سەرەکی » زانست » سەرسوڕهێنەرەكانی جیهان زیادیان کردووە

سەرسوڕهێنەرەكانی جیهان زیادیان کردووە

كەشتیی نوح

حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی دونیا نمونەیەكی باڵان بۆ ئەو بەشدارییە گەورەیەی شارستانییەتەكانی دەریای ناوەراست و خۆرهەڵاتی ناوەراستی كۆن و ئاسیا و ئەفریقیا پێشكەش بە مرۆڤایەتیان كردووە و چیرۆكی بەرهەم و دەستكەوتەكانی مرۆڤایەتی ئەو سەردەمانەی بە زیندوویی هێشتووەتەوە.

حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی دونیا كە بە لاتینی دەبێتە (Septem miracula mundi) و لە جیهانی كۆندا ئاماژەبووە بۆ ئەو بونیادەی مرۆڤی ئەو كاتە بەدەستوپەنجەی خۆی دروستیكردوون و لە زۆر نامیلكەی رێبەری گەشتیاری كلاسیكییدا هەن كە لە نێوان گەشتیارانی یۆنانی كۆندا دەستاو دەستی پێكراوە بە تایبەت لە هەردوو سەدەی یەك و دووی پێش زایین.

گرنگترین دوو نامیلكەش ئەوەیە كە هەریەك لە ئەنتیباتر سەیداوی و فیلۆنی بیزەنتی دایانناوە و سەیداوی شیعرەكانی حەوت سەرسورهێنەرترین بونیادی شارستانی لە خۆگرتووە كە بریتی بوون لە هەرەمە گەورەكەی خۆفۆ لە میسر و باخچە هەڵواسراوەكانی بابل و پەیكەری ئارتیمس و پەیكەری زیۆس و مەزاری مۆسۆلۆس و پەیكەری رۆدس و منارەكەی ئەسكەندەرییە، دوای ئەو دوو نوسەرەش چەندین نامیلكەی دیكە بڵاوكراونەتەوە و زۆربەیان باسیان لەو سەرسوڕهێنەرانە كردووە، ئەوەی جێگەی سەرنجیشە هەرەمە گەورەكەی میسر لە نێو هەموو سەرسوڕهێنەرەكاندا هێشتابە بەهێزی و پتەوی ماوەتەوە و دوای تێپەڕبوونی هەزاران ساڵ كەمترین زیانی بەركەوتووە و بووەتە نمونەی شاكارێك كە زۆر جار گومان دەكرێت ئەوانەی دروستیانكردووە مرۆڤی ئاسایی بووبن، لە كاتێكدا شەشەكەی دیكە هەریەكە و بە هۆیەكەوە لەناوچوون كە گرنگترینیان هۆكارە سروشتییەكانە.

حەوت سەر سوڕهێنەرە دێرینەكە باخچەی بابل
ویل دۆرانت لەبەشی دووەمی كتێبەكەیدا (چیرۆكی شارستانییەتەكان) لە لاپەڕە (199)دا باسی یەكێك لەو سەرسوڕهێنەرانەی كردووە كە باخچە هەڵواسراوەكانی بابلە.

ئەم باخچەیە لە لایەن نەبو خەزنەسرەوە بۆ ژنەكەی دروستكراوە كە كچی سیكسارسی پاشای میدییەكان بووە، ئەو كچە بیری وڵاتەكەی خۆی و باخەكانی كردووە، بۆیە نەبوخەزنەسر بڕیار دەدات باخچەیەكی بۆ دروست بكات و بە درەخت و گوڵی بۆنخۆش بیڕازێنێتەوە، نەك هەر ئەوەندە، بەڵكو لقێك لە ئاوی فوراتیشی بۆ راكێشاوە كە لە بەرزترین بەشی باخچەكەوە وەك تاڤگە هاتووەتە خوارەوە، هەرچەندە ئێستا هیچ شوێنەوارێكی ئەو باخچەیە نەماوە، بەڵام بە پێی هەندێك لە سەرچاوە مێژووییەكان ئەو باخچەیە 600 ساڵ پێش زایین دروستكراوە.

پەرستگای ئارتیمس لە ئیفسس
ئەمەش دیسان لە بەشی شەشەمی كتێبی چیرۆكی شارستانییەتەكانی دۆرانت و لە لاپەڕە (261) دا ئاماژەی پێدراوە.

ئەم پەرستگایە لە ناوچەی ئیفسس بووە كە دەكاتە خۆرئاوای توركیای ئێستا و بۆ پەرستنی خودای دایكایەتی و بەپیتی بووە، جارێك رووخاوە و دووجار نۆژەنكراوەتەوە، بە گەورەترین پەیكەری یۆنانی دانراوە بەرزییەكەی 115 مەتر بووە و پانییەكەی 55 مەتر، ئێستا جگە لە هەندێك دارو پەردوو هیچی نەماوەتەوە.

فیلونی بیزەنتی نووسیویەتی» شوراو باخچە هەڵواسراوەكانی بابل و پەیكەری زیۆسی ئۆلۆمپی و پەیكەری زەبەلاحی رۆدۆس و كارە سەرسوڕهێنەرەكانی هەڕەمەكان و مەزاری مسلوسم بینیوە، بەڵام كاتێك پەیكەرەكەی ئیفسسم بینی كە سەری لە نزیك هەورەكانبوو ئەوانیترم خستە لاوە.

پەیكەری زیۆس لە یۆنان
ئەم پەیكەرە لە ناوچەی ئۆلۆمپیادی خۆرئاوای یونانە كە لە سەردەمی كۆندا یەكێك بوو لە پەیكەرە بەناوبانگەكان و نزیكەی 12 مەتر بەرز بوو، بەڵام لە سەدەی پێنجەمی پێش زاینییدا بە هۆی بومەلەرزەوە رووخاوە.

مەزاری مۆسولوس لە شاری هلیكارناسوس
ئەم مەزارە لە شاری بۆدرومی ئێستای توركیایە، لە نێوان ساڵانی 353 بۆ 350ی پێش زایین بە فەرمانی مۆسولۆس لە لایەن كۆمەڵێك ئەندازیاری تەلارسازیی ئەو كاتی یۆنانەوە دروستكراوە، كە بە نیگار و نەخشی سەرنجڕاكێش رازابووەوە و بەرزییەكەی 41 مەتر بووە، بەهۆی چەندین بومەلەرزەی پلە جۆراجۆرەوە چەند پارچەیەكی كەمی لێماوەتەوە.

پەیكەری رۆدس
ئەم پەیكەرە لە نێوان ساڵانی 292 بۆ 280ی پێش زایین دروستكراوە، بەرزییەكەی 33 مەتر بووە هەر بۆیە بە رۆدۆسی زەبەلاح ناسراوە، ئەم پەیكەرە وەك مۆنۆمێنتێك بووە كە ئاماژە بووە بۆ شكانی سوپای دیمیتریۆس لە ساڵی 340ی بەر لە زاییندا. ئەم پەیكەرە 56 ساڵ بەرگەی گرتووە و دواتر لە ساڵی 224ی پێش زاییندا بە هۆی بوومەلەرزەیەكەوە تێكشكاوە.

منارەكەی ئەسكەندەرییە
ئەم منارەیە لەساڵی 965ی زایینی لە دورگەی فاروس و لە سەر بەندەری شاری ئەسكەندەرییەی دروستكراوە لە نێوان ساڵانی 285 بۆ 247ی پێش زایین تەواو بووە و بەرزییەكەی 107 مەتر بووە.

چەند جارێك ئەو منارەیە بە هۆی بوومەلەرزەوە زیانی پێگەیشتووە دواتر لە ساڵی 1480 دا بە تەواوی لە ناوچووە، منارەكە وەك كارێكی هونەریی دەگمەن سەیر كراوە و نمونەیەك بووە بۆ ئەو منارانەی دواتر دروستكراون.

هەرەمی خۆفۆ لە جیزەی میسر
هەموو سەرسوڕهێنەرەكانی جیهانی كۆن لە ناوچوون و هەندێكیان شوێنەواریشیان نەماوە جگە لە هەرەمەكەی خۆفۆ كە لە لایەن رێكخراوی یۆنسكۆوە وەك بەشێك لە كەلەپوری جیهان تۆمار كراوە، مێژووی دروستكردنی ئەو هەرەمە كە بەرزاییەكەی(150) مەترەو دەگەڕێتەوە بۆ نزیكەی 3 هەزار ساڵ پێش زایین.

سەرسوڕهێنەرە نوێیەكان
لەبەر ئەوەی حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی جیهانی كۆن زۆربەیان لە ناوچوون دەبوو ئەو زانیارییانە نوێ بكرێنەوە و هەر بۆیە دامەزراوەی (New7wonders)ی سویسرا ئەو ئەركەی خستە ئەستۆی و لە ساڵی 2000دا هەڵمەتێكی بۆ دەستنیشانكردنی حەوت سەرسوڕهێنەری نوێی جیهان دەست پێكرد و چەند شوێنێكی تایبەت و كەموێنەی خستە بەردەم ڕای گشتیی جیهانی و لە رێگەی ئینتەرنێتەوە 100 ملیۆن كەس بەشداریان تێدا كرد و دەنگیاندا، هەرچەندە ئەو كارە رەخنەی زۆری لێگیرا، بەڵام دواتر پەسەند كرا و لە 7/7/2007دا ئەنجامی دەنگدانەكە راگەیەندرا و ئەمەش بە مەزنترین دەنگدان دادەنرێت لە جیهاندا و ئەم شوێن و ناوچانە بوونە حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی جیهانی نوێ.

شورای مەزنی چین
ئەم شورایە لە سەدەی 7ی پێش زاینییەوە دەستكراوە بە كاركردن تێیدا و ماوەی 2000 ساڵی خایاندووە.

هەرەمی چیچن ئیتزا
ئەم هەرەمە لەناوچەی یوكاتانی مەكسیكە و كەسانی سەر بە خێڵی مایا دروستیانكردووە و نزیكەی 24 مەتر بەرزە.

شاری بەترا لە ئوردون
ئەم شارە شوێنەوارییەی ئوردون پایتەختی نەبەتییەكان بووە و شوێنی نێشتەجێبوون و پەرستگە و گۆڕەكانیان لە بەردە رەنگ نیمچە پەمەییەكانیدا هەڵكەندووە.

شاری ماچوپیچۆی دێرین
ماچو پیچو بە زمانی ئینكی بە مانای لوتكەی چیای دێرین دێت و لە سەدەی پانزەدا لەلایەن گەلی ئینكاوە دروستكراوە، ئەم شارە دەكەوێتە ناوچەی كوزكو لە پیرۆ كەوتووەتە نێوان دوو چیای زنجیرە چیای ئەندیز و 2340 مەتر لە رووی دەریاوە بەرزە، لە ساڵی 1983 ەوە خراوەتە لیستی شوێنە كەلەپورییەكانی یونسكۆوە و ساڵی 2007یش بە یەكێك لە حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی جیهانی نوێ دادەنرێت.

بۆ گەیشتن بەو شوێنە پێویستە كەسەكان بەو پێپیلكە بەردینانەدا سەركەون كە بە پێپیلكەی مەرگ ناسراوە كە دەیانگەیەنێتە لوتكەی هواینا پیچو.

پەیكەری مەسیح – بەرازیل
ئەم پەیكەرە لە ساڵی 1926 دروستكراوە لەسەر لوتكەی چیای كۆركڤادۆ دروستكراوە كە بەرزییەكەی 30 مەتر دەبێت و دەروانێت بەسەر شاری ریۆدی جانیرۆی بەرزایلدا.

كۆلۆسیۆم- رۆما
دەستكەوتێكی ئەندازەیی ناوازەیە لە ناوەندی شاری رۆمای پایتەختی ئیتاڵیا، مێژووی دروستكردنەكەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی لە سەدەی یەكەمی پێش زایین و لە سەردەمی تیتۆس دا تەواو بووە، وەك شانۆیەكی سەر بەتاڵ و جێگەی (50) هەزار كەسی تێدا دەبێتەوە.

لە سەردەمی خۆیدا خەڵك دەچوونە ئەو شوێنە بۆ سەیركردنی زۆرانبازی مرۆڤەكان یان زۆرانبازی مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵ.

تاج محال – هیندستان
ئەم شوێنەوارە لە ئاگرای هیندستانە كە بریتییە لە گۆڕ و مەزارێكی زۆر بەناوبانگ لەو وڵاتە و لە سەدەی 17دا شاجەهان وەك رێزێك بۆ مومتاز محالی خێزانی دروستیكردووە كە لەكاتی هێنانە دونیای چواردەیەمین مناڵیدا كۆچی دواییكردوە.

هەرەمی خۆفۆی میسر
ئەم هەرەمە كە بە هەرەمە گەورەكە دادەنرێت بووەتە بازنەی پێكەوە گرێدانی جیهانی دێرین و نوێ، چونكە سەرەڕای مێژووە كۆنەكەی تەمەنی ددروستكردنی هێشتا وەك خۆی بێ شێوانی زۆر سەقامگیر ماوەتەوە.

سەرچاوە: aljazeera.net الجزیرة نت

 246 جار بینراوە