سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » فەرید ئەسەسەرد: یەكێتی دەیەوێت سیستمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستاندا پەرلەمانی بێت

فەرید ئەسەسەرد: یەكێتی دەیەوێت سیستمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستاندا پەرلەمانی بێت

لە ماوەی رابردوودا گۆڤاری پەیوەندییەکان کە مەکتەبی پەیوەندییە گشتییەکانی زنجیرە دیدارێکی لەگەڵ چەند کەسایەتییەکی سیاسی یاسایی سازکردووە، کە ناوەڕۆکی هەندێکیان پەیوەستن بە دۆخی سیاسیی ئێستای هەرێمی کوردستان و عیراق و پرسی یاسایی و دەستوورییەوە، لەبەر گرنگیی بەشێک لەو دیدارانە پێمان باش بوو بە هاوئاهەنگی لەگەڵ ستافی راگەیاندنی مەکتەبی پەیوەندییەکان پوختەی بەشێک لەو دیدارانە بڵاوبکەینەوە، ئەمەی خوارەوەش پوختەی دیدارێکە کە لەگەڵ هەڤاڵ فەرید ئەسەسەرد-دا سکرتێری ئەنجومەنی سەرکردایەتی ی.ن.ک سازکراوە کە باس لە گرنگی نووسینەوەی دەستوورو بۆچوونی یەکێتی لەوبارەیەوە دەکات.

کوردستانی نوێ

لەكاتێكدا هەرێمی كوردستان بە قۆناغێكی هەستیاردا تێدەپەرێت، چەند پرسێكی گرنگ و هەستیار دێتە پێش، كە پارت و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان تێڕوانین و بیروبۆچوونی جیاوازیان لەبارەوە هەیە و كاریگەرییان دەبێت لەسەر ئایندەی كوردستان، بەتایبەت پرسی نووسینەوەی دەستووری هەرێمی. لەبەر رۆشنایی و هەستیاری ئەم پرسە گرنگانە، گۆڤاری پەیوەندییەكان دیمانەیەكی لەگەڵ بەڕێز (فەرید ئەسەسەرد) سكرتێری ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان کردووە بۆ زیاتر تێگەیشتن لە سیاسەت و هەڵوێستی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پڕۆژەی تایبەتی خۆی سەبارەت بەم پرسانە.

لەوڵامی پرسیارێكی گۆڤاری «پەیوەندییەكان» سەبارەت بەپرسی دەستوور و گرنگی نووسینەوەی لەمكاتەدا، فەرید ئەسەسەرد وتی: یەكێتی هەمان هەڵوێستی جارانی هەیە، دەبێت سیستمی حوكمڕانی لە دەستووری هەرێمدا پەرلەمانی بێت، «دەستوور زۆر پێویستە بۆ هەرێمی كوردستان، هەرچەندە درەنگە، بەڵام ئێستاش بكرێت كارێكی زۆرباشە».

هەرێم ماوەیەكی زۆر هەوڵیدا، بەڵام كۆمەڵێك كێشە هەبوون كە ڕێگربوون لەبەردەم ئەوەی كە دەستوورەكە تەواو بكرێت، ئێستا رەنگە دەرفەتێك هەبێت بۆ نووسینەوە و تەواوكردنی دەستوور.»

مەترسییەکان رێگر نین
فەرید ئەسەسەرد ئاماژەی بەوەكرد بوونی مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم رێگرنییە لە نووسینەوەی دەستوور، ئەسەسەرد وتی: « بۆ نووسینی دەستوور لیژنەیەك پێكدێت، ئەو ئەركە دەگرنە ئەستۆی خۆیان، ئەوە پەیوەندی بەوە نییە مەترسی هەبێت یان نەبێت، پرسی ڕیفراندۆمیش لەسەر دەستوور رۆژێكی دەوێت لەماوەی 24 كاتژمێردا كۆتایی پێدێت.»

سكرتێری ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان جەختی لەوەكردەوە یەكێتی لەبارەی سیستمی حوكمڕانی هەرێمی كوردستان هەمان بۆچوونی جارانی هەیە، فەرید ئەسەسەرد دەڵێت: « ئێمە هەمان بۆچوونی جارانمان هەیە، پێمانوایە چاكترین سیستەم بۆ هەرێمی كوردستان ئەو سیستەمەیە كە لەعیراقدا هەیە و سیستەمی پەرلەمانییە، لەبەر ئەوە ئێستاش بۆچونمان وایە سیستەمەكە گونجاوترە ئەگەر سیستەمەكە پەرلەمانی بێت وەك ئەوەی لەعیراقدا هەیە.»

فەرید ئەسەسەرد ئەوەشی وت: «گفتوگۆی نوێ نەكراوە لەسەر پرسی دەستوور، بەڵام مەسەلەكە هاتۆتە ئاراوە، سەركردەكانی هەموو حزبەكان هیچ كامیان دژی ئەوە نەبووە گەڕێكی تر دەست پێبكەین بۆ ئەوەی دەقێكی دیاریكراوی دەستوور بۆ هەرێمی كوردستان دابین بكەین، پێمانوایە بوونی دەستوور پێویستە، بەشێك لەو كێشانەی ئێستا هەمانە ئەگەر دەستوورمان هەبووایە هەر لەسەرەتاوە تووشی نەدەبووین.»

نووسینەوەی دەستوور پەیوەندی بە هەڵبژاردنەوە نییە
ئەسەسەرد ئەوەشی رەتكردەوە كە بابەتی باسكردنی دەستوور هەرێم پەیوەندی هەبێت بە بانگەشەی هەڵبژاردنەكانەوە، وتی:»نەخێر پەیوەندی بە هەڵبژاردنەوە نییە، هەڵبژاردن مەسەلەیەكە و دەستووریش مەسەلەیەكی ترە، من وتم بۆ مەسەلەی دەستوور زۆر گرنگە بۆ نموونە لە عیراقدا لە ماوەی دووساڵدا دوو دەستوور دەرچووە، 2004 و 2005 ئەوەی ئێستا بەركارە و كاری پێدەكرێت لە عیراقدا ئێمە بەدرێژایی ئەو ماوەیە لە 1992 وە تائێستا نەمانتوانیووە دەستوورێك ئامادە بكەین و بیخەینە دەنگدانەوە، بەداخەوە ئەمە كەموكوڕییەكی زۆرە بۆ هەرێمی كوردستان، ئێستا لایەنەكان دەرفەتێكیان بۆ هاتۆتە پێش و هەوڵدەدەین بیقۆزنەوە و دەستوورێكی گونجاو بەمەرجێك پەسەند بێت و لایەنە سیاسییەكان بتوانن رێكەوتنی گونجاوی لەسەربكەن.»

پەیوەندی لایەنەکان و دەستوور
سكرتێری ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ئەوەشی خستەڕوو پەیوەندی و كێشەی نێوان لایەنە سیاسیەكان كاریگەریی نییە لەسەر پرسی دەستوور، ئەسەسەرد دەڵێت: «دەتوانین مەسەلەكان لێك جیا بكەینەوە، بەدڵنیاییەوە هەندێك سارد و سڕی لە نێوان لایەنە سیاسییەكاندا هەیە، زیاتر لە نێوان یەكێتی و پارتی ئەو ساردوسڕیە هەیە، بەڵام رەنگە ئەمە نەبێتە رێگر لەوەی هەردووكیان كاربكەن لەگەڵ حزبەكانی تر بۆ ئەوەی دەستوورێكی گونجاو تێپەڕێنن، بەڵام دەبێت خۆیان رەزامەندبن بەو دەقەی كە لیژنەكە پەسەندی دەكات.»

یەکێتی دەستوورێکی مەدەنی دەوێت
فەرید ئەسەسەرد لە بارەی هێڵی سوری یەكێتیی لە پرسی نووسینەوەی دەستووردا رایگەیاند:»ئێمە كاتی خۆیشی هەر باسمان كردووە و ئەمجارەش دووبارەی دەكەینەوە، یەکێتی دەستوورێكی مەدەنی و دیموكراتیمان دەوێت، كە گونجاو بێت لەگەڵ پێداویستییەكانی هەرێمی كوردستان، لەڕووی سیستەمی سیاسییەوە پێمان باشە دەستوورەكە پەرلەمانی بێت، واتە نە سەرۆكایەتی بێت و نە نیمچە پەرلەمانی بێت.»

حکومەتی عیراق رێگر نییە
دەستووری عیراق خۆی رێگەی بەوە داوە، حكومەتی عیراق رێز لە دەستوورەكەی خۆی دەگرێت لەبەرئەوە رێگری ناكات لەمبارەیەوە، هیچ كێشەیەكمان نییە، مەسەلەی پەسەندكردنی دەستوور مەسەلەیەكی ناوخۆییە و پەیوەندی بە ناوخۆی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، بەپێی دەستووری عیراق دەبوایە ئێمە لە 2005،2006 یان 2007 دەستوورێكمان هەبوایە و پەسەندمان بكردایە و حكومەتی عیراق هیچ كات رێگر نەبووە لەم بارەیەوە، ئێستاش و ئەمجارەش رێگر نابێت.»

لە بارەی كاتی ئەوەی كەی هەرێم دەبێتە خاوەنی دەستوور؟ ئەسەسەرد وتی:» دەوەسێتە سەر ئەو ماوەیەی كە بۆ لیژنەكە دادەنرێت، زۆرجار ماوەیەكی درێژی دەوێت، هەندێكجار چەند مانگێكە و هەندێكجار رەنگە ساڵێك زیاتر بێت، هەروەها پێویست بەوەش دەكات كە لایەنەكان گفتوگۆی سیاسی لەگەڵ یەكتریدا بكەن پاش ئەوەی كە پەسەندكرا مەسەلەی دەنگدان دێت.»

کاریگەری دەنگدان
فەرید ئەسەسەرد وەڵامی ئەو پرسیارەشی دایەوە، ئایا رێژەی بەشداریكردنی دەنگدەران لە پڕۆسەی ریفراندۆم لەسەر پڕۆژەی دەستوور، ئەگەر رێژەكە كەم بوو و كاریگەریی دەبێت لەسەر پڕۆسەكە؟ لە وەڵامدا فەرید ئەسەسەرد وتی:» دەنگدانەكە هیچ رێگریەكی لەبەردەمدا نییە، هیچ دەقێك نییە لە یاسای پەسەندكردنی دەستووردا باس لەوە بكات، كە پێویستە هەموو هاووڵاتیان بەشداری لەدەنگداندا بكەن، لە كۆتاییدا هەموو هاووڵاتییەك مافی ئەوەی هەیە بچێت دەنگ بدات لەكاتی دەنگدانیشدا دەتوانێت رەتی بكاتەوە یان پەسەندی بكات، گرنگ ئەوەیە ئەوانەی دەچن بۆ دەنگدان زۆرینەی دەنگدەران بن، ئەوانە بن كە دەنگیان بەدەستورەكە دابێت، هەتا رێژەیەكی كەمیش بێت، بەپێی یاسا بەو جۆرەی وەكو نەریتێك لە جیهاندا باوە، رێژەیەكی دیاریكراو دانەنراوە بۆنموونە ئەگەر 5 % ی دانیشتوانیش بچێت دەنگ بدات بە دەستوور و زۆرینە بەدەست بهێنێت ئەوكاتە دەستوورەكە هەر تێدەپەڕێنرێت.»

ئەسەسەرد پێی وایە كە خەڵك بۆ دەنگدان لەسەر پڕۆژەی دەستوور بە بەراورد بە هەڵبژاردنەكان زیاتر بەشداری بكات، لەو روەوە وتی:» ئێمە لێرە بۆچوونمان ئەوەیە كە رەنگە بە بەراورد لەگەڵ هەڵبژاردنەكانی پێشوو بۆ مەسەلەی دەستوور خەڵك زۆرتر بچێت بۆ دەنگدان، بەتایبەتی ئەگەر دەستورەكە رەنگدانەوەی ئاوات و خواستی خەڵكی تێدابێت.»

ئەسەسەرد زیاتر ڕونیكردەوە» مەسەلەی هەڵبژاردن رەنگە پەیوەندی بە رەخنە و گلەیی خەڵک بێت بەرانبەر پارتە‌ سیاسییەكان، بەڵام مەسەلەی دەستوور پەیوەندی بە پارت و لایەنە سیاسییەكانەوە نییە، پرسێكی نیشتیمانییە و كێشەی پارتایەتی (حزبایەتی) تێدەپەڕێنێت، هەموو لایەكیش هەست بەوە دەكات هاووڵاتی ئاساییش هەست بەوە دەكات، كە ئەم دەستوورەی دەنوسرێت هی یەك حزب و یەك بنەماڵە و یەك خێڵ و هی یەك شار نییە، بەڵكو هی هەموو گەلی كوردستانە لەبەرئەوە پێموانییە ژمارەیەكی كەمی خەڵك بچێت بۆ دەنگدان. «

 721 جار بینراوە