سەرەکی » مانشێت » سه‌ردانی دایكی تانیا له‌ مۆسكۆ

سه‌ردانی دایكی تانیا له‌ مۆسكۆ

كات مانگی ئابی ساڵی 1957 بوو شوێن مۆسكۆی پایته‌ختی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بوو موناسه‌به‌ته‌كه‌ش فیستیڤاڵی لاوان‌و خوێندكارانی جیهان بوو له‌وێ منیش ئه‌وسا سكرتێری یه‌كێتی لاوانی دیموكراتی كوردستان‌و یه‌كێتی خوێندكارانی كوردستان بووم بۆ به‌شداریكردن له‌و فیستیڤاڵه‌، له‌گه‌ڵ چه‌ندین لاوی تری كورد چووبووم بۆ مۆسكۆ، هه‌رچه‌نده‌ ئامانجێكی سه‌ره‌كی ترم چاوپێكه‌وتنی خوالێخۆشبوو ژه‌نه‌راڵ مسته‌فا بارزانی بوو.
ئێمه‌ی لاوانی كوردی سه‌ربه‌ (ی‌.لا.د.ك) بریتی بووین له‌ (مام جه‌لال) د. نه‌جیب خه‌فاف، شه‌هید جه‌بار پیرۆزخان، هۆمه‌ری دزه‌یی»كه‌له‌ ڤییه‌ناوه‌ به‌ كۆمه‌لێ ئاڵای به‌رۆكه‌وه‌ هاتبوو» شێخ عه‌لی بامه‌رنی، لاوێكی قه‌ره‌چه‌تانی)كورده‌ شیوعیه‌كانیش (شه‌هید دارا تۆفیق، ئه‌حمه‌د عوسمان، حه‌مه‌ حوسین مه‌لای دزه‌یی، ‌و هه‌ندێكی تر بوون، كه‌ خوا هه‌قه‌ شه‌هید دارا تۆفیق‌و د. ئه‌حمه‌د كوردایه‌تییان له‌گه‌ڵ ده‌كردین.
ئێمه‌ی لاوانی دیموكراتی كوردستان، ئه‌مجاره‌ش هه‌وڵمان دایه‌وه‌ كه‌ وه‌ك وه‌فدی لاوانی كوردستان له‌ فیستیڤاڵه‌كه‌دا وه‌ربگیرێین، به‌ڵام زۆر به‌داخه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ موعاره‌زه‌ی حیزبه‌ شیوعیه‌كانی هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی كوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌شكرابوو، ئێمه‌یان له‌م هه‌قه‌ ساده‌‌و ڕه‌وایه‌ش بێبه‌شكرد دیسان سازاینه‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ گروپی كوردی بین له‌ناو وه‌فدی عێراقیدا به‌ هه‌قی دیداری تایبه‌ت له‌گه‌ڵ وه‌فده‌كانی لاوانی جیهان‌و دابه‌شكردنی دیاریه‌ كوردانه‌كانی خۆمان به‌ناوی خۆمانه‌وه‌. جا ئێمه‌ له‌و دیدارانه‌ی داوامان كردبوو، زیاره‌تی دایكی تانیا بوو. ئه‌و كچه‌ قاره‌مانه‌ی وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌كی قاره‌مان له‌پشتی هێزه‌كانی دوژمنه‌وه‌ له‌دژی داگیركه‌ران شه‌ڕی ده‌كرد. كه‌ ئه‌سیریشیان كرد زۆر قاره‌مانانه‌ وه‌ستاو دلێرانه‌ وه‌ك پاڵه‌وان چووه‌ سه‌ر داری ئیعدام به‌ قیژاندنی به‌روی فاشیسته‌كاندا كه‌ هه‌ر مه‌رگ‌و شه‌رمه‌زار‌و شكان چاره‌نوارتانه‌. به‌و جۆره‌ كچه‌ نه‌شمیل‌و شۆخ‌و شه‌نگه‌كه‌ی سۆڤیاتی (زویا كوسمودیمیا نسكایا) به‌نازناوی (تانیا)وه‌ وه‌ك قاره‌مانی رزگاری نیشتمان چووه‌ته‌ مێژووی پڕ له‌ شانازی شه‌ڕی به‌رگری نیشتمانی سۆڤیتیه‌وه‌. خۆشبه‌ختانه‌ لاوانی كومسومولی سۆڤیه‌تی رازی بووبوون به‌ دیداره‌كه‌مان له‌گه‌ڵ دایكی تانیا‌و رۆژێكیشیان بۆ دیاری كردبووین. ئێمه‌ش جگه‌ له‌ خۆمان-نه‌سرین خانی شه‌هید د. قاسملوشمان رازیكرد به‌ به‌شداریكردنمان له‌ سه‌ردانی دایكی تانیادا. ئه‌و له‌گه‌ڵ وه‌فدی ئێرانیدا هاتبوو له‌ دانیشتنه‌كه‌مان له‌گه‌ڵ دایكی تانیا من به‌ كوردی قسه‌م كرد‌و شه‌هید دارا تۆفیق ده‌یكرده‌ ئینگلیزی‌و ئینجا ده‌كرا به‌روسی هه‌روه‌ها من دیاریه‌كه‌م به‌ناوی لاوانی دیموكراتی كوردستاندا پێدا كه‌ بریتی بوو له‌ جلێكی ژنانه‌ی كوردی به‌هه‌موو به‌شه‌كانیه‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌بیرم مابێت له‌ قسه‌كانی دایكی تانیا جگه‌ له‌ سوپاسی لاوانی كوردستان، ئاواتێك بوو كه‌ ده‌ریبری ‌و وتی: (خۆزیا زویا‌و براكه‌شی ئێسته‌ لێره‌ بونایا)، براكه‌شی كه‌ ئه‌فسه‌ری له‌شكری سوور بوو له‌دوا رۆژه‌كانی شه‌ڕدا، له‌ رزگاركردنی به‌رلین دا شه‌هید بووبوو.
دوای ته‌واوبوونی قسه‌كانمان وێنه‌مان له‌گه‌ڵ دایكی تانیا گرت‌و ئه‌و وێنه‌یه‌یه‌ له‌م باسه‌دا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌، له‌ چه‌په‌وه‌ بۆ راست، شه‌هید دارا تۆفیق، مام جه‌لال، شه‌هید جه‌بار پیرۆزخان به‌ جلی كوردیه‌وه‌. له‌ ناوه‌راستیش دایكی تانیا له‌ ته‌نیشتی هیلینا (نه‌سرین) خانی شه‌هید قاسملو، له‌ ته‌نیشتی كاك هۆمه‌ری دزه‌ییه‌ به‌ جلی كوردییه‌وه‌.
هۆیه‌كی كه‌می ژماره‌مان ئه‌وه‌ بوو كه‌ 3 كه‌س له‌وانه‌ی بڕیار بوو له‌گه‌ڵمان بن رێگه‌یان پێ نه‌درا بگه‌نه‌ مۆسكۆ، ئه‌و سیانه‌ش خوالێخۆشبووان عه‌بدولره‌حمانی زه‌بیحی‌و هه‌ژاری شاعیر‌و سێیه‌م به‌درخان بوون. هه‌رسێكیان تووشی زۆر ده‌رده‌سه‌ری‌و بێ پول‌و پاره‌یی‌و بێ جێ‌و ڕێی هاتبوون‌و ته‌نانه‌ت كه‌وتبوونه‌ فرۆشتنی كه‌لوپه‌لیان له‌وجاره‌شدا هه‌ژار شیعره‌ نایابه‌كه‌ی گوت: له‌سه‌ر چۆمی راین له‌ رۆژگاری جاری تكا شه‌كی ئاواره‌ كوردی هه‌ژاری.
پێم وایه‌ قینی زۆر‌و زه‌وه‌ند‌و بێ جێیه‌كه‌شی له‌ حیزبی شیوعی عێرا‌و هه‌جوه‌كه‌ی بۆ شه‌هید فه‌هد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و چه‌رمه‌سه‌ریه‌ی له‌و سه‌فه‌ره‌دا به‌سه‌ریان هاتبوو. ره‌نگه‌ سینه‌م خان باشتر داستانی ئه‌و سه‌فه‌ره‌ی له‌بیر مابێت.
ڕای سیاسه‌تمه‌دارانی كوردی دانیشتووی ئه‌مریكا له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا
سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی مانگی تشرینی دووه‌می داهاتووی ئه‌مریكا‌و ئه‌گه‌ر یا چانسی سه‌ركه‌وتنی هه‌ر كام له‌ باڵیۆزخانه‌كانی كۆماریخواز‌و دیموكرات.
بۆ ئه‌م ژماره‌یه‌ش، دوو پرسیارمان ئاراسته‌ی به‌رێز د.حكمه‌ت فیكره‌ت كرد كه‌ كوردێكی دانیشتووی ئه‌مریكایه‌. د. حكمت فكره‌ت پێشتر سه‌رۆكی زانكی سلێمانی بووه‌‌و ئه‌كادیمیه‌كی دیاری كورد‌و سیاسه‌تمه‌دارێكی به‌توانایه‌‌و ئاگایی یه‌كی چاكی له‌سه‌ر ئه‌مریكا‌و بارودۆخی سیاسی ئه‌مریكا‌و مه‌سه‌له‌كانی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی هه‌یه‌‌و لێمان پرسی:
پ1/له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی ساڵی 2000ی ئه‌مریكادا، كام پاڵێوراو سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست دێنێ؟
پ2/ سیاسه‌تی ئیداره‌ی داهاتووی ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر به‌ كورد چۆن ئه‌بێ؟ كاك ئیداره‌یان باشتره‌ بۆ كورد؟
وپ1/ ئه‌مه‌ پێشبینی یه‌كی گرانه‌، ته‌نانه‌ت پسپۆرانی سیاسیش كه‌ به‌ درێژایی ژیانیان سه‌رگه‌رمی لێكۆڵینه‌وه‌ بوون ده‌رباره‌ی لایه‌نه‌كان‌و هه‌ڵبژاردن‌و شیكردنه‌وه‌ی سیاسی یه‌كان، له‌ پێشبینی ئه‌وه‌دا كورتی دێنن.
له‌م قۆناغه‌ سه‌ره‌تایی یه‌شدا‌و به‌ر له‌ گرێدانی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی هه‌ردوو پارتی سه‌ره‌كی‌و خولی ته‌قلیدی مشت‌ومڕه‌كانی نێوان هه‌ردوو پاڵێوراوه‌ سه‌ره‌كی یه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ ناوخۆیی‌و ده‌ره‌كی یه‌كان كه‌ ڕه‌نگه‌ خاڵی به‌هێز‌و لاوازی هه‌ریه‌ك له‌ پاڵێوراوه‌كان به‌ ده‌نگده‌ران بناسێنێ. پێش بینی كردنه‌كه‌ زه‌حمه‌ت تر ئه‌بێ، به‌ لێكدانه‌وه‌ی ئه‌م راستیانه‌، ئه‌توانین له‌ گۆڕه‌پانی سیاسی 2000ورد بینه‌وه‌‌و بزانین ئاخۆ كام لایه‌ن براوه‌ ئه‌بێ.
پێویسته‌ ئه‌وه‌ش له‌بیر نه‌كه‌ین كه‌ ده‌نگ ده‌ره‌ ئه‌مریكیه‌كان، به‌تایبه‌تی لاوان له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا هیچ گوڕ‌وتینێكی ئه‌وتۆیان به‌رامبه‌ر به‌ حكومه‌ت‌و هه‌ڵبژاردن‌و ناوه‌نده‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كان‌و سیاسه‌تمه‌داره‌كانیش نیشان نه‌داوه‌، كه‌ سه‌رجه‌م پرۆسه‌ی سیاسی پێك دێنن.
ده‌نگده‌ران دووچاری نائومێدیه‌كیش بوون‌و ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ مه‌سه‌له‌كان له‌ هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردندا ئه‌بێته‌ مایه‌ی راكێشانی سه‌رنجیان.
له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 2000 یشدا جیاوازی یه‌كی ئه‌وتۆ‌و گۆڕانكاری یه‌كی زۆر به‌دی ناكه‌ین له‌ هه‌ڵوێستی هه‌ریه‌ك له‌ پاڵێوراوه‌ سه‌ره‌كی یه‌كه‌دا نه‌ جۆرج ده‌بلیو بوش‌و نه‌ ئال گۆڕیش بڵێسه‌ ناده‌ن به‌ ئاره‌زووه‌ سیاسیه‌كانیان.
پاڵێوراوه‌ بچووكه‌كانی تریش كه‌ چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ خۆیان ئه‌وروژێنن. به‌ لیبرال‌و موحافه‌زه‌كاره‌كانیشه‌وه‌، له‌م پرۆسه‌ سیاسی یه‌ی ئێستادا هیچ ده‌رفه‌تێكی ئه‌وتۆیان بۆ بردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ له‌به‌رده‌مدا نی یه‌.
تێبینی: جگه‌ له‌ ئاڵ‌وگۆڕی دیموكرات‌و جۆرج ده‌بلیو بوشی كۆماری، لانی كه‌م ره‌نگه‌ دوو پاڵێوراوی تر له‌ زۆربه‌ی ویلایه‌ته‌كاندا مه‌رجی پێویستیان تێدا بێ بۆ به‌شداریكردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی مانگی تشرینی دووه‌می داهاتوودا. ئه‌وانیش (راڵف نادر)ی لیبرال كه‌ پاڵێوراوی پارتی سه‌وزی ئه‌مریكایه‌‌و (پات بوكانان) ی موحافه‌زه‌كاریش كه‌ به‌م دواییه‌ له‌ پارتی دیموكرات جیا بۆته‌وه‌ تا په‌یوه‌ندی بكا به‌ پارته‌ كۆنه‌كه‌ی (رۆس پیرۆت)ه‌وه‌ كه‌ (پارتی ریفۆرمخواز)ه‌، به‌ئومێدی ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن ئه‌و پارته‌وه‌ بپاڵێورێ. هه‌ریه‌ك له‌م دوو پارته‌ ره‌نگه‌ 4-5% ی سه‌رجه‌م ده‌نگه‌كان له‌ناو بێ لایه‌ن‌و لیبرال‌و موحافه‌زه‌كاره‌كاندا بۆ خۆیان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن. بۆیه‌، به‌شداری كردنی ده‌نگده‌ران له‌ ئاستێكی نزمدا ئه‌بێ‌و سه‌ركه‌وتن له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا تاڕاده‌یه‌كی زۆر پشت ئه‌به‌ستێ به‌ ده‌نگ ده‌رانی ئه‌ندام‌و لایه‌نگری پارته‌كان هه‌ردوو پارته‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ش چه‌ند بتوانن هه‌وڵ ئه‌ده‌ن زۆرترین ده‌نگده‌ری بێ لایه‌ن‌و ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هێشتا خۆیان ساغ نه‌كردۆته‌وه‌ له‌لایه‌نی به‌رامبه‌ر داپچڕن ئه‌ویش له‌رێگای بانگه‌شه‌ییه‌كی سه‌نگین‌و ته‌رخانكردنی پاره‌یه‌كی زۆر بۆ هه‌ڵمه‌ته‌كان بۆ نموونه‌(جۆرج ده‌بلیو بوش به‌ ته‌رخانكردنی 65 ملیۆن دۆلار بۆ هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی باڵاده‌ستی مسۆگه‌ر كردووه‌ له‌و هه‌ڵمه‌ته‌دا.
بازرگانه‌ گه‌وره‌كان‌و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان پشتگیری له‌ جۆرج ده‌بلیو بوش‌و دیك چینی ئه‌كه‌ن. دارێژه‌رانی (ستراتیژ)ی هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی پارتی كۆماری له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ راكیشانی میانڕه‌وه‌كان له‌ كۆنگره‌ی ئه‌و پارته‌دا ده‌بێته‌ هۆی راكێشانی ئه‌و دیموكراته‌ موحافزه‌كار‌و بێ لایه‌نانه‌ی به‌ئاگان له‌ ریسوایی یه‌كانی كلینتۆن‌و هه‌ندێك له‌ سیاسه‌ته‌كانی پارته‌كه‌یان له‌ بواره‌كانی خوێندن‌و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی‌و باج‌و به‌رگریدا، بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ش وایان نیازه‌ پاره‌یه‌كی زۆر خه‌رج بكه‌ن. به‌ر له‌ ده‌ستنیشانكردنی سیناتۆر لیبرمان وه‌ك جێگری خۆی له‌و هه‌ڵمه‌ته‌یدا، ئاڵ‌وگۆر به‌ 17 خاڵ له‌ پشت جۆرج ده‌بلیو بوشه‌وه‌ بوو زۆر له‌ شیكه‌ره‌وه‌كان له‌و باوه‌ره‌دان كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و جوله‌كه‌ ئۆرسۆدۆكسه‌ بۆ جێگری خۆی به‌مه‌به‌ستی خۆ دورخستنه‌وه‌ بووه‌ له‌ ریسوای یه‌كه‌ی بیل كلینتۆن‌و جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌سه‌ر تاوتوێ كردنی ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی كه‌ به‌ بڕوای خۆی ئه‌بێته‌ هۆی بریسكاندنه‌وه‌ی هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی، زیاتر له‌وه‌ی جه‌خت بكرێته‌ سه‌ر كه‌سایه‌تی‌و ناوبانگی كۆشكی سپی.
هه‌ندێك له‌ سه‌ركرده‌ جوله‌كه‌كان له‌و باوه‌ره‌دان كه‌ هه‌ڵبژاردنی جوله‌كه‌یه‌ك بۆ ئه‌و پۆسته‌ له‌لایه‌ن (گۆڕ)ه‌وه‌ سه‌ركێشی كردنه‌ به‌وه‌ی كه‌ گوایه‌ هه‌ستی دژه‌سامی له‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا تا ئاستێكی ئه‌وتۆ دابه‌زیوه‌ كه‌ پاڵاوتنی جوله‌كه‌یه‌ك كاریگه‌ری بۆ سه‌ر پرۆسه‌ی ده‌نگدان نه‌بێ.
له‌كاتێكدا زۆربه‌ی راپرسی یه‌كان به‌رێژه‌ی 92% ئه‌و راستی یه‌ ئه‌سه‌لمێنن كه‌ ده‌نگده‌ران پاڵێوراوێكی گونجاو هه‌ڵده‌بژێرن ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر جوله‌كه‌یه‌كیش بێ، ماوه‌ته‌وه‌ چاوه‌رێ بین تا بزانین له‌ مانگی تشرینی دووه‌مدا چ كه‌سێك به‌ سه‌رۆك هه‌ڵئه‌بژێرێ.
كاتێك ئالگۆر به‌ ته‌له‌فۆن هه‌واڵی هه‌ڵبژاردنی بۆ ئه‌و پۆسته‌ پێ راگه‌یاند، خودی سیناتۆر لیبرمان ئه‌و بریاره‌ی به‌ (موعجیزه‌)یه‌ك له‌ قه‌ڵه‌م دا.
به‌ڵام بۆ هاوسه‌نگ كردنه‌وه‌ی هه‌ر لایه‌نێكی نێگه‌تیڤ كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا بۆ ئه‌و پۆسته‌ بێته‌ كایه‌وه‌. لیبرمان یارمه‌تی ئالگۆر ئه‌دا له‌ ده‌سته‌به‌ركردنی پشتگیریی دیموكراته‌ موحافه‌زه‌كاره‌كان‌و ته‌نانه‌ت ره‌نگه‌ لایه‌نگریی هه‌ندێك له‌ كۆماریخوازه‌ میانڕه‌و ‌و بێ لایه‌نه‌كانیش ده‌سته‌به‌ر بكا. به‌تێبینی كردنی ئه‌وه‌ی كه‌ تۆماری ده‌نگدانه‌كانی لیبرمان له‌ ئه‌نجومه‌نی پیراندا، له‌ تۆماری كۆماریخوازه‌كانه‌وه‌ نزیكه‌ له‌ چه‌ندین مه‌سه‌له‌ی وه‌ك بڕی پاره‌ی ته‌رخانكراو بۆ بواری خوێندن‌و خزمه‌تگوزارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌و به‌رگری‌و موشه‌كی‌و هتد..تا ئه‌و راده‌یه‌ی هه‌ندێك له‌ راوێژكاره‌كانی جۆرج ده‌بلیۆ بوش ئه‌ڵێن: لیبرمان یه‌كێكه‌ له‌ خۆمان‌و ئه‌شڵێن كه‌ دیموكراته‌كان ئه‌جێنده‌ی كۆماریه‌كان پیاده‌ ئه‌كه‌ن.
بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر پرسیاره‌ ئه‌سڵی یه‌كه‌ كه‌ ئایا براوه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانی تشرینی دووه‌م كێیه‌، له‌ئێستادا وه‌ڵامه‌كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی جۆرج ده‌بلیو بوشدایه‌.
ره‌نگه‌ له‌ كۆنگره‌ی هه‌فته‌ی داهاتوی پارتی كۆماریدا چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگ سه‌ر هه‌ڵبدا یاخود گۆڕانكاری كتوپڕ له‌ ستراتیژی هه‌ڵمه‌تی دیموكراته‌كاندا بێنێته‌ كایه‌وه‌ كه‌ له‌ پێش بوونی پارتی كۆماری كه‌م بكاته‌وه‌.ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش له‌ ئارادایه‌ كه‌ لیبرمان موعجیزه‌یه‌ك بنوێنێ. به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م راستی یه‌ی كه‌ له‌سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی (رۆز فێلت) ه‌وه‌ له‌ سی یه‌كان‌و چله‌كانی سه‌ده‌ی رابردودا، دیموكراته‌كان بۆ سێ جار له‌سه‌ره‌یه‌ك كۆشك سپیان به‌ده‌ست نه‌هێناوه‌.
وپ2/ وه‌ڵام دانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ بێ لایه‌نانه‌ كارێكی زه‌حمه‌تتره‌، كاتێك ئێمه‌، وه‌ك كورد، به‌رژه‌وه‌ندیی خودیمان له‌ ئه‌نجامه‌كاندا هه‌یه‌‌و هوشیاری خودیشمان له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌یدا هه‌یه‌، كه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی خۆزگه‌ ئامێزی له‌ پشته‌وه‌یه‌ زیاتر له‌وه‌ی ئه‌و (سیاسه‌ته‌ واقیعی) یه‌ی له‌پشته‌وه‌ بێ كه‌ حوكمی په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ئه‌كا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌توانین بڵێین، ئه‌و كه‌سه‌ یاخود ئه‌و پارته‌ی كۆشكی سپی ئه‌گرێته‌ ده‌ست جیاوازییه‌كی زۆر كه‌م له‌ په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تی یه‌كان(سیاسه‌ته‌ نێوده‌وڵه‌تی یه‌كانی) وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا دێنێته‌ كایه‌وه‌. جگه‌ له‌ گۆڕانكاری زۆرئه‌بێ له‌مه‌ڕ مه‌سه‌له‌ یاخود هێڵه‌ گشتی یه‌كان كه‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و سیاسه‌ته‌ دیاری ئه‌كا.
له‌ جیهانی ئه‌مڕۆدا، هێزه‌ جیهانی یه‌كان به‌و وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاشه‌وه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیان دائه‌رێژن نه‌وه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای ئاره‌زووی تاكه‌كان.
له‌راستیدا، زۆربه‌ی سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كی یه‌كانی ئه‌مریكا هێشتا له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ (له‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌دا) دائه‌رێژرێ كه‌ له‌ درێژایی چه‌ندین ده‌یه‌ی رابردوو ئه‌نجامیان داوه‌. چه‌ندین ساڵی تری پێ ده‌وێ تا ده‌سته‌‌و تاقمێك پێك بێ كه‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌ ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمیه‌كان‌و ڕای گشتی به‌ به‌رژه‌وه‌ندی كورد دابڕێژن‌و ئه‌وه‌ش به‌ ئاراسته‌ی بڕیار به‌ده‌ستانی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا كێش بكرێ‌و ئه‌وسا ڕه‌نگه‌ ئه‌و ئاراسته‌ نوێ یه‌ ته‌جه‌مه‌ بكرێ بۆ كردار.
نامانه‌وێ به‌دگومان بین، به‌ڵام ئه‌توانین بڵێین مافه‌كانی مرۆڤ، مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان‌و بیروباوه‌ره‌ به‌رزه‌ سیاسیه‌كان، له‌ پرۆسه‌ی بڕیارداندا جێگایه‌كی كه‌میان هه‌یه‌. كورد چی ده‌ست ئه‌كه‌وێ‌و چی له‌ده‌ست ئه‌دا.
پشت ئه‌به‌ستێ به‌وه‌ی تا چ راده‌یه‌ك رۆڵی خۆیان ئه‌گێڕن‌و یاری به‌ كارته‌كان ئه‌كه‌ن به‌جۆرێك له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی زلهێزه‌كانی جیهاندا هاوئاهه‌نگ بێ.
راسته‌ هه‌ڵكه‌وتن له‌گه‌ڵ چه‌ند وڵاتێكی تازه‌ دروست بووه‌! كه‌ كورده‌كان به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك ئه‌زانن بۆ سه‌ریان، گیروگرفتی گه‌وره‌ ئه‌سه‌پێنێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ژیرانه‌ یاری به‌ كارته‌كان بكرێ، ئه‌وا به‌به‌رژه‌وه‌ندی كوردان ته‌واو ئه‌بێ.
وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری‌و سیاسی گه‌وره‌ی له‌ ناوچه‌ی ئاسیادا هه‌یه‌ هه‌ر له‌ كه‌نداوی فارسی یه‌وه‌ تاوه‌كو ناوه‌ندی ئاسیا. سیاسه‌ت‌و په‌یوه‌ندیه‌كانیشی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا له‌سه‌ر بنه‌مای پاراستن‌و په‌ره‌پێدانی ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندیانه‌یه‌تی.
دوای جه‌نگی سارد به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌مریكا له‌ توركیادا نوێ بوونه‌وه‌‌و چڕ‌و پڕبوونه‌وه‌ی به‌ خۆوه‌ دی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌روازه‌یه‌ك بوو بۆ ناوه‌ندی ئاسیا‌و (حه‌وزی ده‌ریای قه‌زوین) ی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ گاز، نه‌وت، كه‌ زۆربه‌ی دانیشتوانه‌كانیان به‌ ره‌گه‌ز توركن.
ئه‌و بۆری گاز‌و نه‌وته‌ی له‌ ده‌ریای قه‌زوین‌و توركیاوه‌ یاخودله‌ ده‌ریای ڕه‌شه‌وه‌ به‌ره‌و كه‌ناری ده‌ریای ناوه‌ڕاست دێن، له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا، رۆڵی به‌رچاوی گێڕاوه‌ له‌ دیاری كردنی ئه‌و سیاسه‌تانه‌دا له‌ ناوچه‌كه‌دا ئه‌وه‌شمان بیر نه‌چێ كه‌ هه‌مان ناوچه‌ بازاڕێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ به‌رهه‌م‌و خزمه‌تگوزاریه‌كانی ئه‌مریكا كه‌ ساز‌و ئاماده‌یه‌ بۆ سوود لێوه‌رگرتنیان.
ئێرانیش به‌هه‌مان شێوه‌، كه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كان ناكامانه‌ له‌ هه‌وڵی گه‌ڕانه‌وه‌یدایه‌ بۆ ئامێزی خۆی تا سوود له‌ سامانی نه‌وت‌و بازاڕه‌كانیشی وه‌رگرێ. نابێ رۆڵی روسیای دایكیش له‌ هاوكێشه‌ی ناوچه‌كه‌دا له‌بیر بكه‌ین، به‌هه‌ق‌و ناهه‌ق، هێشتا كۆماره‌كانی یه‌كێتی سۆڤێتی جاران به‌به‌شێك له‌ قه‌ڵه‌مره‌وی ده‌سه‌ڵاتی خۆی ئه‌زانێ نه‌وه‌ك هاوتای خۆی ئه‌ویش به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌ سه‌رتاسه‌ری ئه‌و ناوچه‌یه‌دا تاوه‌كو كه‌نداوی فارسی هه‌یه‌‌و تۆڕی سیاسی خۆی به‌جۆرێك ئه‌چنێ كه‌ هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌ته‌كانی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و خۆرئاوا هاوئاهه‌نگ نی یه‌.
دواجار، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ له‌به‌رده‌وامیی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌مریكا له‌ وڵاتی كه‌نداودا‌و له‌سه‌رجه‌م جیهانی عه‌ره‌ب‌و له‌ ئاسایشی ئیسرائیل‌و پرۆسه‌ی ئاشتی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا بگه‌ین، پێویسته‌ جه‌نگی كه‌نداو بهێنیننه‌وه‌ یادمان.
ئاشكرایه‌ كه‌ هه‌ریه‌ك له‌و وڵاتانه‌ له‌و ناوچه‌ به‌رفراوانه‌دا تایبه‌تمه‌ندی خۆیان له‌مه‌ڕ جوگرافیا، مێژوو مه‌سه‌له‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و ئاینیه‌كان هه‌یه‌.
بۆیه‌، پێویسته‌ له‌ چوارچێوه‌ی هه‌موو ئه‌م فاكته‌ر‌و سیاسه‌ت‌و مه‌سه‌له‌ فره‌نه‌ته‌وه‌یی یانه‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی كورد‌و ئاینده‌ی بڕوانین.
له‌ئێستادا، سیاسه‌تی وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا‌و بارودۆخی نێوده‌وڵه‌تی هێشتا به‌ته‌نیا نیمچه‌ ئۆتۆنۆمی یه‌ك بۆ كوردستانی باشوور به‌ ڕه‌وا ئه‌بینن، یاخود ره‌نگه‌ ته‌نیا هه‌ر ئۆتۆنۆمی یه‌كی ته‌واوی دیفاكتۆی ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی.
یه‌كه‌مین جاره‌ له‌ مێژووی نزیكدا كورد له‌ سه‌رتاسه‌ری نیشتمانی كورداندا ده‌رفه‌تێكی ئاوای بۆ هه‌ڵكه‌وتبێ.ئه‌وه‌ په‌نجه‌ره‌ی هه‌لێكه‌‌و ره‌نگه‌ زۆریش نه‌خایه‌نێ‌و ئه‌گه‌ر له‌ده‌ستی بده‌ین ڕه‌نگه‌ هه‌رگیز رێكه‌وتی نه‌كه‌ینه‌وه‌.
بۆیه‌، ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو كوردێكه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری كوردستاندا، باكور، باشوور، خۆرئاوا، خۆرهه‌ڵات، كه‌ یه‌ك بگرن‌و چیان له‌ده‌ست بێ درێغی نه‌كه‌ن بۆ پاراستن‌و هه‌نگاونان بۆ سوودوه‌رگرتن له‌ هه‌له‌ نێوده‌وڵه‌تی یه‌كان تا ئۆتۆنۆمی ته‌واو بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو ببێته‌ واقیع.
ئایا ئه‌م سیاسه‌ته‌ی ئه‌مریكاۆ ئه‌و پشتگیریه‌ نێوده‌وڵه‌تی یه‌ به‌رده‌وام ئه‌بێ؟
ئیداره‌ دیموكراته‌كه‌ی كلینتۆن چه‌ندین جار به‌ڵێنی پاراستنی كوردستانی باشووری داوه‌، به‌ڵام تاكه‌ی؟
له‌كاتێكدا كه‌س ناتوانێ وه‌ڵامی دڵنیاكه‌ره‌وه‌ بداته‌وه‌‌و مه‌رجیش نی یه‌ گۆڕینی ئه‌و ئیداره‌یه‌ گۆڕینی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی لێ بكه‌وێته‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ سیاسه‌ته‌ نێوده‌وڵه‌تی یه‌كان‌و خودی سیاسه‌تیش جێگیر نین‌و له‌ گۆڕانێكی داینامیكیان.
ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مریكا وا پێویست بكا له‌ هه‌ر شوێنێكی ناوچه‌كه‌دا بگۆڕێ، ئه‌وا له‌ شه‌وێكدا ئه‌گۆڕێ. پێویسته‌ كوردستانی باشوور‌و سه‌ركرده‌كانی سوودی ته‌واو له‌و هه‌له‌ۆ ئه‌و واقیعه‌ی ئێستا وه‌رگرن ئه‌ویش به‌ پێكهێنانی به‌ره‌یه‌كی یه‌كگرتوو كه‌ له‌ توانای تاووتوێ كردنی ئاینده‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ی به‌شێوازێك هه‌بێ كه‌ بتوانرێ به‌راورد بكرێ له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌نده‌یه‌ نێوده‌وڵه‌تی‌و ناوچه‌یی یه‌كاندا له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌مه‌رجێك مافه‌كانی كورد مسۆگه‌ر بكا.
سه‌باره‌ت به‌ پرسیاره‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ش به‌ گۆڕانی ئیداره‌ی ئه‌مریكا، هیچ گۆڕانكاری یه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌ سیاسه‌تی ئه‌مریكادا له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌رامبه‌ر به‌ كورد نابینم. پێ ئه‌چێ ئالگۆر‌و دیموكراته‌كان‌و هه‌مان سیاسه‌تی ئێستا بگرنه‌به‌ر، ره‌نگه‌ ئارایشێكی كه‌می بكه‌ن، لانی كه‌م تا ئه‌و كاته‌ی رێككه‌وتننامه‌ی ئاشتی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا دێته‌دی. ئه‌ویش ئه‌گه‌ر لیبرمان ده‌مارگیری خۆی نه‌خاته‌ گه‌ڕ‌و باری شاری قودسیش رێگر نه‌بێ له‌به‌رده‌م پرۆسه‌ی ئاشتیدا، ده‌نا درێژتر ئه‌خایه‌نێ، وه‌ك پارتێكی لیبرالیش، وا چاوه‌روان ئه‌كرێ دیموكراته‌كان زیاتر له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی كوردا هاوسۆز بن، له‌سه‌ر بنه‌مای بیروباوه‌ره‌كانیان. به‌ڵام هێشتا ناگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كورد پشتی پێ ببه‌ستێ.
ره‌نگه‌ تیمه‌ كۆماریخوازه‌كه‌ی جۆرج ده‌بلیو بوش‌و چێنی زیاتر له‌گه‌ڵ سه‌دام‌و رژێمه‌كه‌شیدا له‌ نه‌بوونی ئه‌ودا هه‌ڵ بكه‌ن‌و ئاسایشی ناوچه‌كه‌‌و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ نه‌وتی یه‌كان گرنگی سه‌ره‌كیان بۆ ئه‌وان ئه‌بێ.
به‌ڵام، ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ئێستاش ناگۆڕن هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك له‌و كه‌سانه‌ی ئه‌بنه‌ راوێژكاری سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی جۆرج ده‌بلیۆ بوش ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ به‌ گۆڕانكاریه‌كی كه‌م له‌ سه‌ركردایه‌تی عێراقدا رازی ئه‌بن.
به‌كورتی، كورد له‌ كوردستانی باشووردا پێویسته‌ پارێزگاری به‌خۆیانه‌وه‌ بكه‌ن‌و سوودی ته‌واویش له‌و بارودۆخه‌ی ئێستا وه‌رگرن ئه‌ویش به‌ دامه‌زراندنی ژێر خانێكی سیاسی‌و دیموكراسی بۆ حكومه‌تی ئۆتۆنۆمی كوردی دیفاكتۆ كه‌ هیچ نه‌بێ توانای ئه‌وه‌ په‌یدا بكا كه‌ گۆڕانكاری بچووك له‌ سیاسه‌تی ئه‌مریكا‌و جیهاندا بهێنێته‌دی ئه‌گه‌ر توانای ئه‌وه‌شی نه‌بێ كه‌ گۆڕانكاری گه‌وره‌ بهێنێته‌ دی.

ئەم نووسینەی سەرۆکی نەمر
مام جەلال بە ئەڵقە لە گۆڤاری خاک-دا ساڵی 1998 بڵاوکراوەتەوە.
کوردستانی نوێ پێی باش بوو وەک بەشێک لە کەلەپوری مام دووبارە بڵاوی بکاتەوە

print

 19 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*