سەرەکی » کەلتوور » كاروانی مێژوویی سۆشیالیزمپەڕە 2

كاروانی مێژوویی سۆشیالیزم

فرانك كانین هام

لەفارسییەوە: ئەكرەمی میهرداد

1-3

سۆشیالیزم وەكو بزاڤێكی سیاسی مۆدێرن لە دەیەكانی یەكەم ‌و ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە سەریهەڵدا، بەڵام وەكو بیروباوەڕ سەرەتاكانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمەكانی زۆر زووتر ‌و تەنانەت لە ئەفسانە، فەلسەفە ‌و بیروباوەڕی ئایینیشدا هەبووە.

سۆشیالیزم لە سادەترین مانایدا، باوەڕهێنانە بەوەی كە هەموو بەرهەمهێنەران دەبێت بەشی یەكسانیان هەبێت لە كاری هاوبەشدا، بەڵام لە تێگەیشتنی قووڵتردا، سۆشیالیزم زۆر زیاتر لە دید ‌و فۆڕمێكی ئابووریی ‌و تەنانەت لە رێگەی دادپەروەریش فرەتر ‌و پێشكەوتووترە. كەواتە سۆشیالیزم بڕواهێنانە بە توانای مرۆڤ بۆ زاڵبوون بەسەر نامۆیی ‌و لەخۆ بێگانەبووندا، یان خەبات ‌و تێكۆشانە بۆ بەدەستهێنانەوەی شایستەیی مرۆڤ لە هەموو بوارەكانی ماف ‌و ئازادیی ‌و بەشداریی ‌و داد-دا ‌و لەم روانگەیەشەوە سۆشیالیستەكان، بە جیاوازیی بیروباوەڕیشیانەوە، بڕوایان وایە كە مرۆڤ زۆر داهێنەتر ‌و ئاشتیخوازتر ‌و مرۆڤدۆسترە.

دوو دیدگای جیاواز
سۆشیالیزم تا سەردەمێكی درەنگ روخسارێكی سادەی ئەم ئامانجە گشتی ‌و ناڕۆشنانە بوو كە لە یادەوەری رۆمانتیكی بۆ سۆزی سەردەمەكانی پێشووی ژیانی سادە ‌و ئاسایی، یان لە بیروباوەڕی ئایینی رادیكاڵی ریفۆرمی ئایینی پرۆتستانتی ‌و یان لە یۆتۆپیا -ی نا ئاینییەكان ‌و دواتریش لە بەشێك لە بیروباوەڕەكانی سەرهەڵدانی رۆشنگەریی فەرەنسیدا سەرەتاكانی بەیان كران. لە سەدەی نۆزدەهەمدا ئەم ئاماژە سەرەتاییەكانە گۆڕان بۆ دوو بڕوا ‌و بەڵگەی فیكری ‌و سیاسی بۆ گۆڕینی هەلومەرجی كۆمەڵایەتی.

دیدگای یەكەم دەڵێت: لە پێناوی گۆڕینی ژیان ‌و هەلومەرجی كۆمەڵایەتی دەبێت هاوكاریی ‌و هەرەوەزی گشتی هەبێت ‌و لەم رێگایەوە یەكسانی ئابووریی ‌و دادپەروەری بێتەدی. ئەم ئاكامەش دەبێت تاك ‌و كۆمەڵ لێی بەهرەمەند بن ‌و تەنانەت بانگەوازی سەرمایەدار ‌و دەوڵەمەندەكانیشیان دەكرد بۆ كار ‌و هاوكاری لەگەڵ ئەم هەرەوەزیانەدا نوێنەرانی سیاسی ‌و فیكری ئەم دیدگایە بیرمەندانی ناوداری وەكو رۆبەرت ئۆین لە بەریتانیا، شارل فۆریە ‌و سان سیمۆن ‌و لویی بلان لە فەرەنسا بوون، كە دواتر باسی بیروباوەڕەكانیان دەكەین.

دیدی دووەم، كە كارل ماركس كردیە رێبازی خۆی، سۆشیالیزمی وەكو قۆناغێكی گەشەی مێژوویی وێنا كرد، كە بێگومان بەپێی حوكمی مێژوو لە دوای شۆڕشی جیهانی لەلایەن چینی كرێكارەوە، لە دژی خاوەندارێتی تایبەت ‌و سوودمەندانی ئەم خاوەندارێتییە بەرپادەبێت. بەپێی ئەم بڕوایە، هاوكاریی ‌و هەرەوەزیی كۆمەڵایەتی، ناتوانێت پێش هەلومەرجی مێژوویی گونجاو بێتەدیی ‌و پیادە بكرێت، ئەم هاوكاریی ‌و پشتیوانییە كۆمەڵایەتییە لە دڵی چالاكی شۆڕشگێرانەدا پەیدا دەبێ ‌و تەنیا كاتێكیش سەردەكەوێت كە لە هەلومەرجی مێژوویی خۆیدا پێگەیشتبێ ‌و پێشڕەو بێت.

ئەم جیاوازییەی نێوان سۆشیالیزم وەكو هاوكاری ‌و هەرەوەزی كۆمەڵایەتی یان سۆشیالیزم وەكو تیۆرێكی شۆڕشگێڕیی كۆمەڵایەتی لەو ساوە هەتا ئێستا لەناو سۆشیالیستەكاندا ماوە ‌و چەندین رێبازی فیكریی ‌و سیاسی ‌و كۆمەڵایەتیشی لەخۆیدا بەرهەمهێناوە ‌و تەنانەت لە تیۆر ‌و دیدگا فەلسەفیەكانیشدا رەنگی داوەتەوە. لە سەرەتا ‌و ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەدا ئەم جیاوازییە شێوازی سادە ‌و ساكاری هەبوو، بەڵام لە كۆتایی سەدەی نۆزدەهەم ‌و سەرەتای سەدەی بیستەم هەتا ئێستا ئەم جیاوازییە هەر لە ناكۆكی ‌و ململانێدان كە ئایا سۆشیالیزم بەرهەمی هاوكاریی كۆمەڵایەتی نێوان مرۆڤایەتییە، یان بەرهەمی كاری شۆڕشگێرانەی چینێكی دیاریكراوە كە ئەویش چینی كرێكارە.

هەموو رەوتە سۆشیالیستەكان لەسەر ئەو بنەمایە هاوڕابوون كە دەبێ مافەكانی تاك ‌و كۆمەڵ لە بەرامبەر دەوڵەت ‌و سەرمایەداریدا دڵنیاییان لێ بكرێتەوە ‌و هەموو بیرمەندەكانیشیان دەیانوت كە چۆن ئازادیی تاك سەرچاوەی هەموو پێشكەوتنەكانە ‌و بەهێزكردنی ئەم ئازادییەش بەهێزبوونی دەوڵەت ‌و كۆمەڵە، هەر بەو شێوەیە یەكسانی ئابووریی ‌و كۆمەڵایەتیش، وەكو دوو پڕەنسیپ ‌و دەستكەوتی مۆدێرن، سەرچاوەیەكی دیكەی بەرەو پێشچوونی كۆمەڵ ‌و دەوڵەتە، بەڵام چەوسانەوەی ئابووریی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و داگیركردنی سامان ‌و سەرمایە لەلایەن دەوڵەمەندانەوە كۆمەڵ ‌و دەوڵەت بەرەو ستەمكاریی ‌و دواكەوتن دەگێڕێتەوە، بەڵام سەرمایەداریی ‌و دەوڵەتەكانیان هەر پێشكەوتن ‌و گەشانەوەیەكی ئابووری لە بەرژەوەندی ‌و سوودی خۆیاندا دەبینن ‌و لەبەرامبەریشدا هەژاری ‌و چەوساندنەوە ‌و دواكەوتنیان بەسەر كرێكاران ‌و چینی ناوەڕاست ‌و هەژاراندا سەپاندووە، كەواتە هەموو پێشكەوتن ‌و سامان ‌و ئازادیی ‌و دەوڵەتی مۆدێرن لە قازانجی ئەرستۆكراتە نوێیەكانی سامان ‌و سەرمایەیە ‌و لە زیانی زۆرینەی خەڵكیشدایە.

دژایەتییکردنی سیستمی سەرمایەداری
ناڕەزایی گشتی ‌و بونیادی سۆشیالیستەكان بەرامبەر ئەم نایەكسانییە فرە ‌و گەورانە كە سەرچاوەكەی لە پاراستن ‌و پشتیوانی دەوڵەتەكانە لە خاوەندارێتی تایبەتی رۆشنكەرەوەی ئەو ئازاردانە قووڵ ‌و تاریكە ئەخلاقییە بوو كە دەوڵەتی مۆدێرن یان دەوڵەتی نوێی ئازاد دەیپاراست. سۆشیالیستەكان دەیانوت كاریان كردووە بە كاڵا ‌و مرۆڤبوونی كرێكاریان زەوت كردووە ‌و تا ئاستی ئامڕازێكی بەرهەم هێنان هێناویانەتە خوارەوە. كارل ماركس نەیار بوو بەرامبەر بە فەرهەنگی شارستانی ئەوروپایی ‌و بۆ ((زۆرینەی فراوانی خەڵك)) تەنیا چەوسانەوە ‌و هەژاریی ‌و هەلومەرجی سەختی كاركردنی بەدیاری هێناوە، لەكاتێكدا كە لافی ئازادیی ‌و پێشكەوتن لێدەدەن، بەڵام ((پەروەردە ‌و فێركردنەكەیان ئەوەیە كە دەبێت مرۆڤەكان وەكو ماشێن كار بكەن)).

شارل فۆریە بە فۆرمۆڵەكردنی بیروباوەڕی جان جاك رۆسۆ بۆ داكۆكی لە یەكسانی ‌و دژایەتیی سەرمایەداری، پێڕستێكی زۆر وردی لەو ناخۆشی ‌و بەدبەختیانە ساز كردبوو كە لە ئەنجامی كۆكردنەوەی سامان بەسەر هەژاران ‌و خەڵكیان هێنابوو. ئەم رۆژ رەشی ‌و ناخۆشیانە تەنیا باسی بەدبەختی ژێردەستان ‌و هەژاران ناكات، بەڵكو ناخۆشی ‌و تەمبەڵی ‌و نامرۆڤبوونی ساماندارانیش دەخاتەڕوو. هەر لەم راستایەدا یەكێك لە رستە گرنگەكان وتەكەی پیرجۆزیف پرۆدۆنی فەرەنسی بوو كە بەوپەڕی سەرسامی ‌و رقەوە دەیوت: ((خاوەندارێتی چییە؟ دزییە.))

بیرمەندان ‌و رەخنەگرانی سۆشیالیست لەنێوان خۆیاندا بڕوای جیاوازیان هەبوو دەربارەی سەرچاوەی گەندەڵی ‌و چەوسانەوە لەلایەك ‌و پێشنیازی ریفۆرم بۆ باشتركردنی ژیانی سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی لەلایەكی ترەوە. هەندێك بڕوایان وابوو كە چاكسازیی ئەخلاقی ‌و مرۆیی تەنیا لە هەلومەرجی كۆمەڵایەتی ‌و هاوكاریدا دێتەدی. بەبڕوای روبەرت ئۆین بەردی بناغەی چاكسازیی كۆمەڵایەتی ئەو بنەمایەیە كە كەسایەتی مرۆیی لەلایەن ژینگەی كۆمەڵایەتی دیاریی دەكرێت، بۆیە لەناوبردنی خراپەی ئەخلاقی ‌و كۆمەڵایەتی بە گۆڕینی هەلومەرجی كۆمەڵایەتی ‌و بەهێنانەدیی هاوكاری بە ئاكام دەگات. شارل فۆریە دەیوت كە كەمكردنەوەی ناكامییەكان ‌و زیادكردنی خۆشییەكان بەبێ گۆڕینی سروشتی مرۆیی ‌و تەنیا بەهێنانەدی هاوكاریی ‌و هەرەوەزییەكانی كۆمەڵایەتی خاوەن بەرنامە ‌و بە ئەندامێتی خۆبەخشان دێتەدی، چونكە لەو هاوكاریی ‌و هەرەوەزییانەدا فرەیی ‌و ئامادەیی مرۆڤەكان لەگەڵ پێویستییەكانی دابەشكردنی كاردا گونجاو دەبن. ئەم هاوكاریی ‌و هەرەوەزییانە لە بەریتانیا ‌و ئەمریكا بە فراوانی دەکران ‌و لەناو ریفۆرمخوازانی كۆمەڵایەتیدا لە وڵاتانی تریش ئەندام ‌و لایەنگریی زۆریان بۆ پەیدابوون!

هەندێكی دیكەیان ئومێدی زۆریان بەم پرۆژانە نەبوو، كە بە پڕۆژەكانی عەقڵ مەدار ناویان دەبردن، لەبەرامبەردا هەوڵیان دەدا كە كارێكی فراوانتر بكەن، بۆ گۆڕین ‌و نوێكردنەوەی بونیاد ‌و رێكخراوی كۆمەڵگە. جان شارل سیموند ‌و سیمۆندی ئابووری ناس، لە ساڵی 1819 وتبووی ئەگەر سوودی بەرهەمهێنانی زیاتر دابەشكردنی فراوانتری نەبێت، ئابووری نەتەوەكان نەك تەنیا لە نایەكسانی، بەڵكو لە قەیرانە دەورانییەكانیش زیاد لە ئەندازە تووشی شكست ‌و زیان دەبن. سان سیمۆن دەیوت توانا مەزنە شاراوەكانی سیستمی پیشەسازیی ‌و پێشكەوتنی زانستی دەبێت بە شێوەیەك رێکبخرێت كە لە خزمەتی نیاز ‌و پێویستییەكانی كۆمەڵ ‌و خەڵك بێت. دەسەڵات ‌و هەژموونی ئەرستۆكراتە بێكار ‌و تەمبەڵەكان بەسەر كۆمەڵ ‌و دەوڵەت دەبێت بگۆڕێت بە دەسەڵات ‌و هەژموونی ئاوێتەیەك لە بەرهەمهێنەران.

لویی بلان بڕوای وابوو كە خراپەكارییەكانی سیستمی خاوەندارێتی بەبێ شۆڕش ‌و داگیركردنی خاوەندارێتی لەناو ببرێت، ئەگەر دەوڵەت شایستەیی دارایی بۆ (كارگە كۆمەڵایەتییەكان) تەرخان بكات، هەتا پیشەوەران ‌و بەرهەم هێنەران بتوانن ئەنجومەنەكانی هاوكاری بۆ بەرهەم ‌و دابەشكردن دروست بكەن ‌و ئەوان (بۆ هەركەس بەپێی نیاز ‌و پێویستییەكانی) دارایی تەرخان بكەن ‌و (لە هەركەس بەپێی كارەكەی) بەشداری لە بەرهەم ‌و كاردا بكەن، كە ئەمەش یەكەمین فۆرمۆلەی ئابووریی ‌و سۆشیالیستی ئەو ریفۆرمەیە كە دواتر بە دەوڵەتی رەفا ناسرا. دەوڵەت دەبێت بە لەناوبردنی سەرچاوە تایبەتییەكانی نیاز ‌و سوودەكانی سەرمایە چەوسانەوە لەناوبەرێت.

دەستەیەكی دیكە لە بیرمەندان ‌و رەخنەگرانی سۆشیالیست بیریان لەوە دەكردەوە بە گۆڕینی سیاسەت ‌و دامەزراوەكان دەتوانن هەلومەرجی ئابووریی ‌و نایەكسانی ‌و چەوسانەوە لەناوبەرن. كۆنستانتۆن پیكۆر لە فەرەنسا، كارل گرۆن، مۆزس هس ‌و ویلهلم ڤایتلینگ لە ئەڵمانیا بڕوایان وابوو كە شێوازێك لە ئایینی ئەخلاقی مرۆڤایەتی پێویستە هەتا ئەو بۆشاییەی شكستی باوەڕی مەسیحی پڕ بكاتەوە، یان كۆمەڵێك بەهای هاوبەشی مرۆیی بەیان بكەن كە هەمووان بەبێ جیاوازی بیروباوەر ‌و دڵیان پێ بسپێرن. لەوپەڕی ئەوانیش رێبازێكی دیكەی سیاسی لە فەرەنسا بە رابەرایەتی ئۆگست بلانكێ لەناو كرێكاران ‌و هەژاراندا هەبوو كە بڕوایان بە پیلان ‌و كۆدەتا ‌و شۆڕشی سیاسی ‌و سەربازی هەبوو بۆ لەناوبردنی سەرمایەداران ‌و پارێزەرانی دەوڵەتیان. ئەم رێبازە پاشان لە روسیا ‌و چین ‌و هەندێك لە وڵاتانی دیكە لایەنگری زۆریان بۆ پەیدا بوو كە دیدی شۆڕشی چەكداریی ‌و چریكی لەناو بزووتنەوەی چەپدا نوێنەرایەتی دەكرد.

یەکسانی کۆمەڵایەتی
سۆشیالیزم ئەڵتەرناتیڤی ئابووری ململانێ و سوودپەرستی سەرمایەدارییە، كە لە هەوڵی بەدەستهێنانی هاوكاریی و یەكسانی كۆمەڵایەتی راستەقینەدا دەیەوێت نایەكسانی ئابووریی كەمبكاتەوە و چاودێر بێت بەسەر بازاڕی كار و سەرمایەدا. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لەلای تیۆرمەندان و خەڵك، سۆشیالیزم بەمانای فراوانكردن و گەشەی حكومەت و دەوڵەتە لە پەیوەند بەدیموكراسییەوە، بەڵام لە ناوەڕاستی هەمان سەدە هەتا پاشەكشە و هەڵوەشانەوەی سیستمی كۆمۆنیستی، كە لە ساڵی (1989) دەستیپێكرد، سۆشیالیزم و دیموكراسی بە شێوەی گشتی لە دژی یەك تەماشا دەكران. هۆكاری سەرەكی ئاڵوگۆڕی ئەم دیدگایە بریتیبوو لە رەفتاری سەرەڕۆ و دیكتاتۆری حكومەتە سۆشیالیستییەكان لەلایەك و نزیك بوونەوە و هاوئاهەنگی دامودەزگا سیاسییەكانی لیبراڵ ـ دیموكراتی لەگەڵ ئابووریی سەرمایەداری لە وڵاتە دەوڵەمەندەكان، لەلایەكی دیكەوە.

ئەم گۆڕانە پرسێكی گرنگی بۆ سۆشیالیستە هاوچەرخەكان هێنایە ئاراوە، ئەوان لە (1990)، هەر وەكو پێشینانی خۆیان بڕوایان وابوو كە گۆڕانكارییەكانی بازاڕی سەرمایەداریی و دەسەڵاتی خاوەندارێتی تایبەتی لە بەرژەوەندیی و بەڕێوەبردنی كاروبارەكاندا دیسان نایەكسانی لە سامان و دەسەڵاتدا، نەمردەكەن. ئەم نایەكسانییانە بەدەوری خۆیان دەست نەگەیشتن بە ئاستێك لە دیموكراسییە كە لەگەڵ خۆیدا لانیكەم رێگری ‌و كۆسپ بەرهەم دەهێنێ بۆ یەكسانی كۆمەڵایەتی و لەخراپترین حاڵەتیشدا نامومكینی دەكات. لەم مەسەلەیەدا، ئەو سۆشیالیستانەی كە نەیارن لەگەڵ ئەم دیدگایە، كە ئەڵتەرناتیڤی سۆشیالیستی لەبەرامبەر سەرمایەداری مەحكومە بەوەی كە هاوشێوەی كەمتری لەگەڵ دیموكراسی هەیە و تەنانەت لەگەڵ یەك ناكۆكن.

ریفۆرمخوازیی
هەندێك بڕوایان وایە ریفۆرمی ئازادیخوازانە و نەهێشتنی رێگرییەكان – وەكو ریفۆرمەكانی ئەلكساندەر دۆبچك لە چیكۆسلۆفاكیای جاران لە ساڵانی (1960)و ریفۆرمی میخائیل گۆرباچۆف لە یەكێتی سۆڤێی دەیەی هەشتاکانی سەدەی رابردوو – لە بنەمادا دەتوانێ سەركەوتن بەدەست بهێنێ. هەندێكی دیكە دەڵێن سۆشیالیزم لەم جۆرە وڵاتانەدا، سۆشیالیزمی راستەقینە نەبووە یان هەر لە بناغەوە سۆشیالیزم نەبووە.

سۆشیالیستە هاوچەرخەكان دەربارەی گەلێك بابەتی گرنگ لەگەڵ یەك ناكۆكییان هەیە: ئایا سەرمایەداریی دەتوانرێت ریفۆرمی تیابكرێت یان دەبێت لەگەڵ سیستمێكی دیكە ئاڵوگۆڕی پێ بكرێت؟ ئایا گوشار و سنوردارییە سەرەكییەكانی دیموكراسی سەبارەت بە ناكۆكی نێوان خاوەندارانی سەرمایە و كرێكارانی بێ سامان، لە بازاڕی ململانێ و بێ هاوكاریدایە، یان لە دابەشكردنی نایەكسانی كاڵا و بەرهەمدا؟ كام شێوازی بەرهەمهێنان یان كام بنەمای دابەشكردن دەتوانێ وەكو شێواز و بنەما جێگەی سەرمایەداری بگرێتەوە؟ ئەم باسانە، هەروەكو بەڵێنەكانی دیموكراسی كە لەلایەن سۆشیالیزمی دەسەڵاتدارەوە بێوەفاییان بەرامبەركرا، بەردەوام و فراونن كە لەلایەن د.ە.كۆڵ و لشك كولاكوفسكی لەو مێژووانەی كە دەربارەی سۆشیالیزم و ماركسیزم نووسیویانە، بەباشی كۆكراونەتەوە.

سەرەتای سەدەی نۆزدە
لەسەرەتای سەدەی نۆزدە لایەنگرانی كلۆد هێنری سان سیمۆن، تیۆرمەندی كۆمەڵایەتی فەرەنسی و رۆبرت ئۆین چاكسازی كۆمەڵایەتی ئینگلیزی، زاراوەی سۆشیالیزمیان بەكارهێناوە. ئەم دوو كەسە هەردووكیان بڕوایان بە ئامۆژگاریی و پەروەردەی كرێكاران و سەرمایەداران هەبوو، بۆ ئەنجامدانی ریفۆرم و چاكسازی بۆ هێنانەدی كۆمەڵگەیەك كە تیایدا خەڵك بەهاوكاری بەرهەمیان هەبێت و پاشان بە یەكسانی لەنێو خۆیاندا دابەشیان بكەن. بیروباوەری دیكەی سۆشیالیزمی سەرەتایی دەربارەی ریفۆرمی كۆمەڵایەتی تا رادەیەك لە یەكتر جیاواز بوون. لویی بلان لایەنگری ئەو رەوشە بوو كە ئێستا پێی دەڵێن (دەوڵەتی رەفا). بلان لە سان سیمۆن و رۆبرت ئۆین كەمتر لە خەیاڵ و یۆتۆپیادا دەژیا، بەڵام بۆچوونەكانی شارل فۆرییە گۆڕانكاریی بنەڕەتی ناو كۆمەڵگە و ئاڵوگۆڕی گشتی لە رێگەی «گروپەكان»ەوە بناغە رێژی دەكرد، كە لەوێدا كۆت و بەندی دابەشكردنی كار و دابونەریتی وەكو تاك هاوسەری لەناو دەچێت. پییر جۆزیف پرۆدۆن، كە دیدگای «دارایی و سامان دزیین» داهێنانی ئەوە، بەپشتبەستن بە دیموكراسی پیشەسازیی و هەوڵدان بۆ پێكهێنانی رێكخراو و یەكێتییەكانی «نیاز و پێویستی ژیان»ی گروپەكانی كشتوكاڵی و پیشەسازی خەباتی دەكرد.

سۆشیالیستەكانی سەرەتا بەهۆی ئامۆژگاریی و پەروەردەی گروپ و كۆمەڵەكانەوە دەیانویست لە هەموو چینەكان ئەو كەسانەی پەیدا بكەن بۆ بەدیهێنانی ئەم مەبەستانە. بڕوای ئەوان جیاوازبوو لە بیروباوەڕی بەشێكی دیكە لە سۆشیالیستەكانی سەردەمی خۆیان، بۆ نموونە «لویی ئۆگست بلانكێ» كە خۆی و پەیڕەوانی ئیلهامیان لە بیروباوەڕی «فرانسوا نۆیل بابۆف» ی ئانارسشیت و ئاشوبگەری فەرەنسی وەردەگرت. بابۆف و لایەنگرانی لەسەرەتادا شۆڕشی فەرەنسییان وەكو شۆڕشی یەكسانییخوازی دڵخواز سەیر دەكرد. لایەنگرانی بلانكی دەوری بەرچاویان هەبوو لە چالاكی شۆڕشگێرانە و بەرپاكردنی شۆرشی پاریس لە ساڵی (1871) كە بە (كۆمۆنی پاریس) لە مێژوودا ناسراوە و ئەوان و كرێكارانی شۆڕشگێرانی سەر بە پەیڕەوانی دیكە بەشێكیان لە پاریس داگیركرد و دەسەڵاتی كرێكارییان راگەیاند، كە تەمەنێكی زۆر كورتی هەبوو. بلانكێ، هەر وەكو بابۆف، بیری لەوە دەكردەوە كە لە سەرەتادا شۆڕشگێران ناچار دەبن بۆ جێگیركردنی دەسەڵاتی خۆیان سوود لە رەوش و ئامڕازی دیكتاتۆری وەربگرن.

سەرچاوە: دایرە المعارف دموكراسی

بە سەرپەرشتی: سیمۆر مارتین لیپست، كتێبخانەی تایبەتی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، تهران ساڵی 1383، بەشی دووەم، ل
917 – 922

 132 جار بینراوە