سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » ئەفغانستان قوربانیی بەرژەوەندییە…

ئەفغانستان قوربانیی بەرژەوەندییە…

ئەفغانستان قوربانیی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان

نەوزادی موهەندیس

ئەفغانستان و گەلی ئەفغانستان، ماوەیەکی زۆرە تووشی کارەسات بوون، ئەوەش بەهۆی فرە پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینی و مەزهەبی و هەڵكەوتە جیۆسیاسی و ئابووریی و تۆپۆگرافیی خاكەكەی و دوورە دەستی و هەژاریی و دواكەوتوویی و خۆخۆریی و عەشرەتگەرایی و لەهەمووشیان ماڵوێرانتر دەمارگیریی ئایینی كە لە وڵاتە عەرەبییەكانیش هێندە دەمارگیرنین بۆ ئاینی ئیسلام.

هۆکارەکان
ئەم وڵات و كۆمەڵگەیە بە درێژایی 100ساڵی رابردووی دوای داگیركردنی ئینگلیزەكان بە بەردەوامی لە شەڕ و ململانێی براكان و ئایین و مەزهەبە جیاوازەكاندا بووە و نەیتوانیوە بپەرژێتە سەر بواری گەشە و پێشكەوتن و ئاوەدانكردنەوەی وڵاتەكەی، ئەمەش هۆكاری زۆری هەیە لەوانەش هەڵوێستی وڵاتە دراوسێكانی بەتایبەتی پاكستانی سونە مەزهەب كە هەمیشە هەوڵیداوە پشێویی و ململانێ ناوخۆییەكانی ئەفغانییەكان توندتر و قووڵتر بكاتەوە. بەناوی ئایین و مەزهەبی سونەی زۆرینەوە و چەوساندنەوەی كەمینە شیعەكانەوە. هەر ئەو هەڕەشە و ململانێیانە پاڵیان نا بە یەكێتی سۆڤیەتی جارانەوە لە ساڵی 1979دا داگیریی بكات بە هاندانی ئەمریكا و خۆرئاوا و تێوەگلاندنی لە گۆمی لیخنی ئەفغانستان و لەبیربردنەوەی پیلان و خەونە دێرینەكەی بۆ گەیشتن بە ئاوە گەرمەكانی كەنداوی فارسی كە سەرچاوەی زۆرینەی وزەی دونیان.ئەنجامیش بە زەرەروزیان و شكستخواردوویەكی گەورەوە پاشەكشەی كرد.

ئەفغانستان بەهۆی پێگە و هەڵكەوتە جیۆپۆلەتیكییە گرنگ و ناوازەكەی لە نێوان سۆڤیەت بۆ كەنداوی فارسی و لەسەر سنوورەكان و دراوسێیەتی لەگەڵ كۆمارەكانی جارانی سۆڤیەت كە بە نەتەوە و ئایین و مەزهەب لەگەڵیاندا نزیكە و لەلای سێهەمیشەوە وەك خەنجەرێك وابووە لە پشت و كەمەری ئێرانەوە بەتایبەتی لەسەردەمی كۆماری ئیسلامی ئێراندا.كە دوژمنی سەرسەختی ئەمریكا و خۆرئاوایە.

جەنگی نەبڕاوە
ئەفغانستان لە ساڵی 1979وە دەرگای جەهەنەمی بەسەردا كراوەتەوە و تا ئێستاش بەكراوەیی ماوەتەوە و پێناچێت بەم زووانەش دابخرێتەوە، چونكە سەری فیتنە و ئاشوبەكان ئەفغانییەكان خۆیانن كە تەنها دوای بەرژەوەندیی وڵاتانی دراوسێ و دەرەكی دەكەون و ئایندە و بەرژەوەندیی خۆیان لەبیرنەماوە. لەوكاتەوە كە رێكخراوە ئیسلامییە توندڕەوە عەرەبەكان بە فیت و هاندان و سەروەت و سامانی زۆر و زەوەندی دەوڵەتانی کەنداو شەڕی دژی سۆڤێتیان هەڵگیرساند و دواتریش دوای رزگاركردنی لەساڵی 1989دا و دەستدانە چەك بەرامبەر برا و خەباتكارەكانی دوێنێی خۆیان و دروستبوونی رێكخراوی قاعیدەی ئوسامە بن لادنیش ئیدی ئەفغانستان بووە گۆمی خوێن و بە بەردەوامی داوای خوێن و خۆراكی لاشەی ئەفغانییەكانی دەكرد و هەموو دونیاش سەیری دەكردن. تا ئەوكاتەی سەركێشییە گەورەكەیان کرد و لە 11ی سێپتەمبەری 2001 و بە گژ قوولەی قافدا چوون لە نیویۆرك و واشتنۆنی ئەمریكادا. ئیدی وەك ئەوەی دەستیان كردبێتە ناو كونی زەردەواڵەوە، ئەمریكا و هەموو خۆرئاوایان كردە دوژمنی خۆیان، كە ماوەی زیاتر لە 10ساڵ پشتیوانیان لە ئەفغانییەكان دەكرد دژی سۆڤێتییەكان لەسەردەمی جەنگی سارددا.

تالیبان
لە ساڵی 1996دا بزووتنەوەی سەلەفی توندڕەوی تالیبان سەریهەڵداو لە ماوەیەكی كەم و كورتی وەكو ئێستادا بۆ یەكەمجار توانی سەركەوتنی گەورە بەدەستبێنێت بەسەر هەموو هێزە بەناو موجاهیدەكانی دژی سۆڤێتی جاران و خۆیكردە حاكمی رەهای ئەفغانستان و ئیمارەتێكی ئیسلامی توندڕەوی دامەزراند و لە زۆر وڵات و جێگەی دونیاش لایەنگر و سەرمەستانی بزووتنەوەكە دروستبوون بە كوردستانی خۆشمانەوە و گەرەكیان بوو ئیمپراتۆریەتێكی ئیسلامی و خەلافەتێكی پانوپۆڕ لەناوچەكە و دونیادا دامەزرێنن، بەڵام تەمەنیان تەنها 5 ساڵ بوو كەوتنە بە گورزی تۆڵەی ئەمریكاوە و سەرەونگونی كردن، بەڵام نەیكوشتن و لەناوینەبردن و لەجێگەیاندا حكومەتێكی بەناو دیموكراسی و ئازادیی و كراوە و پێشكەوتنخوازی دامەزراند و ماوەی 20 ساڵیش بەخوێن و سەروەت و سامانی ئەمریكییەكان پاڵپشتییكردن، بەڵام سەرەنجام لەماوەی كەمتر لە 1 مانگدا جارێكی تر بزووتنەوەی تالیبان توانی شكست بەو حكومەتە لەرزۆك و گەندەڵ و بێبنەمایە بهێنێت و بێ تەقە و كوشتاری زۆر جارێكی تر خۆی كردەوە بە حوكمڕانی رەهای ئەفغانستان، بەمەش تەواوی ناوچەكە و جیهانی تووشی شۆك و سەرسوڕمان كرد.

بۆچی ئەفغانستان ئاوهای بەسەرداهات؟
پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە بۆچی ئەفغانستان ئاوهای بەسەرداهات؟ بۆچی حكومەتێكی 20 ساڵە بەرگەی 20 رۆژی نەگرت؟كوا هێز و توانا و مقاوەمەتی هێزە ئازادییخوازەكانی ئەفغانستان؟ ئەی بۆچی ئەمریكا لە ناكاو لەماوەیەكی كەمدا بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی دا لەو وڵاتە؟ ئایا ئەمە سروشتی ئەمریكایە و دەكرێت پێشبینی بكرێت لەناوچەكانی تری ململانێكاندا هێزەكانی بكشێنێتەوە؟ دەیان پرسیاری تریش.

شکستی دەوڵەتداریی
بە كورتی و كرمانجی، ئەفغانستان بووە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووریی و ئەمنییەكانی وڵاتانی ناوچەكە و زلهێزەكان و هەموانیان رێكەوتوون لەسەر ئەو سیناریۆیەی گەڕانەوەی تالیبان دوای دوو مانگ دانوسانی چڕوپڕ لەنێوان تالیبان و ئەمریكا لە دۆحەی پایتەختی قەتەر. چونكە حكومەتی ئەفغانستانی دروستكراو نەیتوانی لە ماوەی 20ساڵدا حوكمڕانیەكی راست و دروست و شەفاف و پتەو دابمەزرێنێت و دیاردەكانی گەندەڵی و ناعەداڵەتی و مەحسوبیەت و مەنسوبیەت و ناوچەگەرێتی و مەزهەبچێتی و عەشیرەتچێتی وایكرد كە بنەمایەكی تۆكەمە و بەهێزی نەبێت و گەندەڵی شۆڕببۆوە بۆ ناو تەواوی جومگە و ‌ئۆرگانەكانی دەسەڵات و زۆرینەی خەڵكیش هەژار و كەمدەرامەت بوون و سوپا و هێزە چەكدارەكانیش بێ مووچە و بێ خواردن بوون، دیموكراسی و ئازادییەكانیش هەر بەناو بوون.

بۆیە ئەمریكییەكان چیدی توانای پاڵپشتی و دەستپێوەگرتنی حكومەتێكی لەو جۆرەیان نەما كە سوودی نە بۆ ئەوان و نە بۆ بەرژەوەندییەكانیشیان نەبوو لە ناوچەكەدا بەتایبەتی دژی نەیارە تەقلیدییەکانی واشنتۆن لە ناوچەکەدا.

هەربۆیە دەیویست كە گۆڕانكاریی بكات و تالیبان بە مەرج و شێوە و سیمایەكی نوێەوە بهێنێتەوە سەر شانۆ دوای ئەوەی كە ((كردیە تەیرێكی مەعقول)) و بەرژەوەندیی و ئامانجە دوورمەوداكانی خۆی بێنێتە دی لەلایەك و دژی خەونەكانی سۆڤێتی جاران و روسیای میراتگری ئێستای و هاتنە پێشەوەی بۆ ناوچەی كەنداو.

لەلایەكی تریشەوە بۆ گوشار خستنە سەر ئێران و وەك رێگرێكیش لەبەردەم پەلهاویشتنی چین بۆ خۆرئاوا و باشووری خۆرئاوای ئاسیا .

هەربۆیە ئەم هەنگاوەی ئەمریكا لە كشانەوەی هێزەكانی لە ئەفغانستان دوورنییە لە ناوچەكانی وەكو عیراق و سوریا و لوبنان و یەمەن، هێزەکانی بكشێنێتەوە و گەلانی ئەو ناوچانەش رووبەڕووی قەدەری نادیاری خۆیان بكاتەوە، چونكە ئەمریكا بەرژەوەندیی لە كوێ‌ و تاكوێ‌ بڕبكات هەر ئەوەندە پشتیوانە و هیچ كات كوڕی خۆی ناكاتە قوربانی كچی كەسی تر.

تالیبان و ئەمریکا
بەڵام ئایا تالیبان دەتوانێت ئەو مەرجانەی ئەمریكییەكان بهێنێتەدیی و شەڕی لەجیاتی بەرپا بكات؟

نەخێر ناتوانێت تاسەر ئەو كارە بكات، چونكە لەلایەك ململانێ‌ ناوخۆییەكانی ئەفغانستان لێناگەڕێن حوكمڕانییەكی رەها بكەن و هەر لە ئێستاوە لەلایەن هێز و نەوەی دوای تالیبانی 2001 وە ناڕازیین لە تالیبان و خۆپیشاندان دەكەن و لە ناوچەی پێنجشێریش بە سەرۆكایەتی كوڕی ئەحمەد شا مەسعود لە گردبوونەوەدان بۆ دژایەتی تالیبان، هەربۆیە زۆر نزیكە شانۆگەرییە خوێناوییەكەی هەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی بیستەم دووبارە ببێتەوە، چونكە نە تالیبان دەستهەڵدەگرێت لە توندڕەوییەكەی خۆی كە پێی ناسراوە و لەسەری دامەزراوە گەرچی ئێستا جۆرێك لە نەرمی دەنوێنێت تا تەواو دەسەڵاتەكانی دەچەسپێنێت و هێزەكانی نەیاری تالیبانیش نایانەوێت تاسەر ئەفغانستانیان پێشكەش بکەن.

هەربۆیە ئایندەی ئەفغانستان و ئەفغانییەكان بەنادیاری دەمێنێتەوە و لە بازنەیەكی بۆشی خوێناویدا خول دەخوات و بۆ هەتا هەتایە ئاشتی و ئارامی بەخۆیانەوە نابینن، چونكە سروشت و هەڵكەوتە و بیر و تێڕاونینی ئەو كۆمەڵگەیە هەر بە داخراویی و ململانێی و دواكەوتوویی و هەژاری راهاتوون و ناتوانن تاسەر بەرگ و بیر و گوتار و كرداریان بە جۆر و مۆدێلێكی سەردەمیانە بگۆڕنەوە.

 186 جار بینراوە