سەرەکی » راپۆرت » کاریگەرییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە هەرێم و جیهاندا

کاریگەرییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە هەرێم و جیهاندا

راپۆرتی: کەنار قاسم

جارێكی تر، نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا، رووی لە بەرزبوونەوە كردووە. ئەوەش هەواڵێكی خۆشە بۆ ئەو وڵات و قەوارانەی بۆ بەدەسهێنانی داهات، پشت بە نەوت و داهاتەكەی دەبەستن بە كوردستان و عیراقیشەوە.

لە چەند ساڵی رابردوودا، بەهۆی شەڕی داعش و قەیرانی دارایی و پاشان قەیرانی ڤایرۆسی كۆرۆنا، كوردستان و عیراق دووچاری گرفتی ئابووریی گەورە و گران هاتن، ئێستاش كاتی ئەوەیە بپرسین، بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ سەروو 80 دۆلار و ئەگەری بەرزبوونەوەی بۆ 100 دۆلار تا كۆتایی ئەمساڵ، چی لە دۆخی ئابووری و سیاسی كوردستان و عیراق دەگۆڕێت؟ بەشێوەیەكی گشتی، بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان بۆچی دەگەڕێتەوە و پاڵنەرەكانی بەرزبوونەوە كاتین یان چاوەڕوان دەكرێت درێژخایەن بن؟

لەو بارەیەوە دلێر مەحمود، پسپۆڕی بواری ئابووری و ئەندامی خولی پێشووی پەرلەمانی کوردستان، بۆ کوردستانی نوێ وتی: نرخی نەوت لە سەروو 80 دۆلاردایە، ئەگەریشی هەیە ئەم نرخە زیاتر بەرزببێتەوە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ زیادبوونی خواست لەسەر نەوت لە بازاڕی جیهانیدا. ئەویش بەهۆی کەمبونەوەی نەخۆشی کۆرۆنا تا رادەیەکی زۆر و ئاسایی بوونەوەی دۆخی ژیان لە هەموو جیهان وایکردووە، فڕۆکەوانی گەشەخۆی بکات و کارگە پیشەسازییەکان بکەونەوە ئیشی خۆیان و پڕۆژە گەشتیاریی و کشتوکاڵییەکان دەستپێبکەونەوە، هەموو ئەمانەش پێویسیستیان بە وزە هەیە و وایکردووە خواست لەسەر نەوت زۆر بێت. هۆکارێکی تری بەرزبوونەوەی نرخی نەوت ئەوەیە تا ئێستا ئەو بڕە نەوتەی دەخرێتە بازاڕەوە بە رەزامەندیی ئۆپیک پڵەسە کە چەندێک بنێرنە دەرەوە یان هاوردەی بکەن. لە هەمان کاتدا ئێران کە وڵاتێکی نەوتییە گەمارۆی لەسەرە کەمتر نەوت بنێرێتە دەرەوە، گرفتی گازیش لە ئەوروپا دیسان وا دەکات خواست لەسەر نەوت زیاتر بێت. ئەمساڵیش چاوەڕوانی کەشێکی سارد لە ئەوروپا دەکرێت ئەمەش وایکردووە نرخی نەوت لە جیهاندا بەرزبێتەوە.

هەروەها د. خالید حەیدەر، پسپۆڕی بواری ئابووری دەربارەی بەرزبوونەوەی نەوت بۆ کوردستانی نوێ وتی: نەوت کاڵایەکی ستراتیجییە، چەند هۆکارێک کار دەکاتە سەر بەرزبوونەوەی نرخەکەی. وزە بەگشتی لە جیهان پشت بە بەرهەمهێنانی نەوت دەبەستێت، چەندە بڕی نەوت زیاتر بێت ئەوەندە وزە بەکاردێت بۆ بەرهەمهێنانی پێداویستییەکانی ژیان. بەنزیکبونەوەی زستان، نەوت وزەیەکە بۆ ئامێرەکانی گەرمکردنەوە کە وڵاتانی رۆژهەڵات ناوەڕاست پشتی پێ دەبەستن جگە لە وڵاتی خۆرئاوا، هاوکات دوابەدوای دابەشکردنی ڤایرۆسی کۆرۆنا، جیهان توانی کۆنترۆڵی ئەو نەخۆشییە بکات، ئاستی چالاکی ئابووری بەگشتی خەریکە دەگەڕێتەوە بۆ ئاستی جاران، ئەمەش وا دەکات داوای نەوت بکەن وەکو سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ وزە. ئەگەر خواستەکان لە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتدا بێت کاریگەرییەکی ئەتۆ لەسەر نرخی نەوت دروست ناکات، بەڵام بەو پێیەی ئێستا خواست زیاترە بەڵێ نرخی نەوت زیادیکردووە، هەر پێشبینیشدەکرا لەگەڵ کۆتایی هاتنی ڤایرۆسەکە و هاتنی زستاندا نرخی نەوت بگاتە ئەم ئاستە و پسپۆڕانیش باس لە ئەگەری بەرزبوونەوەی زیاتریش دەکەن بۆ 100دۆلار. پێشبینی دەکەم لە مانگی 11 تا کۆتایی ساڵ نرخی نەوت بگاتە 100 دۆلار بەتایبەت کە باس لەوە دەکرێت ئەو زریانەی زیانێکی زۆری گەیاند بە ئابووریی ئەمریکا وایکردووە هەندێک لە کێڵگە نەوتییەکان لەکار بکەون، ئەمەش بوو بەهۆی جارێکی تر خستنەڕووی نەوت بەتایبەت بۆ ئەمریکا و پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی خۆیان لەو بوارە کەمبکات، کەواتە ئەمریکاش هۆکارە بۆ ئەوەی خواستی نەوت زیاد بکات لە جیهاندا.

کاریگەریی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە کوردستاندا
بەرزبوونەوەی نرخی نەوت چی كاریگەرییەكی دەبێت لەسەر كوردستان و ئابوورییەكەی؟ چۆن دەتوانین ئەم پێشهاتە ئابوورییە بۆ بەرژەوەندیی ئابووریی كوردستان بشكێنینەوە؟

دلێر مەحمود لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا دەڵیت: ئێمە وڵاتێکی نەوتیین و نەوت دەنێرین بێگومان بەرزبوونەوەی نرخی نەوت هەرێمی کوردستان بەرەو گەشەکردن دەبات و داهاتەکەی زیاد دەکات. ئەمە شتێکی نوێ نییە بۆ ئەمڕۆ، پێشتووتریش نرخی نەوت بەرزبۆتەوە، بەڵام پێویستە کوردستان پلانی ئابووری جدیانەتر و زانستیانەتر و بەرپرسیارانەتری هەبێت بۆ دۆخەکە. نرخی نەوت بەرزبۆتەوەو ئێمەش وڵاتێکی نەوتیین دەبێت سوودی لیوەربگرین، نەوت ناکڕین بەڵکو هاوردەی دەکەین، پێویستە سوودیشی لێوەربگرین. حکومەتی عیراقی، حکومەتەکەی کازمی کە ماوەیەکی کەمە دروستبووە، لەم سەروبەندی هەڵبژاردنەدا و ئێستاش دەلێت من(12 ملیار دۆلار)م خستۆتە سەر یەدەکی دراوی عیراقی، واتە 12 ملیار دۆلاری زیادکردووە، بەڵام من بەلامەوە سەیرە حکومەتی هەرێم دەستەوەستانە، پێویستە حکومەتی هەرێم مانگانە یان بە دوو مانگ یان 3 مانگ جارێ کەشفی حساباتێک بنێرێتە پەرلەمانی کوردستان بۆ ئەوەی بزانن چەند نەوت رۆشتووە و نرخی چەند بووە و بەچ شێوەیەک بووە و چەندی رۆشتووە بۆ کۆمپانیاکان، چونکە زۆربەی گرێبەستەکانی هەرێم کە کراوە گرێبەستی کۆمپانیایە کە پشکیان هەیە تا ئاگاداربین. ئەگەریش وەک ساڵانی رابردوو بکەین زۆر سوود لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت نابینین. بۆ نموونە لە ئازاری 2020 دا حکومەتی هەرێم خۆی هاتە سەر تەلەفیزیۆن و وتی ئێمە 28 ملیار و 476 ملیۆن دۆلار قەرزارین، دوابەدوای ئەمە نرخی نەوت بەرزبۆوە، واتە داهاتی نەوت زیادیکرد و هەروەها دواکەوتنی مووچە و بڕینی مووچە جێبەجێکرا کەچی لەبری کەمبوونەوەی قەرزەکە لە ئازاری 2021 دێتەوە سەر تەلەفیزیۆن و دەڵێت بڕی 31 ملیار و637 ملیۆن دۆلار قەرزارین، لە جیاتی کەمبوونەوەی قەرزەکە 3 ملیار دۆلار زیادبووە بۆ قەرزەکە، ئەمەش خۆی لەخۆیدا بۆ ئەمە پێویست بوو روونکردنەوە بدرێت، بۆیە پێویستە پەرلەمان بەدواداچوون بکات و کەشفی حیساب مانگانە ببرێتە پەرلەمان.

ئەو پەرلەمانتارەی خولی پێشوو باسی لەوەشکرد، تا ئێستا خۆی و سەرجەم پەرلەمانتاران لە هەرێم لە وردەکارییەکانی کەرتی نەوت ئاگادارنین. نموونەی هێنایەوە و دەڵێت: ئێستا کە نرخی بەرمیلێک نەوت 82 دۆلارە، وا دابنرێت رۆژانە 500000 بەرمیل دەنێرێتە دەرەوە، ئەگەر 22 دۆلاریشی بۆ گواستنەوە و بۆری نەوت و کۆمپانیاکان بڕوات، هێشتا 60 دۆلار لە 80 دۆلارەکە ئەمێنیتەوە، مانگی نزیکەی ملیارێک دۆلار داهاتمان دەبێت. کەواتە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت پێویستە ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئابووری هەرێمیش.حکومەت پێویستە هەر بیر لەوە نەکاتەوە تەنها مووچە بدات، نەوت و داهاتەکانی ناوخۆ لە گومرگ و رسومات خزمەت ئاستی ئابووری باش بکات و بەردەوام پڕۆژە بکات، چونکە ئێمە دوو جۆر بودجەمان هەیە، بودجەی بەکاربردن کە مووچە و خەرجییەکانی تر لەگەڵ بودجەی وەبەرهێنان. لەبەرئەوەی ساڵانە پڕۆژە یاسای بودجەمان نەبووە بنێردرێتە پەرلەمانی کوردستان، نازانرێت چەندی دانراوە بۆ بودجەی وەبەرهێنان، بۆیە باشترین کار ئەوەیە پڕۆژە یاسای بودجە بنێردرێتە پەرلەمانی کوردستان یان مانگانە راپۆرتی دارایی ببرێتە پەرلەمانی کوردستان، یاخود هەوڵبدرێت بە زووترین کات سندوقی نەوتی کوردستان بۆ داهاتی نەوت و گاز بخرێتە کار، ئەو سندوقە بەکاربکرێت و پەیکەری مرۆیی بۆ دابنرێت، بەڵام بە خەڵکی پسپۆڕ و دامودەزگاکەی بۆ دابنرێت تا بتوانێت سەرپەرشتی ناردنە دەرەوەی نەوت و داهاتەکەی بەشێوەیەکی باش بکات. ئەگەر ئەمەش ناکرێت، رێگەیەکی تر هەیە لەگەڵ حکومەتی عیراقیدا، واتە حکومەتە نوێیەکە بکەوینە گفتوگۆ ئەوەشمان بیرنەچێت وەک چۆن مافمان هەیە ئەرکیشمان هەیە، ئەرکەکەمان ئەوەیە کەسی پسپۆڕ و شارەزا بنێرین لەگەڵ حکومەتی عیراقیدا گفتوگۆ بکات، چونکە لە حکومەتی عیراقیدا خەڵکی پسپۆڕ و شارەزا هەن، تا ئەوانەی ئێمەش بتوانن مافەکانمان بەدەستبهێنن و بودجە جێگیربکەن.

د.خالید حەیدەر هەر بۆ وەڵامی پرسیارەکە دەڵێت: کاتی ئەوە هاتووە حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدڕاڵ رێکەوتنێکی باشتر بکەن، بەشێوەیەک ئەم بەرزبوونەوەی نرخی نەوتە کاریگەری لەسەر ئابووریی هەرێم و عیراقیش هەبێت، بەتایبەت حکومەتی هەرێم ئێستا چەندین ئیلتیزاماتی لەسەرە، هەر لە مووچە و کۆمەڵێک ترەوە کە بەڵێنەکانی کاتی هەڵبژاردنیان ببەنەسەر و وابکەن بۆ هەڵبژاردنی هەرێم بڵێن ئەمانەمان بۆ خەڵکی کردووە، ئەمانە هەموو کاردەکەنە سەر بژێویی خەڵک بە گشتی.

چۆن رووبەرووی پێشهاتەکان ببینەوە
لە چەند ساڵی رابردوودا، ئەو وڵاتانەی بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە نەوت دەبەستن وەك سەرچاوەی داهات، تووشی داڕمانی ئابووری هاتن، بەڵام هەریەك لەو وڵاتانە بەشێوازێك رووبەڕووی ئەو پێشهاتە بوونەوە، هەیانە خۆی لە پابەندبوونی تەواوەتی بە نەوت، دەربازكرد، هەندێكی تریش نوقمی ناو قەرز و نائارامی سیاسی و ئابووری بۆتەوە. ئێستاش كە نرخی نەوت رووی لە بەرزبوونەوەیە، دۆخێكی تر دەهێنێتە كایەوە، ئەو پرسیارەش كە پێویستی بەوەڵامی ورد و خێرایە، ئەوەیە ئایا كوردستان و عیراق چۆن خۆیان ئامادە دەكەن بۆ ئەوەی لە پابەندبوون بەنەوت، لە داهاتوودا كەمترین زیانیان بەربكەوێت.

خالید حەیدەری وتیشی: لەبەرئەوەی سیستمی دارایی هەرێم بەستراوە بەسستمی دارایی عیراقەوە، تا چەند دەتوانین بودجەی خۆمان پەسەند بکەین کە تا ئەم ساتە پەسەند نەکراوە، بە پشبەستن بەو بڕە پارەیەی بۆمان دەنێردرێت یان نانێردێت لێردا ئێمە دەکەوینە دووڕیانێکەوە، دووڕیانەکەش ئەوەیە تا چەند ئەتوانین رێبکەوین لەگەڵ بەغدا، ئەم رێکەوتنە ئەکرێ یان ناکرێ، ئەگەر نەکرا ئێمە دەتوانین پلان دابنێین بۆ بەڕێوەبردنی ئابوورییەکەی خۆمان بەشێوەیەک دیسان تووشی پاشەکەوتی مووچە نەبین، ئێستاش باس لەوە دەکرێت ئەگەر عیراق 200 ملیار دۆلارەکە نەنێریت دیسان لێبڕینی مووچە دەستپێدەکاتەوە لە کاتێکدا نرخی بەرمێلێک نەوت 83 دۆلار بێت بۆ 100 دۆلار بڕوات کە ئەم نرخە لەچاو جاران زۆر زیاترە، پێویستە حکومەت روونکردنەوە بدات ئەم داهاتە چۆن جەرجدەکرێت و چۆن دەتوانێت چارەسەری کێشەکان بکات بەبێ گەڕانەوە بۆ بەغدا، هەروەها کە باسی پلان دەکەین کەرتی کشتوکاڵی و کەرتی گەشتوگوزارو بوارەکانی تر، ئەمانە لەکوێن ئێستا؟ لە هاوکێشەی ئیدارەدانی ئابووری هەرێمی کورستان بە کەرتی تایبەت و گشتییەوە، چ بۆشاییەکمان بۆ پڕ دەکەنەوە؟ ئەمانە هەمووی پرسیارن دەبێ لە حکومەت بکرێ؟

هاوکات دلێر مەحمود رایگەیاند، ئێمە ناتوانین پێشبینیەکی لە سەدا سەد بکەین کە حکومەتی داهاتوو بە چ شێوەیەک دەبێت و تا ئێستا روون نییە، بەڵام گرنگ ئەوەیە سەرجەم پەرلەمانتارانی کورد پڕۆژەیان هەبێت و لەسەر کۆمەڵێک خاڵ رێبکەون پێش ئەوەی حکومەت پێکبهێنرێت. لەگەڵ ئەو حکومەتەدا گفتوگۆ بکرێت بەتایبەت لەسەر مەسەلەی بودجە و پێداویستی و شایستەکانی هێزی پێشمەرگە، ئەگەر بۆ ساڵی 2022 لە بودجەدا رێکەوتنێکی کۆنکرێتیمان کرد و کۆمەڵی مافی خەڵکی کوردستانمان جێگیرکرد لە بودجەی عیراقیدا، حەتمەن دەبێتە پایەیەکی چاک بۆ ساڵەکانی داهاتووش، چونکە راستە بودجە بۆ ساڵێکە، بەڵام ئەگەر بودجەیەکی چاکمان جێگیر کرد وەک ساڵەکانی 2009 و 2010 و 2011 دا کە پارەیەکی چاک دەهات، بەشی بودجەی بەکاربردن و مووچەی دەکرد لەهەمان کاتدا بەشی پڕۆژەی وەبەرهێنانیشی دەکرد، ئەوەشمان بیرنەچێت، دەبێت میللەت ئامانجمان بێت و بازاڕ گەرم بێت و ببوژێتەوە و هەموو تاکێکی کورد سوودی لێببینێت. ئەگەر بەتەنها پارە لە رێگەی مووچەوە بێتە ناو خەڵکەوە ئەمە هەلی کار دابین ناکات و بازاڕ گەرم نابێ و باری ئابووریی خەڵکی باشتر نابێت، ئەگەر پڕۆژەی وەبەرهێنانت هەبێت بۆ نموونە لە ساڵێکدا 1000 کیلۆمەتر شەقام هەبێت و 10 خوێندنگا هەبێت و کۆمەڵێک پڕۆژەی تەندروستیت هەبێت خۆی لە خۆیدا هەموو ئەو کەسانەی لە پڕۆژەکەدان سوودی لێدەبینن و لە هەمان کاتدا ئەم پارەیە دەچێتەوە ناو کۆمەڵگە و دیسان دەسوڕێتەوە، بەو شێوەیە دەبێت بیر بکرێتەوە مرۆڤی کورد بکرێتە ئامانج .

 141 جار بینراوە