سەرەکی » ئابووری » ئـابـووریـی دیـجیتـاڵــی

ئـابـووریـی دیـجیتـاڵــی

 فەیسەڵ عەلی

(1 – 2)

كاتێك دەڵێین ئابووریی دیجیتاڵی، مەبەست لێی بە تەنیا بەكارهێنانی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵی نییە بۆ بەهێزكردنی ئەدائی كار و چالاكییە هەمەجۆرەكان و لێوەیشی قازانج بكەیت، بەڵكو بەرهەمهێنانی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵییشە بە ئاستێك سنوور بۆ هاوردەكردنی دابنرێت و هەوڵی هەناردەكردنیشی بدرێت، لەمەیشەوە قازانجیشی لێ بكرێت. ئەم نووسینە و نوسینەكەی تریش، كە تەواوكەری ئەمەیە، بایەخ بە ئابووریی دیجیتاڵی دەدات، واتە لایەنی گۆڕینی كار و چالاكییە هەمەجۆرەكان بۆ دیجیتاڵی، بەتایبەتیش ئەوانەی دەكرێ بە دیجیتاڵی پراكتیزە بكرێن، كە لەگەڵ ئەو پەرەسەندنەی تەكنەلۆجیای دیجتاڵی بەخۆیەوە دەیبینێت، روو لە زیادبوونی بەردەوامە. لێرەدا لە خستنەڕووی ئەم بابەتەدا، بە باشی دەزانین چەمكە بنچینەییەكانی پەیوەست بە ئابووری بخەینەڕوو، وەك ئامادەسازییەك بۆ گفتوگۆكردن لەسەر لایەنی گۆڕینی دیجیتاڵی و كاریگەرییەكانی لەسەر ئابووری، وێڕای داخوازیم بۆ بایەخدان بەم گۆڕانە، تا لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سەردەم بێینەوە، بۆئەوەی بە باشترین شێواز لە بوارە جیاوازەكاندا كاری لەسەر بكرێت، بتوانین كێبڕكێی ئەوانی تری پێ بكەین.

یەكەی ستراتیجیی بنچینەیی ژیانی مرۆڤە
ریشەی وشەی ئابووری (Economics) بۆ زمانی وڵاتی گریگ (یۆنان) دەگەڕێتەوە، بەتایبەتیش وشەی (Oikonomia) كە بە مانای ئیدارەدانی ماڵ دێت، ئەرستۆی فەیلەسوف كە لە سەدەی چوارەمی پێش زایندا ژیا، ئابووری بە «زانستی پەیوەست بە ئیدارەدانی ماڵ» پێناسە كرد. بێگومان ماڵ، لە هەر كوێیەك بێت، یەكەی ستراتیجیی بنچینەیی ژیانی مرۆڤە. ئەم یەكەیە، پێویستی بە تەگبیركردنی رەوشی ماڵە لەمیانی كاراكردنی ئەو سەرچاوانەی بەردەستن تا بتوانێ شتێكی بەسوودی پێببەخشێت، هەروەها هەوڵدانە بۆ گرتنەبەری باشترین رێگە بۆ دابینكردنی پێداویستییەكان تا ئاسایش و دڵنیایی بۆ هەموو ماڵ و خێزانەكان دەستەبەر بكرێت و بتوانرێ بە ئاسودەیی و بەختەوەری درێژە بە ژیانیان بدەن.

بێگومان، ماڵ یەكەیەكی ستراتیجیی دابڕاو نییە، بەڵكو ئەو یەكەیە بەشێكی كۆمەڵگەیە كە ماڵی زۆر لەخۆدەگرێت و بەرژەوەندیی هاوبەش و هۆكارەكانی كێبڕكێی كار لە نێوان نەوەكانیدا هەیە، وێڕای ئەوەی سوود بە یەكتر دەگەیەنن. كۆمەڵگەكان لە چوارچێوەی یەكەی ستراتیجیی گەورەتر، دەكەونە ژێر سایەی ئیدارەی ئەو دەوڵەتانەی ئینتمایان بۆی هەیە. لەسەر ئاستی دەوڵەتان، ئادەم سمس كە بە باوكی زانستی ئابووری ناسراوە، لە سەدەی هەژدەیەمی زاییندا ژیاوە، ئابووری، بەو زانستە پێناسە دەكات كە توێژینەوە لە سروشتی هۆكارەكانی سامانی نەتەوە دەكات.

چۆنێتی بەرهەمهێنانی سامان
لە سۆنگەی ئەو پێناسەی سەرەوە، ئەم زانستە توێژینەوە لەسەر دوو پرسی سەرەكی دەكات: یەكەمیان، بایەخ بە چۆنێتی بەرهەمهێنانی سامان دەدات، ئەویتریشیان، پێداگیریی لەسەر چۆنێتی خەرجكردنی ئەو سامانە و سوود لێ وەرگرتنی دەكات. دەشێ لێرەدا سێیەمیشی بۆ زیاد بكەین، ئەویش: بەگەڕخستنی دەستی كارە لە پرسی بەرهەمهێنانی ساماندا، پاشان كاریگەریی ئەو پرسە لەسەر خەرجكردنی و چۆنێتی سوود لێوەرگرتنی. لەم پرسەدا رەهەندێكی گرنگیی مرۆیی لە ئابوورییدا هەیە، پشت بە شەراكەتی كۆمەڵگەیی لە بەرهەمهێنانی سامان دەبەستێت، بەجۆرێك كە سوودی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی بۆ هەمووان دەبێت.

بەرهەمهێنانی سامان، پرسی سەرچاوە و ئامرازەكانی پێویست دێنێتە گۆڕێ، ئەو سەرچاوانە بە سنووردار دادەنرێت، لەلایەكی تریشەوە، پرسی خەرجكردنی سامان و سوود لێوەرگرتنی، پرسی پێداویستییەكانی مرۆڤ، كە بەردەوام روو لە هەڵكشان و بێ سنوورە، دەخاتەڕوو. لەم چوارچێوەیەدا هەندێك پێیخۆشە بڵێ: ئابووری، چۆنێتی بەكارهێنانی ئەو سەرچاوە سنووردارانەیە تا وەڵامی خواستە لەبن نەهاتووەكان بداتەوە. بەڵام بابەتەكە بەوجۆرە نییە، توانای مرۆڤ لە دۆزینەوە و داهێنان و ئەفراندن، دەتوانێ سەرچاوەكان نوێبكاتەوە بۆئەوەی وەڵامی داخوازییەكان بداتەوە، هەروەها پێدراوی نوێبووەوە بۆ داخوازییەكان دەڕەخسێنێت تا خۆشگوزەرانی و ژیانێكی باشتر دەستەبەر بكات.

زانستی ئابووری وەك لە ناوەڕۆكەكەیەوە روونە، لە زانستە كۆمەڵایەتییەكانە، بەڵام لەو چوارچێوەیەدا لەگەڵ زۆربەی زانستە پراكتیكەكان و پرسە هەمەجۆرەكانی ژیان كارلێك دەكات. كشتوكاڵ بە بەشە فرەكانییەوە، پیشەسازی بە پسپۆڕییە زۆرەكانی و خزمەتگوزاری بە بوارە فراوانەكانییەوە دەگرێتەوە. بە گشتی لە دوو روانگەوە لە ئابووری دەڕوانرێت: ماكرۆئابووری Macroeconomics و ئەویتریشیان مایكرۆئابوورییە Microeconomics.

هیچ چەمكێكی نوێمان پێشكەش ناكات
ماكرۆئابووری، پێداگیریی لەسەر ئەدائی ئابووری لەسەر ئاستی دەوڵەتان دەكات، ئەمەش، بەپێی بانكی نێودەوڵەتی: گۆڕانكاریی لە دەرهاویشتەكانی (مخرجات) ئابووری، بەرزبوونی ئاستی گشتیی نرخ، یان ئەوەی پێی دەوترێ هەڵئاوسان، تێكڕای ئاڵوێری دراو، تەرازووی پێدان لە نێوان هاوردە و هەناردەی دەوڵەتان، پرسی دەستیكار و ئەو وەزیفانەی رەخساون، پرسی سنوورداركردنی هەژاری، بەردەوامیدان بە گەشەی ئابووری و… تد، دەكات. دەرئەنجامەكانی ماكرۆئابووری كۆكراوەی تەواوی مایكرۆئابوورییە. لێرەوە ئابووری بۆ ریشەی ئیدارەدانی ماڵ، ئیدارەی تاك بۆ ژیانی ئابووریی خۆی، ئیدارەدانی دامەزراوە بۆ هەموو ئەو چالاكییانەی ئەنجامی دەدات، رەوشی بازاڕ و ئاستی گشتیی نرخ، كارلێكی نێوان دەرهاویشتەی دامەزراوەكان لەگەڵ خواستی بازاڕ، كاریگەریی باج و ئەوانی تر، دەگەڕێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا ئەوەی پێیدەوترێ ئابووریی رەفتار Behavioral Economics بەدیار دەكەوێت.

ئابووریی رەفتار لە پرسی رەفتاری مرۆڤ لە بازاڕ دەڕوانێت، واتە ئاراستەكانی لەمەڕ ئەم كاڵا و ئەویتریان، یان ئەم خزمەتگوزارییە یان ئەویتریان، لەمەوە، دەبێ دامەرزاوە هەمەجۆرەكان لە بەرهەمهێنان و خستنەڕووی بەرهەم و خزمەتگوزارییەكانیاندا رەچاوی ئەو رەفتارەی مرۆڤ بكەن، نابێ تەنیا پشت بە رێسا حسابییەكان ببەستن، ئارەزوو و ئاراستەكانی مرۆڤ لایەنی دەروونی Psychological هەیە، كە دەبێ بە وردی لەبەرچاو بگیرێن. لەم چوارچێوەیەدا زانستی ئابووری و دەروونناسی تێكەڵاوی یەكتر دەبن. لەمەوە، شتێكی نامۆ نییە، كە دانیاڵ كاهنیمانی زانای دەروونناس لە ساڵی 2000، خەڵاتی نۆبڵی ئابووری پێببەخشرێت، هەرچەندە وەك خۆی دەڵێ، لە ژیانیدا نە رۆژێك ئابووری خوێندووە و نە وانەیەكی ئابووری گوتۆتەوە، بەڵكو تویژینەوەی لەسەر رەفتاری مرۆڤ لە بازاڕ كردووە.

ئێستاش دەگەینە ئابووری گۆڕانی دیجیتاڵی، ئەم ئابوورییە هیچ چەمكێكی نوێمان پێشكەش ناكات تا چەمكە تەقلیدییەكانی پێشووی ئابووری بگۆڕێت، بەڵكو لە رێی ئامرازە دیجیتاڵییەكانەوە پشتیوانی و پێگەیان بەهێزتر دەكات. ئەم ئابوورییە ئاستی ئەدای كار و چالاكییە هەمەجۆرەكان كە هەوڵی خوڵقاندنی سامان دەدەن، بەرزتر دەكاتەوە، ئاستی ئەدا و سوودیان بەرزتر دەكاتەوە، ئاسۆی نوێی كار و بەرهەمهێنان فراوانتر دەكات، بە هەموو ئەوانە خزمەتێكی گەورەی مایكرۆئابووری دەكات و ماكرۆئابووری كاراتر دەكات، وێڕای ئەوەی لەمیانی كۆكردنەوەی زانیاریی رەفتارەكی مرۆڤ لە بوارە جیاوازەكاندا، یارمەتی گرتنەخۆی حاڵەتەكانی ئابووریی رەفتار دەدات، بەڵام ئەمە گۆڕینی شێوازی كار دەخوازێت، تا رووبەڕووی ئەو شێوازە پەیڕەوكراوانەی سەدان ساڵە كاری پێدەكرێت ببێتەوە. لێرەڕا كاراكردنی ئابووریی گۆڕانی دیجیتاڵی و مانەوەی و پەرەپێدانی دەبێتە پێویستییەكی حەتمی.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

 119 جار بینراوە