌به‌رچاویان ده‌گرم، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ ده‌قێكی شیعریمدا له‌ هه‌ر فۆرمێك زیاتر كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌م و رامده‌گرێت به‌وێنه‌ كردن و كێشانی وێنه‌ی ده‌قه‌كه‌یه‌.

*ئێرانییه‌كان ناڵێن شاعیر شیعر ده‌نووسێت، ده‌ڵێن شیعر ده‌ڵێت، ده‌شێت وا لێكبدرێته‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ شاعیر به‌ جوانترین ریتم و جوانترین نواندن و ئاماژه‌ شیعره‌كه‌ی بخوێنێته‌وه‌؟ تۆ تا چه‌ند له‌م بواره‌دا راهێنانت كردووه‌ و ده‌توانی به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێش شیعری خۆت بخوێنێته‌وه‌؟

به‌كارهێنانی وشه‌یه‌ك بۆ ده‌ربڕینی واتایه‌ك له‌ هه‌ر كه‌لتورێكدا گرێدراوی هه‌ندێك فاكته‌ره‌ وه‌كو قۆناغی گه‌شه‌ی ئابوور‌ی – كۆمه‌ڵایه‌تی، یاخود باكگراوندی كه‌لتوری و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. به‌ باوه‌ڕی من ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ هه‌ندێك كه‌لتوردا كرداری وتن بۆ شیعر به‌كاردێت (له‌ ناو زمانی كوردیشدا ئه‌وه‌ هه‌یه‌ و ته‌نها تایبه‌ت به‌ فارس نییه‌)، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌هێزبوونی كه‌لتوری زاره‌كی له‌و كۆمه‌ڵگایه‌دا. له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌ وه‌كو(فارس و كورد) به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك مێژووی نووسین و نووسینه‌وه‌، هێنده‌ی مێژووی نووسین و نووسینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا رۆژئاواییه‌كاندا نییه‌. كه‌لتوری نووسین و نووسینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا‌نیسبه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌وروپییه‌كان زۆر نوێ و لاوه‌ و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان تازه‌ خه‌ریكه‌ له‌ لاساوایی خۆی ده‌رده‌چێت. له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ كه‌لتوری زاره‌كی به‌هێزتره‌ سنووری نێوان شیعر وه‌كو ئامرازێكی زمان له‌گه‌ڵ ئاواز و ریتم وه‌كو به‌رهه‌مێكی گونجاوی ئه‌و كه‌لتوره‌ كه‌ كاركرده‌كه‌ی چێژی بیستراوه‌ییه‌ تێكه‌ڵ ده‌بێت. ئه‌مه‌ له‌ حاڵێكدایه‌ كاتێك كه‌ مێژووی نووسین و نووسینه‌وه‌ قووڵ ده‌بێته‌وه‌، هێدی هێدی شیعر كه‌ بریتی ده‌بێت له‌ به‌رهه‌می زمان و هزر بوونێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ ریتم په‌یدا ده‌كات. بۆیه‌ له‌ راستیدا ئه‌گه‌ر تۆ ده‌ته‌وێت شیعرت هه‌بێت ئه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پێویسته‌ شیعر له‌ ریتم دوور بكه‌یته‌وه‌. زۆرجار ئێمه‌ ده‌بینین له‌به‌رده‌وامی ئه‌و كه‌لتوره‌دا، گوێگرتن بۆ شیعر به‌ ریتم و موزیكه‌وه‌ خه‌ریكه‌ جێی خوێندنه‌وه‌ی شیعر ده‌گرێته‌وه‌. له‌ كه‌لتورێكی وه‌هادا زۆرجار تێكستێك كه‌ له‌ رووی ئه‌ده‌بی و زمانه‌وانییه‌وه‌ لاوازه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌ ده‌نگێكی خۆش و كاریگه‌ره‌وه‌ و له‌گه‌ڵ موزیكێكی جوان له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌دا لایه‌نگریی زۆر په‌یدا ده‌كات و بڵاو ده‌بێته‌وه‌، كه‌ له‌ویادا ئه‌وه‌ باشی ئاست به‌رزی ده‌قه‌كه‌ نییه‌ كه‌ گوێگر و لایه‌نگرانێك له‌ ده‌وری خۆی كۆده‌كاته‌وه‌ و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ڕه‌ته‌ ئایدێنتتی و ناسنامه‌ی شاعیرێتی به‌ خۆی ده‌به‌خشێت. ئه‌م دیارده‌یه‌ بۆ خۆی دیارده‌یه‌كی خراپه‌ و واده‌كات كه‌ سنووری باشی خراپی ده‌قێكی شیعری له‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا بشێوێنرێت. واته‌ به‌رده‌نگی شیعر به‌جێگه‌ی ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا رابێت یاری و كۆده‌ زمانه‌وانییه‌كانی شیعر چێژی پێ ببه‌خشن خۆی له‌گه‌ڵ چێژی ریتم رادێنێت. ئه‌گه‌ر ئه‌م ره‌وته‌ به‌رده‌وام بێت ئه‌وا شیعری لاواز و بێ كه‌ڵك ئه‌ده‌بیاتی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ ده‌ته‌نێ. بۆیه‌ به‌ باوه‌ڕی من به‌رده‌نگی پرۆفێشناڵی شیعر نابێت هیچ كات به‌گوێگرتن له‌ شیعرێك كه‌ به‌ ریتم‌ و مۆسیقاوه‌ خوێندراوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر به‌هێز بوون یان لاواز بوونی ئه‌و شیعره‌ بڕیاربدات، به‌ڵكو ده‌بێ تێكستی شیعره‌كه‌ له‌به‌ر ده‌ستی خۆی دابنێت و پاش خوێنده‌وه‌ی بڕیاری خۆی بدات. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌و بزاڤه‌ ئه‌ده‌بیانه‌ی كه‌ مێژووی هاوچه‌رخی دنیایان گرتۆته‌به‌ر بریتین له‌ ته‌ركیز كردنه‌وه‌ له‌سه‌ر واتا، یاری و كۆدی زمانه‌وانی و به‌گشتی سه‌ربه‌خۆكردنی شیعر له‌ بابه‌ته‌كانی تری دنیای ئه‌ده‌ب و هونه‌ر. بۆیه‌ له‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ت دا ده‌ڵێم نا من خۆم نامه‌وێ به‌و شێوازه‌ رابێنم چونكه‌ باوه‌ڕم به‌ شیعر وه‌كو ده‌قی سه‌ربه‌خۆ هه‌یه‌ و له‌و باوه‌ڕه‌دام كه‌ شیعری لاواز و هه‌روه‌ها شاعیری خولیای ناوبانگ پێویستیان به‌ ریتم و مۆسیقا هه‌یه‌، تۆ ده‌بینی هه‌ندێ كه‌س تۆنێكی تایبه‌ت و خۆشیان هه‌یه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی شیعر، به‌ڵام بڕوانه‌ شێركۆ بێكه‌س بۆ وێنه‌، گه‌وره‌یی و ده‌وڵه‌مه‌ندی شیعره‌كانی ئه‌و زۆر پێشتر له‌وه‌ی كه‌ فایله‌ ده‌نگییه‌كان له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا هه‌بن و بڵاو ببنه‌وه‌ بۆ به‌رده‌نگی پڕۆفیشناڵ ده‌ركه‌وتووه‌.

*هه‌ندێك باوه‌ڕیان وایه‌ كه‌ ده‌بێت دێڕه‌كانی شیعر بیرۆكه‌یه‌ك به‌یه‌كیانه‌وه‌ ببه‌ستێت و مانایه‌ك ببه‌خشن، هه‌ندێك دژی ئه‌مه‌ن و گوێ به‌و مه‌رجه‌ ناده‌ن، تۆ له‌گه‌ڵ كامیانی و بۆچی؟

په‌یوه‌ندی من به‌ شیعره‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌واو سه‌ربه‌خۆیانه‌یه‌ و له‌ ژێر ره‌حمی هیچ یاسا و رێسایه‌كدا نییه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ بڕوام به‌ یه‌كێتی بابه‌ت هه‌بێت به‌پێی سه‌رده‌م و بارودۆخ و تێپه‌ڕینی كات گۆڕانی به‌سه‌را هاتووه‌، بڕوابوونم به‌ یه‌كێتی بابه‌ت بۆ سه‌رده‌مێك به‌لێ وه‌ك سه‌ره‌تاكانی نووسینم، له‌ ژێر كاریگه‌ری خوێندنه‌وه‌كانم و به‌ خۆرێك له‌ جۆره‌كان ئه‌ده‌بیاتی عه‌ره‌بیدا هه‌روه‌ها ده‌منووسی، كه‌ بڕوام به‌یه‌كێتی بابه‌ت هه‌بوو، به‌ جۆره‌ك كه‌ پێموابوو شاعیر ده‌بێت رۆڵی به‌رگدروو ببینێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت له‌ یه‌كێتی بابه‌ت لانه‌دات و ده‌قێكی سه‌ركه‌وتوو بنووسێت، لێ به‌ ته‌نیا به‌ خوێندنه‌وه‌ و موتابه‌عه‌ و به‌تایبه‌ت خوێندنه‌وه‌ی فیكر یاخود ئاوه‌زی شیعری، ئه‌و بۆچوونه‌م ته‌واو گۆڕانی به‌سه‌را هات. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ واده‌كات من ئه‌گه‌ر بۆ چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وپێشی شیعره‌كانم بگه‌ڕێمه‌وه‌ هه‌ست به‌ جیاوازی و بۆشایی گه‌وره‌ بكه‌م تیایاندا، و به‌ چاوی ره‌خنه‌گره‌وه‌ له‌ شیعره‌كانم بڕوانم، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وا ده‌كات مرۆڤ له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی زیاتر و شاره‌زابوونی زیاتری به‌ هونه‌ره‌كانی نووسین كه‌متر بنووسێت و به‌ حه‌زه‌رتر بڵاوبكاته‌وه‌، من بۆخۆم به‌ شێوه‌یه‌كی ترسناك تووشی ئه‌و حه‌زه‌ر و خاوبوونه‌وه‌یه‌ هاتووم، به‌ جۆرێك كه‌ ئێستا كه‌ ده‌نووسم له‌ ناخه‌وه‌ پێموایه‌ كه‌ له‌به‌ر‌ده‌م لێپرسراوییه‌ته‌كدام، به‌رپرسیاریه‌تێكی گه‌وره‌ و گرنگ، راستگۆیانه‌ پێتبڵێم هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكاری سه‌ره‌كی و گه‌وره‌ی به‌رده‌م به‌ چاپ نه‌كردنی كۆمه‌ڵێ شیعری تازه‌مه‌.

* له‌ شیعردا زمان تێكده‌شكێنرێت و جوانییه‌كی لێ دروست ده‌كرێت، لای تۆش هه‌مان رێسا هه‌یه‌؟

دروسته‌، له‌ شیعردا به‌ ته‌واوه‌تی زمان تێكده‌شكێنرێت و وه‌ك هه‌ویر ده‌شێلدرێت و شێوه‌ و فۆرمی نوێی پێ ده‌به‌خشرێت، له‌ شیعردا مه‌حاڵ و نامه‌حاڵ به‌ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ جێده‌كرێنه‌وه‌، شیعر بوركانێكه‌ له‌ رێی زمانه‌وه‌ خۆی ده‌ته‌قێنێته‌وه‌ و شۆڕشی خۆی به‌رپا ده‌كات، ته‌نیا له‌سه‌ر زه‌مینی شیعردا ده‌توانین په‌رجو بخوڵقێنین و خوداكه‌ی ناو خۆمان به‌ ئاگا بێنین، نیشتمان له‌ مین پاك بكه‌ینه‌وه‌ و به‌گژ ده‌سه‌ڵاته‌ خۆسه‌پێن و تۆتالیتارییه‌كاندا بچینه‌وه‌، له‌ رێی زمانه‌وه‌ له‌ خۆڵه‌مێشی خۆمان هه‌ڵده‌ستینه‌وه‌ و رێگه‌ له‌ كوشتنی ژنان به‌ ناوی شه‌ره‌فه‌وه‌ ده‌گرین و زمانی فیتنه‌ و بوختانه‌كانیان ده‌بڕین. هه‌ر بۆیه‌ لای من شیعر كتێبی پیرۆزه‌ و و نیشتمانی یه‌كه‌م و ئه‌زه‌لیمه‌.

* هه‌رگیز ئه‌وه‌ روویداوه‌ گوێگرتن له‌ شیعری خۆت بتخاته‌ گریان؟

به‌ڵێ، شیعر به‌دیوێك له‌ دیوه‌كان ئه‌لبومه‌ و رۆژ و ساڵ و چركه‌ساته‌كانت له‌ خۆی ده‌پێچێت، ده‌یان كات به‌ بیره‌وه‌ریی، بیره‌وه‌ریش بۆن و تامێكی هه‌یه‌ وه‌ك كهول، مرۆڤ مه‌ست و حه‌یران ده‌كات، گرنگ نییه‌ یاده‌وه‌رییه‌كه‌ تاڵ یاخود شیرین بێت، مادام یاده‌وه‌رییه‌ هه‌ڵگری ئه‌و سه‌رمه‌ستی و ئاڵوده‌بوونه‌یه‌، مرۆڤیش كائینێكی سه‌یر و غه‌ریبه‌ هه‌ندێكجار حه‌ز به‌پێوه‌دانی خۆی ده‌كات‪!‬ هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ تۆ ده‌پرسیت من له‌مڕۆژانه‌ هاوڕێیه‌كی ئه‌مریكیم كه‌ شاعیره‌ داوای لێكردم شیعرێكی خۆم به‌ كوردی بخوێنمه‌وه‌، یه‌كه‌م شیعر كه‌ هاته‌ به‌رده‌ستم خوێندمه‌وه‌، له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌یدا بێ ئه‌وه‌ی بمه‌وێت فرمێسك له‌ چاوم هاتنه‌ خواره‌وه‌، رێگریم لێنه‌كردن پێكه‌نیم و وتم ئای مرۆڤ ته‌نانه‌ت شیعری خۆشت رۆژێك ده‌تخاته‌ گریان. گریان بۆ ساتگه‌لێك كه‌ بوونه‌ته‌ ژێر پێی گه‌وره‌بوون و سه‌رقاڵیته‌وه‌، به‌ڵێ ئه‌وه‌م به‌زه‌ینا هات.

 288 جار بینراوە