سەرەکی » کەلتوور » مێژووی‌ دەستپێكی خوێندنی فەرمی״قوتابخانەكان״ لە سلێمانی‌

مێژووی‌ دەستپێكی خوێندنی فەرمی״قوتابخانەكان״ لە سلێمانی‌

شاهۆ عوسمان سەید قادر

1 – 3

لێرەدا مەبەستمە بەکورتی‌ قۆناغی‌ خوێندنی‌ فەرمی‌ لەم شارەدا بخەمە بەرچاو، کەچەند ساڵێکە بە هەڵە لە ناوجەرگەی‌ شاردا بەتابلۆیەکی‌ گەورە لەبەردەرکی‌ سەرای‌ سلیمانی‌ مێژوویەکی‌ هەڵەیان تۆمارکردووە بۆ خەڵکی‌ شارە خۆشەویستەکە، بەداخەوە چەند ساڵێکە چاوەڕێ بووم بەرێوەبەریەتی‌ پەروەدەی‌ گشتی‌ و پەروەدەکانی‌ سلێمانی‌ و ئەنجومەن و پارێزگای‌ سلێمانی‌ و…ئەو هەڵەیەیان راستکردایەتەوە، بەڵام وادیارە کەس هەستی‌ بەوهەڵە مێژوویە نەکردووە لەلایەنی‌ پەیوەندیدار، یاخود مێژووی‌ پەروەدە و شارەکەیان بەلاوە گرنگ نەبووە.

هەڵەکە ئەوەیە لەگەڵ تابلۆیەکی‌ گەورەی‌ وێنەی‌ قوتابخانەی‌ فەیسەڵییەدا نوسراوە (مەکتەبی‌ فەیسەڵیە یەکەمین مەکتەبی‌ فەرمی‌ بووە لە سلێمانیدا).

بەئەرکی‌ خۆمم زانی‌ وەک هاووڵاتیەکی‌ ئەم شارە بە کورتی‌ بە پوختی‌ مێژووی‌ پرۆسەی‌ پەروەردە و فێرکردن بخەمەڕوو، داوا لە شارەوانی‌ و لایەنی‌ پەیوەندی‌دار و دەسەڵاتداری‌ ئەم شارە دەکەم کە ئەو هەڵە مێژووییە راستکرێتەوە. لەبەر ئەوەی‌ لە سەردەمەکانی‌ پێش ئیدارەی‌ حکومەتی‌ مەلیکی‌ عیراقی‌ لەم شارەدا لە سەردەمەکانی‌ دەوڵەتی‌ عوسمانی‌ و سەردەمی‌ شێخ مەحمود وهاتنی‌ بەریتانییەکان قوتابخانەی‌ فەرمی‌ هەبووە لەم شارەدا. قوتابخانەی‌ فەیسەڵییە بەناوی‌ مەلیک فەیەسەڵی‌ یەکەمەوەیە و مێژووی‌ خۆ سەپاندنی‌ ئیداری‌ حکومەتی‌ مەلیکی‌ عیراقی‌ فەیسەڵی‌ یەکەم دیارە.

پاشان پرۆسەی خوێندنی مزگەوت «حوجرە»، لە پرۆسەی‌ خوێندنی‌ فەرمی‌ جیاواز بووە، جیاوازییەكەیان دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی دوو دامەزراوەی لەیەك نەچوو لەڕووكاری فەلەسەفی ‌و دنیابینی‌ و ستراتیژ ‌و ئامانج و دامەزراوەی‌ لەتێکڕای‌ پرۆسەکە لەشێوازی‌ وانەبێژی‌ و پرۆگرام و تەلار و بینای‌ خوێندن، هەروەکو جیاوازی‌ لە تەلاری‌ مزگەوت و تەلاری‌ قوتابخانە.واتە کردنەوەی‌ قوتابخانەی‌ فەرمی‌ بەشێوەی‌ سەرکی‌ ئەرکی‌ دەوڵەت و دەسەلاتی‌ حکومەتی‌ بووە. ئەوانە وایكردووە پەیڕەو ‌و پرۆگرامی خوێندن‌ و فێربوون ‌و ئاستی زانستی‌ و تایبەتمەندی مامۆستاكانیان جیاوازبن لەیەكەوە. سەرەڕای هەبوونی جیاوازی لە شوێن ‌و پێگە و ڕێنمایی ‌و پابەندبوون. هەروەها وەرگرتن ‌و بڵاوكردنەوەی زانست‌ و زانیاری جیاواز‌ لەگەڵ فێربوون‌ و پسپۆری جیاواز ‌و سەرهەڵدانی تایبەتمەندی لە ئیش ‌و پیشەی تایبەتی لەسەربنەمای بڕوانامە.

لەگەل ئەوەی‌ (حوجرە و قوتابخانە) هەردووكیان ساڵانێك شانبەشانی یەكتری خزمەتیان بە بواری پەروەردە و فێركردن كردووە لەم شارەدا. هەر كەسە لەخەڵکی‌ ئەم شارە بەتوانا ‌و لێكدانەوەی سەردەمەكەی خۆیی‌ و پێگەی خێزانی بەشداری خوێندنی كردووە لەسەرەتای بونیاتنانی ئەمجۆرە خوێندن ‌و فێربوونە. هەر وەكو ئەوەی سەرەتای سەرهەڵدانی قۆناغی خوێندنی قوتابخانە دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتی عوسمانلی كە زیاتر مۆركی قوتابخانەی سەربازی لەخۆگرتووە و سەریهەڵداوە. لەگەڵ ئەوەی بەشێوەیەكی زۆر كەم لەمجۆرە قوتابخانانە كراوەتەوە، سەرەڕای ئەوەی هەموو كەسێك لەو سەردەمەدا نەیتوانیوە منداڵەكەی بخاتە بەر خوێندن. واتە خوێندن بۆ هەموو كەسێك نەبووە. لەبەرئەوەی خەڵکی‌ بەرێژەیەکی‌ زۆر هەژاربووە، زیاتر خوێندن لەم قوتابخانانە بۆ كوڕە دەوڵەمەند‌و سەرۆك هۆز‌و خاوەن دەسەڵات بووە. جگە لە وەی ڕێژەو ژمارەی قوتابیانی وەرگیراو كەم بووە.

بەڵام خەڵكی خاوەن دەسەڵات‌و دڵسۆزی ئەم شارە هەوڵیانداوە ئەو جۆرە قوتابخانەیە لە شارەكەیاندا هەبێت. تاوەكو خەڵكی شار ئەوەی ئەتوانێت مندالاكانی بنێرێت‌و تیایدا بخوێنێت.

بۆ ئەو مەبەستە بەكورتی ئاماژە دەكەین بە دامەزراندنی ئەو جۆرە قوتابخانانە كە خوێندن تیادا جیاواز بووە لە حوجرەكان، كە ئەمەش لەو سەردەمەدا خوێندنێكی نوێ بووە ‌و لەشار و ناوچەكەدا سەریهەڵداوە. دەتوانم بڵێم سەرەڕای بەردەوامی لەخوێندنی ئاینی، ئەوا سەرەتای خوێندنی قوتابخانە ڕیزبەند بكەین بەم شێوەیە لەسەردەمی كۆتایی دەسەڵاتی میرانی بابان‌ و دەوڵەتی عوسمانی كە دەتوانین بڵێین لەم شارەدا هاوتەریبن بۆ ساڵانێک پێكەوە:

یەكەم/ خوێندن لە سەردەمی میرانی بابان ‌و دەوڵەتی عوسمانلی
سەرەڕای بوونی حوجرەكان ئەوا لێرەدا بەكورتی ئاماژە بەهەبوونی قوتابخانەكان دەكەین، لەكاتێكدا كردنەوەی قوتابخانە بەشێوەیەكی زۆر كەم بووە. واتە كردنەوەی قوتابخانە لێرەوە دەستی پێكردووە. سەرەڕای كەمووكوڕییەكانی، بەڵام ئەو كەمووكوڕیانە هەموو ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانلی گرتۆتەوە. كەبونیاتنانی ئەم قوتابخانانە بەهەوڵی ئەو كەسە دڵسۆزانە بووە كە لە دەوڵەتی عوسمانیدا وەك دەڵێن دەسەڵات ‌و پێگە و پایەیان هەبووە ‌و خاوەنی كەسایەتی‌ و دڵسۆزی بوون بۆ خاك‌ و وڵاتیان.

بەكورتی‌ بەشێوەی خاڵ بەندی ئاماژەی بۆ دەكەین:
1. لەساڵی1868 یەكەم قوتابخانەی «روشدیەی موڵكی» كراوەتەوە بە هەوڵ و كۆششی «ئەحمەد پاشای بابان‌ و سڵێمان غەواس». لەو ساڵەدا «لیك لاما» ئاماژەی بەوە كردووە كە ژمارەی دانیشتوانی سلیمانی 30000 كەس بوون كە لە 6045 خێزان پێكهاتبوون.
2. لە ساڵنامەی ولایەتی موسڵ ساڵی»1890-1891» ئاماژە كراوە بەوەی‌ لە سلێمانی خوێندكارانی خوێندنگەی روشدیەی موڵكی (103) خوێندكار و سێ‌«3» مامۆستایان هەبووە. بەهەمان شێوە ساڵی»1891-1892» ژمارەی خوێندكارانی روشدیەی موڵكی (103) خوێندكاربووە. هەروەها خەرجی ساڵانەی»مەعاریفی لیوای سلێمانی» نزیكەی صەد و پەنجا لیرە بووە، تەنها بۆ موچەی مامۆستایانی مەكتەبێكی روشدیەی موڵكیە بووە، مەسروفات ‌و خەرجی مەكتەبەكانی تر لەسەرخۆیان ‌و خەڵكی شاربووە.
3.لەساڵی1893یەكەم قوتابخانەی»روشدیەی عەسكەری» واتە روشدیەی سەربازی كراوەتەوە بە هەوڵ ‌وماندوبونی «سەعید پاشای خەندان» كە وەزیری بابی عالی بوو لە دەوڵەتی عوسمانی‌ و خەڵكی سلێمانی بووە، ئاستی خوێندن لە روشدیەی سەربازیدا بەرامبەر خوێندنی ناوەندی بووە، خوێندن لەم خوێندنگایانەدا بەزمانی توركی بووە، مامۆستای مەكتەبیان ناو بردووە بە «فەرمەسۆن».
4. لەساڵنامەی»1894-1895»ی ولایەتی موسڵ ئاماژەكراوە بەوەی ژمارەی خوێندكاران ‌و مامۆستایانی ڕوشدیەی سەربازی بە(130)خوێندكار و ستافی خوێندنگەكە لە (10)كەس پێكهاتووە، دوو مامۆستایان پلەی سەربازیان هەبووە، مامۆستاكانی تر مەدەنی بوون‌ و مامۆستای كوردیان تیادا بووە، وەك»عیرفانەفەنی» وانەكان بریتی بوون لە (زمانی عەرەبی‌ و فارسی، ڕێزمان ‌و ڕێنووس‌ و وێنە، ماتماتیك).
5. لەساڵی»1899-1900»ژمارەی خوێندكارانی ڕوشدیەی سەربازی كەمیكردوە ‌و دابەزیوە بۆ(30) خوێندكار، لە هەمانكاتدا ژمارەی خوێندكارانی ڕوشدیەی سەربازی دوای ساڵی1900 بریتی بووە لە(106)خوێندكار، پێش جەنگی جیهانی یەكەم. ئەوەی جێگەی ئاماژەیە ژمارەی دانیشتوانی سلیمانی لەو ساڵانەدا تاكو ساڵی1905 بە 20000 كەس دانراوە.
6. لەساڵی1914 ژمارەی خوێندكارانی ڕوشدیەی سەربازی(110)خوێندكاربووە، بەڵام ڕوشدیەی موڵكی(70)خوێندكاری تێنەپەڕاندووە. لەگەڵ ئەوەی میجرسۆن ژمارەی دانیشتوانی سلێمانی لەم ساڵە دا بە 20000 كەس داناوە.
7. لەساڵی»1914-1915»یەكەمین قوتابخانەی كچان لەسلێمانی كراوەتەوە «مەلا عەبدوڵای عیرفانە فەنیان» كردووە بە بەڕێوەبەری‌و تەنها مامۆستای ئافرەت (مەلیحەخانی نزهەت ئەفەندی) بووە، كە نازناوی «مەلیحەخانی قازی» هەبووە‌و خێزانی(عەبدوڵا نوری موهتەدی)بووە.

ژمارەی قوتابیان لەوساڵەدا خەمڵێنراوە بەوەی قوتابیانی سلێمانی ڕێژەی 10%ی قوتابیانی گشتی عیراق بووە، كە ئەمەش نیشانەیەكی باشە بۆ ئەو سەردەمە. لەگەڵ ئەوەی سەرتاپای عیراق دیاردەی نەخوێندەواری باڵی كێشاوە بەسەریدا. گەر سەیری ئەو ژمارانەی سەرەوەی قوتابیان ‌و مامۆستایان بكەین لەگەڵ ژمارەی خەمڵێنراوی دانیشتوان، لەگەڵ ئەوەی ئامار و خەمڵاندن نیە لەسەر ژمارەی ئەو كەسانەی لە مزگەوتەكان خویندویانە واتە ژمارەی فەقێ ‌و حوجرە و مامۆستای مزەگەوت بەشێوەیەکی‌ ورد دیارنیە. هەروەها لەوبارەیەوە مامۆستا (عەبدول رەحمان نسیبە) دەڵێت: «قوتابخانەی روشدیەی سەربازی هەڵوەشێنرایەوە ‌و قوتابخانەیەكی سەرەتایی كرایەوە ناونرا (تەشویقیە) ئەمە ئەوە دەگەیەنێ‌ لە كۆتایی دەسەڵاتی عوسمانیەكان «سێ‌«خوێندنگا لە شاری سلێمانیدا هەبووە. كە( ئامادەیی موڵكی ‌و نمونەیی سەرەتایی ‌و تەشویقیە)بوون. بەڵام لەم بوارەدا مامۆستا محەمەد ئەمین زەكی بەگ دەڵێت: « لە كۆتایی سەردەمی عوسمانییەكان لە سلێمانیدا دوو قوتابخانەی سەرەتایی‌ و ئامادەیی‌ و روشدیەی سەربازی هەبووە، كە تێكڕایان 330 قوتابیان هەبووە لەگەڵ 20 مامۆستا «.

دووەم/ خوێندن لەسەردەمی هاتنی ئینگلیزەكان:
هەڵبەتە وەكو ئاشكرایە بە كۆتاییهاتنی جەنگی جیهانی یەكەم، كۆتایهات بە دەسەڵاتی خەلافەتی دەوڵەتی عوسمانلی ئیسلامی، بەڵام كاریگەری بیركردنەوە ‌و كاركردن بەشێواز ‌و رێبازی خەلافەتی ئیسلامی لە بیروهزری كۆمەڵێكی زۆر لەخەڵكی ئەم شارە ‌و عیراقدا مابۆوە. تەنانەت شێوەی ئیدارەدانی دەوڵەتداری بۆ ماوەیەك ماوەتەوە وەكو خۆی.

نەمانی ئەو دەڵەتە و كارەساتی پاشماوەی جەنگ‌ و هاتنی ئینگلیزەكان ‌و درووستبوونی ئیدارەیەكی كاتی كوردی شێوازی ژیان‌و بیركردنەوەی خەڵكی گۆڕی، ئەم سەردەمە تازەیە كاریگەری كردۆتە سەر هەموو بوارەكانی ژیانی خەڵكی ناوچەكە و بەتایبەتی ئەم شارە.

بەشێكی زۆری خەڵكی ئەم شارە داوای ئازادی‌ و مافی نەتەوەیی‌ و حكومداری كوردستانی سەربەخۆی كردووە. بەشێكی بەو هیوایەوە بوون خەلافەتی ئیسلامی لەسەر بەڵینەكانی كە دابووی لەسەروبەری جەنگدا بهێنێتەدی‌ و بۆئەوە لایەنگری خەلافەت بوون، هەندێكیش ئومێدیان بەئینگلیزەكان بووە. بەڵام ئەوەی لەم قۆناغی وەرچەرخانەدا قسەی لەسەردەكەم بواری «خوێندن‌ و فێربوون»ە لێرەدا.

جێگەی ئاماژەیە ئینگلیزەكان بەهاتنیان خەرجیان بۆ پرۆسەی خوێندن لە عیراقدا كەمكردۆتەوە بە بەراوردی دەوڵەتی عوسمانی، بەتایبەتی لەسلێمانی ‌و دەوربەری لەو داهاتەی هەبووە تەنها 63 هەزار روپیەیان ساڵانە خەرجكردووە بۆ خوێندن. كە ئەو خەرجیە لەڕێژەی 2% داهاتی سلێمانی خۆی بووە.

لە داهاتی ناوخۆی شارەكە لە ساڵی1920دا دەبینین ڕێژەی خەرجی بۆ هێزی تایبەتی‌ و پۆلیس زیاتر خەرجكراوە، كە ڕێژەكەی لە20%زیاتر بووە. لەگەڵ ئەوەدا گۆڕانكارییەكی جەوهەری ‌و بنەڕەتیان كردووە لە شێوازی پرۆسەی خوێندن ‌و فێربوون. گەر بێینەوە سەرباسی خوێندن ‌و فێربوون بەشێوازی فەرمی كە بەخوێندنی تەوزیمی یان نیزامی ناسێنراوە، لە هەندێك قۆناغدا هەوڵدرا‌وە ‌و هانی خەڵكی دراوە منداڵەكانیان درێژە بەخوێندن بدەن لەقوتابخانەكان. وەكو بەڵگەی بابەتی ئەو زانیاریانەم وەرگرتووە لەهەفتەنامەی «پێشكوتن» وەكو خۆی لێرەدا بەكارمهێناوەتەوە چونكە بەباشترین سەرچاوەی ئەو سەردەمەم داناوە، كە تیایدا روونكردنەوەی پێویستی تیاداهاتووە. لەو بارەیەوە ئەوەی پێویست بێت بۆ مەبەستەكەم دەیخەمەڕوو وەك ئەوەی هاتووە لە:

ژمارە «3» هەفتەنامەی «پێشكوتن سلێمانی» لەڕۆژی 13/5/1920 وتارێك نووسراوە بە ناونیشانی «خوێندن»‌ و دەڵێت:
«بە خوێندن بیروزین هیزداردەبی. زوو زیاد دكا. بەخوێندنی چاك تێ‌ گەیشتن پیدا دەبی. خوێندەواری چاك همو ایشوكاریكی لیك دەداتەوە انجا دەیكا…خوێندن تەنها خوێندن مزگوت نیە خوێندن بۆ زانین ‌وتی گەیشتنی همو شتیكە…خوێندن هر بەنحو.صرف.منتق.كلام تەواونابی…هر لەسایی مكتبەوەیە لە ئەوروپادا بە ئوتومبیل‌و شمندەوەیر‌و اسپی اسنین‌و ارابانەو كولارەو پاپور ‌و پاپوری ژیر او دنیا دەكرین كچی ایمە هر بەشوین كلكە كرەوین…لەسایەی مكتبەوەیە لەاوروپا بۆ حمو نخوشیك درمانیك دوزراوەتەوە كچی ایمە هیشتا نخوشیەكمان ندوزیوتەوە…ایستاحكومت بو ایمە مكتبی داناوە بو اوا كردنی شارەكەمان زورزور خریك دەبی. ایمش دەبی وخت لەدست نەدەین. مندالەكانمان بۆ شت زانین‌و فیربون لە مكتب بی بری نەكین…».

هەر لەم بوارەدا دەبینین ئەوسەردەمانە هاندان‌ و خەڵاتی قوتابیە سەركەوتووەكان كراوە لە بۆنەیەكی فەرمیدا، بۆخۆی ئەمجۆرە كارانە مایەی خۆشبەختی ‌و هاندان‌ و بەردەوام بوون‌ و كێبڕكێ دەبێت لەناو قوتابیان ‌و خوێندكاران. وەك بەڵگەی ئەمە دەبینن بانگەشەی بۆكراوە لە هەفتەنامەی»پێشكوتن» ژمارە 10 بەم شێوەیە:

«بۆ زانین همو. سال درس وتنەوە 1919-1920 تەواو بوو لە رۆژی 26-6-1920 دەست كرا بە امتحان همو قتابیەكان مكتب نمونە سعادت سلێمانی ‌و لە28-6-1920 امتحان تواوبو. او قتابیانەی لە صنف خویان ژمارە تواویان ورگرتوەی‌و پیش همو هاوری خوی كوتوە لەلای حكومت فخیمەوە هر یكیكیان بە ساعتیك خلات كران… «.

هەر بۆتێگەیشتن لەهەوڵی كردنەوەی قوتابخانە لەسەرەتای ساڵی 1920‌و چۆنیەتی بارودۆخی ئەو سەردەمە لەوەی ئایا حكومەت چۆن هاوكاری خەڵكی شار و قوتابیانی كردووە، چۆن پێداویستی خوێندنی بۆ دابینكردوون. لەگەڵ ئەوەی بزانرێت ئەو بابەتانەی خوێنراون چین‌ و چۆنە؟ واتە دیاریكردنی پرۆگرامی خوێندن ‌و وانەی خوێنراو چی بووە؟

لێرەوەیە دەسپێكی تێكەڵاوبوونی فێربوونی خەڵكی شار بێ‌ جیاوازی ئاینی كراوە، كە پێشتر ئەم جیاوازیە هەبووە وەكو ئەوەی لە حوجرە و كەنیسە كراوە. لێرەوە خوێندن بۆ گشت منداڵانی شاربووە بۆ هەژار و دەوڵەمەند بێ‌ جیاوازی دەسەڵاتی دنیایی و لێرەوە خوێندن بۆتە خۆڕای. بەڵام لێرەوە هەموو پێكهاتەكانی شار پێكەوە لەیەك قوتابخانەدا خوێندوویانە. كە قوتابخانەی تەوزیمی بووە.

 231 جار بینراوە