سەرەکی » ئەدەب و هونەر » وێنه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ی متمانه‌پێنه‌كراو له‌ گێڕانه‌وه‌ی ״له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم״دا

وێنه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ی متمانه‌پێنه‌كراو له‌ گێڕانه‌وه‌ی ״له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم״دا

كرم نایب پور، نغمه‌ ورقائیان

(چوار)

پوختە:

لەم نووسینەدا هەوڵمانداوە لە هۆكارەكانی متمانەپێنەكراویی گێڕەرەوەی رۆمانی «لەوانەیە ون بووبێتم»ی سارا سالار، بەپێی تیۆری شلومیس ریمۆن-كینان بكۆڵینەوە. بەپێی ئەو تیۆرە، زانیاری سنوورداری گێڕەرەوە، وجودی خودی گێڕرەوە لەناو رۆمانەكەدا لەگەڵ پێوەرە ناكۆكەكانی بەهای بەدرێژایی رۆمانەكە دەتوانرێت بەو هۆكارە سەرەكیانە لە قەڵەم بدرێت كە گێڕەرەوە متمانەپێكراو نییە. لەم رووەوە لەم خوێندنەوەیەدا یەكەم ئەوە نیشاندەدرێت كە گێڕانەوەی گێڕەرەوەی «لەوانەیە ون بووبێتم» لەگەڵ رووداوەكانی دنیای رۆمانەكەدا ناكۆكە، بەشێوەیەك كە ناتوانین وەكو واقیعی رۆمان باوەڕ بە قسەكانی بكەین. هەروەها گێڕەرەوەی ئەم رۆمانە بەهۆی ترس و لاوازیی یادەوەرییەوە، زانیاری تەواوی نییە بۆ گێڕانەوەی رووداوەكانی رۆمانەكە. ئەوسا ئەوە نیشاندەدەین كە گێڕەرەوەی «لەوانەیە ون بووبێتم» بەهۆی وجودی خۆی لەو چیرۆكانەدا كە دەیانگێڕێتەوە لەلایەكەوە و پێوەری بەهای ئاڵۆز و هەندێ جار ناكۆكی لەلایەكی ترەوە، لە گێڕانەوەی بێلایەنانەی راستی رووداوەكانی رۆمانەكەدا دەستەوسان دێتە بەرچاو. هەم لەو رووەشەوە كە هەوڵدەدات بە هەڵبژاردە و گێڕانەوەی لایەندارانە رووداوەكانی رۆمانەكە بە مەبەستی لنگەوقووچ نیشاندانیان، لە گۆشەنیگای گێڕانەوەی خۆیەوە گێڕانەوەكە لە قاڵب بدات بۆ ئەوەی بەو شێوەیەی خۆی دەیەوێت رووداوەكان بگێڕێتەوە نەك بەو شێوەیەی كە لەواقیعدا روویانداوە. لە سەرەتای وتارەكەدا، كورتەیەك سەبارەت بە باكگراوندی باسی تایبەت بە متمانەپێكردن و متمانەپێنەكردنی گێڕەرەوەی دەقێك لە گێڕانەوەی چیرۆك و رۆماندا دەخەینەڕوو.

2.2-گێڕه‌ره‌وه‌ی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم» خۆی كاره‌كته‌رێكی سه‌ره‌كییه‌ له‌و رۆمانه‌ی ده‌یگێڕێته‌وه‌:

كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی ئه‌م رۆمانه‌ی كه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ بۆ خوێنه‌ری ده‌گێڕێته‌وه‌، خودی خۆیه‌تی، به‌م پێیه‌، هیچ دوور نییه‌ خاسیه‌ته‌ تایبه‌ته‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ره‌وتی گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌كاندا ده‌ستیان هه‌بێت. بۆ نموونه‌، گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ درێژایی رۆمانه‌كه‌ هه‌ستی بێزاریی له‌ مه‌نسور و فه‌رید ره‌هدار و له‌ هه‌موویان زیاتر، له‌ گه‌نم بۆ خوێنه‌ر ئاشكرا ده‌كات. له‌سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌، هه‌ستی تێكه‌ڵه‌ی ئافه‌رین و نه‌فره‌تی هه‌یه‌ بۆ مه‌نسور، ده‌ڵێت:

« مۆبایله‌كه‌م له‌ گیرفانما ده‌له‌رزێت… سه‌یری ده‌كه‌م… وه‌ڵام ناده‌مه‌وه‌… ده‌زانم مه‌نسور وه‌كو هه‌ر كاتێكی تر كه‌ كه‌یوان له‌ ماڵ نییه‌ به‌ دواما ده‌گه‌ڕێت بۆ ئه‌وه‌ی دیسان وه‌كو هه‌میشه‌ هه‌مان ئه‌و قسه‌ قۆڕ و هه‌له‌ق و مه‌له‌قانه‌م بۆ بكات. بڵێت حه‌یف نییه‌ خۆت ئه‌و ئیشانه‌ ده‌كه‌یت، بڵێت من جوانترین ژنم كه‌ تائێستا له‌ ژیانیدا چاوی پێی كه‌وتووه‌، بڵێت ئه‌گه‌ر ئه‌مر بكه‌م، هه‌ر ئێستا دێت به‌ دواما بۆ ئه‌وه‌ی بچین بۆ فڵان رێستۆرانت… دایك سه‌گ… هه‌ندێ جار ئه‌و قسانه‌م پێخۆشه‌ و به‌ ده‌ست خۆمه‌وه‌ حاڵم خراپ ده‌بێت.» (له‌وانه‌یه‌ … ل18)

گێڕه‌وه‌ هه‌تا كۆتایی رۆمانه‌كه‌ ناتوانێت به‌ راشكاویی رێك و راست داوا له‌ مه‌نسور بكات ده‌ست له‌ ئاواته‌كانی به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌ڵگرێت، به‌ڵام سه‌ره‌نجام جورئه‌ت په‌یدا ده‌كات و خۆی وته‌نی، عاقڵانه‌ بیرده‌كاته‌وه‌:
ده‌ڵێم: «حه‌زناكه‌م ئه‌وه‌ت پێ بڵێم، له‌ بێخه‌وه‌ شه‌رم له‌ وتنی ده‌كه‌م، به‌ڵام بیری لێبكه‌ره‌وه‌ ئه‌گه‌ر كه‌یوان ئه‌م پێشنیازه‌ی بۆ كه‌تایۆن بكردایه‌…» (له‌وانه‌یه‌ … 143) ده‌ڵێم: « بیه‌ڵه‌ با هه‌میشه‌ هاوڕێ بین، به‌بێ شه‌رمه‌زاریی یان سه‌رشۆڕیی…» (له‌وانه‌یه‌ …ل144) ده‌ڵێم: « ئیشی ئێمه‌ ئیتر ئیشی دڵ نییه‌، ئیشی عه‌قڵه‌، ئێمه‌مانان ده‌بێت عاقڵ بین.» (له‌وانه‌یه‌ …ل144)

گێڕه‌ره‌وه‌، ئه‌م هه‌سته‌ دوانه‌ییه‌ی بۆ فه‌رید ره‌هداریش هه‌یه‌. له‌ سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌دا ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌بێت گێڕه‌ره‌وه‌ له‌وه‌ په‌رێشان ده‌بێت كه‌ فه‌رید ره‌هدار سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی چه‌ندان په‌یوه‌ندی هه‌یه‌، پێشنیازی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ گه‌نم ده‌كات. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌وه‌، گه‌نم پێشنیازه‌كه‌ی قبووڵ ده‌كات. له‌ دواییدا ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ دژایه‌تی په‌یوه‌ندی ئه‌و دوانه‌ ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ ده‌یه‌وێ ره‌هدار بۆ خۆی بێت و خۆی بچێته‌ شوێنی گه‌نم. ئه‌م خواسته‌ ناوه‌كییه‌ كه‌ له‌ هه‌مانكاتدا به‌ رووكه‌ش نكۆڵی لێده‌كرێت، به‌ ئاشكرا یه‌كێك له‌ ناكۆكییه‌كانی كاره‌كته‌ری گێڕه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات. كاتێ گێڕه‌وه‌ به‌ گه‌نم ده‌ڵێت به‌ ته‌نیا بچێت بۆ ماڵی فه‌رید ره‌هدار، هه‌رچه‌نده‌ چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ش ناكات ئه‌و قسه‌كه‌ی به‌جدی وه‌ربگرێت. به‌ پێچه‌وانه‌ی چاوه‌ڕوانی ئه‌مه‌وه‌ گه‌نم به‌جدی وه‌ریده‌گرێت. گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ خۆی ده‌ڵێت:
« له‌پڕ له‌ خه‌یاڵی ئه‌وه‌ی گه‌نم به‌ ته‌نیا به‌بێ من بڕوات، چه‌ند دانه‌ ده‌رزی و ده‌زوو به‌ناو دڵما ره‌تبوو.» (له‌وانه‌یه‌ …ل96)

به‌ڵام نكۆڵی له‌و راستییه‌ ده‌كات كه‌ حه‌زی له‌ فه‌رید ره‌هداره‌، كاتێ دكتۆری ده‌روونیش لێ ده‌پرسێت: « هیچ كاتێ هه‌وڵت داوه‌ له‌گه‌ڵ فه‌رید ره‌هداردا په‌یوه‌ندی دروستبكه‌یت؟» (له‌وانه‌یه‌ … ل36) یان وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ی دكتۆر ناداته‌وه‌ یان به‌ وتنی ئه‌وه‌ی: « ئێستا ئه‌م دكتۆره‌ش به‌ فه‌رید ره‌هداره‌وه‌ گرتبووی « (له‌وانه‌یه‌ … ل36) له‌ وه‌ڵامی راستی پرسیاره‌كه‌ راده‌كات. دیاره‌ كه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ ئاشكرا ئیره‌یی به‌ گه‌نم ده‌بات: «بۆچی ته‌نیا گه‌نم بوو كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ماكردنه‌كه‌یدا به‌ره‌و رووم ده‌هات و پێش ئه‌وه‌ی ده‌ستم بگرێت فه‌رید ره‌هدار ده‌گه‌یشته‌ سه‌ری و ده‌ستی ده‌گرت و به‌دوای خۆیدا رایده‌كێشا و ده‌یبرد و من یه‌كسه‌ر هه‌ستم ده‌كرد له‌وانه‌یه‌ ئه‌و ده‌سته‌ ده‌ستی من بێت كه‌ ده‌گیرێت و راده‌كێشرێت و ده‌برێت، من سه‌یری ده‌ستمم ده‌كرد نه‌ گیرابوو نه‌ راكێشرابوو نه‌ برابوو…» (له‌وانه‌یه‌ … ل109)

كاتێ گێڕه‌ره‌وه‌ به‌دوای دۆزینه‌وه‌ی گه‌نمدا ده‌چێت بۆ نووسینگه‌كه‌ی فه‌رید ره‌هدار، له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌یدا بۆ ماڵه‌وه‌ له‌سه‌ر شه‌قامی به‌رده‌می نووسینگه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ نهۆمی پێنجه‌م راده‌مێنێت (*) و ده‌ڵێت: «هێشتا قۆزه‌، زۆریش قۆزه‌«(170) گێڕه‌ره‌وه‌ ئه‌م رسته‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ كه‌سێك ده‌ڵێت كه‌ هه‌میشه‌ خۆی لێ به‌دوور ده‌گرت. گێڕانه‌وه‌ و راده‌ربڕینه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ گه‌نم له‌ هه‌ستی نه‌فره‌ت و ئیره‌ییه‌وه‌ تێكه‌ڵ به‌ خۆشه‌ویستی بۆ ئه‌و سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. كاتێ گه‌نم به‌ ترسنۆكێك له‌ قه‌ڵه‌می ده‌دات كه‌ جورئه‌تی ئه‌وه‌ی نییه‌ رووبه‌ڕووی دایكی ببێته‌وه‌ و ناتوانێت پێی بڵێت نه‌خێر، گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌ڵێت: « ده‌گریم، هه‌میشه‌ به‌ ده‌ستییه‌وه‌ ده‌گریم، دایمه‌ خۆی و ئه‌و نه‌نكه‌ سووك و ریسوا قژ زیوییه‌ی به‌ بلوس و ته‌نوره‌ و گۆره‌وییه‌ ره‌شه‌كانی و پێڵاوه‌ پاژنه‌ به‌رزه‌كانییه‌وه‌… ده‌مخه‌نه‌ گریان.» (له‌وانه‌یه‌ … ل7) به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌سته‌ ناخۆشه‌ی كه‌ به‌هۆی قسه‌ و تیر و توانجه‌كانییه‌وه‌ به‌رامبه‌ری هه‌یه‌تی، هه‌تا كۆتایی رۆمانه‌كه‌ ناتوانێت خۆی له‌ فكر و خه‌یاڵه‌كانی گه‌نم ده‌رباز بكات: «ده‌بێت به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت ئه‌و چه‌تیوه‌ پیسه‌ پاتاڵه‌ له‌خۆباییه‌ ساخته‌چییه‌ بدۆزمه‌وه‌ « (165)

به‌م پێیه‌، تێكه‌ڵبوون و ئاوێته‌بوونی تایبه‌تی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌و گێڕانه‌وانه‌دا كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ نكۆڵی له‌ راستییه‌كانی رۆمانه‌كه‌ بكات و پێچه‌وانه‌كانیان باس بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ زۆره‌ كه‌ گێڕه‌ره‌وه‌، ئه‌و راستییه‌ی له‌ كۆتاییدا له‌ جیهانی رۆماندا جێگای باوه‌ڕه‌ و قبووڵ ده‌كرێت، هه‌روا له‌ خوێنه‌ر بشارێته‌وه‌، چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ لایه‌نی ئاكاری و به‌های گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ ئاسانی قابیلی ناساندن نه‌بێت.

*له‌ راستیدا گێڕه‌رەوه‌ كاتێ له‌به‌رده‌می فه‌رید ره‌هداردایه‌ له‌ ئۆفیسه‌كه‌ی ده‌ڵێت:
«هێشتا قۆزه‌، زۆریش قۆزه» نه‌ك له‌ كاتێكدا دێته‌ خواره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بڕواته‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌.

لە فارسییەوە: محەمەد كەریم

*لەوانەیە ون بووبێتم، رۆمانی سارا سالار، لە فارسییەوە: محەمەد كەریم، دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان، چاپی یەكەم، 2021.

سەرچاوە: ادبیات پارسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال سوم، شمارە چهارم، زمستان 1392،صص95-111

 105 جار بینراوە