سەرەکی » کەلتوور » کوردبوون و ناسیۆنالیزم

کوردبوون و ناسیۆنالیزم

خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی: (بوونی نـەتەوەیی کورد، لە نێوان فەلسەفە و سۆسیۆپۆلـەتیکدا)ی د. عرفان مستەفـا

هەڵۆ بەرزنجەیی
به‌شی سی و چوار
«ئۆتۆنۆمی ئیداری لای کورد بەبێ ئۆتۆنۆمی سیاسی و کولتوری ئۆتۆنۆمییەکی ساختەیە و راستەقینە نییە(…)ئۆتۆنۆمی بەپێی بنەمای کوردبوون بە ئۆتۆنۆمیکردنی فەزای سیاسی و ئیداری و کولتوریە و هەڵوەشاندنەوەی ئەو نەتەوەیەیە کە نەتەوەخوازی لەناو ئەو دەوڵەتدا بەپێی بنەمای نەتەوەخوازی دروست کردووە.واتە گۆڕینی حکومەتی ناوەندی ناو دەوڵەتە بۆ چەند حکومەتێکی سەربەخۆ لە سیاسەت و کولتور و بەڕیوەبردندا بەبێ دابەشبوونی دەوڵەتەکە بۆ چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ».٥٤٤
هەموو لە مانا و ناوەڕۆکی ئۆتۆنۆمی تێگەیشتووین و لە سایەی ئەو بارودۆخەی کوردی تێدایە هەندێ ئەزموومان لەتەک ئەم ستاتووەدا هەیە. ئۆتۆنۆمی بڕە مافێکی ئیداریی و ناوچەیی و رۆشنبیرییە،لەگەڵ ئەوەشدا دوژمنان ڕێگرییان لەم مافەش کردووە و  هیچ کات دەسەڵاتی ناوەندیی دەوڵەتە داگیرکەرەکان، رێگە بە گەشەکردنێک لەسەر ئاستی نەتەوەیی و کولتوری کورد نادات، نەکا بێتە هۆی لاوازکردن یاخود هەڕەشە  بۆ سەر دەسەڵاتە ناوەندییەکە. ناوەند/ دەسەڵات، لە ناوچە ئۆتۆنۆمیدارەکان، هەمیشە هەژموونی بەسەر هەر جموجوڵێک دا هەیە و ڕەشمەی کاروبارەکان لە دەستی خۆیدا دەهێڵێتەوە. جگە لەمەش  دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمیخواز نە لە بواری  سیاسەتی دەرەوە و نە لەشکری دا، هیچ سەربەخۆییەکی نییە. دەزگاکانی ئاسایش و ناوخۆ بە دەست ناوەندەوە دەبێت و سیاسەتی دارایش هەر ناوەند، نەخشەی بۆ دەکێشی و بڕیاری لەسەر دەدات.
لەژێر گوشاری خەباتی نەتەوەیی کورد دا
بەم پێودانگە هیچ دەسەڵاتێکی ناوەندی ڕازی نییە، مافگەلێکی لەم چەشنە  بە کورد بدات، ـ لە ڕاستیدا ئەوان،ئەم مافەیان زەوت کردووە و گەرەکە بیدەنەوە و کورد هەوڵی بەدەستهێنانەوەی دەدات ـ چونکە لە ڕوانگەی ناوەندەوە، ئەمە هەڕەشە لەسەر یەکێتی خاکی  تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا دروست دەکات. حکومەتە ناوەندییەکان، لەژێر گوشاری خەباتی نەتەوەیی کورد دا، ویست یان داوای ئۆتۆنۆمی کوردیان، لەدوو خاڵی ئیداریی و بڕەک رۆشنبیریدا قەتیس کردووە. هەرگیز رازی نەبوون ئۆتۆنۆمی ڕەهەندێکی سیاسی هەبێت و بوونی کورد وەک نەتەوەیەکی جیاواز و سەربەخۆ و خاوەن تایبەتمەندی، بێتە قبووڵ کردن. هاوکات هەڵبژاردن، بڕیاردان، سیاسەتی ئابووری و دەرەکی، هێز و لەشکر،دامەزراندنی پرۆژەی پیشەسازی و سیستەمی دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی پێک بهێنێ و بەڕێوە بەرێت. هەروەک د. عرفان باش بۆی چووە و دەڵێ:
«دوو حکومەتی سەربەخۆ لەناو یەک دەوڵەتدا»بەڕێوە بچێت.ئاخر تێگەیشتن و روانگەی کورد بۆ مافی ئۆتۆنۆمی لەم دیدەوەیە:» ئۆتۆنۆمی بەپێی بنەمای کوردبوون بە ئۆتۆنۆمیکردنی فەزای سیاسی و ئیداری و کەلتوریە و هەڵوەشاندنەوەی ئەو نەتەوەیەیە کە نەتەوەخوازی لەناو ئەو دەوڵەتەدا بەپێی بنەمای نەتەوەخوازی دروستکردوو.واتە گۆڕینی حکومەتی ناوەندی ناو دەوڵەتە بۆ چەند حکومەتێکی سەربەخۆ لە سیاسەت و کولتور و بەڕێوەبردندا،بەبێ دابەشبوونی دەوڵەتەکە بۆ چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ».٥٤٤
داگیرکەران، یاخود ئەوانەی لە ڕێگەی نەتەوەخوازییەوە نەتەوەیان بۆ خۆیان داتاشیوە، ئەم جۆرە داواکارییەکە، بە مەترسی و بڤە و تەڵە، دەزانن بۆ سەر بوون و چارەنووسی خۆیان و قەوارەکەی دروستیان کردووە/ بۆیان قووتکراوەتەوە!!. هەر بۆیەکا کێشەی کورد لەم ڕێگایەشەوە، لەگەڵ داگیرکەرەکانیدا،تا ئێستا بە چارەسەر نەگەیشتووە و لە ئایندەشدا چانسی چارەسەرکردنی کەمە. کاتێک دۆزی کورد چارەسەر دەبێ،کە دوای ئەوەی یاسا و چەمکی نەتەوەی سەردەست و بندەست، نەتەوە و کەمەنەتەوە، برا گەورە و برا بچووک، لە نێوان کورد و ئەواندا نامێنێ. هەموو ئەمانەش بەدی دەهێنڕێت، لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی بنەمای نەتەوەخوازی،کە نەتەوە سەردەستەکە، دەوڵەتەکەی، پێ دروست کردووە و بۆیان دروست کراوە. نووسەر دەڵێ:
« هەڵوەشاندنەوەی ئەم بنەمایەش،هەڵوەشاندنەوەی تەماهیکردنی شوناسی نەتەوەیە لەگەڵ شوناسی دەوڵەتدا و جیاکردنەوەی نەتەوەیە لە دەوڵەت،واتە ئەم بزووتنەوانە بەر لەوەی داوای ئۆتۆنۆمی بکەن داوای جیاکردنەوەی نەتەوە لە دەوڵەت دەکەن،ئەوان ئۆتۆنۆمی لەم جیابوونەوەیەدا دەبینن،ئەم جیابوونەوەش دەوڵەتی نەتەوەیی دەگۆڕێت بۆ دەوڵەتی نێوان نەتەوەیی».٥٤٥
بەم داوا و سیاسەتە،داوای جیاکردنەوەی نەتەوە لە دەوڵەت،ئەوسا دەوڵەتەکە نابێتە موڵکی تاکە نەتەوەیەک،بەڵکو هی هەموویان. کورد خۆی لەبەردەم هەژموونی سیاسەتی پاوانخوازی و مەترسییەکانی نەتەوەخوازی نەتەوەی خاوەن دەوڵەت، دەپارێزێ و دەتوانێ درێژە بە بوونی خۆی بدات.
« بزووتنەوە کوردییەکان نە ئۆتۆنۆمییەکیان قبووڵە کە نەتەوەی ناو دەوڵەت نەتەوەکە لەبەرامبەر بوونی نەتەوەیی کورد دا بگٶڕێت بۆ ئەتنیک ،نە ئۆتۆنۆمییەکیشیان قبووڵە کە تیایدا کوردبوونی نەتەوەی خۆی لەدەست بدات و بگۆڕێت بۆ ئەتنیکێک لە ئەتنیکەکانی ناو ئەو دەوڵەتە نەتەوەییە.سیستەمی دەوڵەتی نەتەوەیی تەنها رێگە بە ئۆتۆنۆمییەک دەدات کە ئۆتۆنۆمییە بۆ ئەتنیکەکان نەک بۆ نەتەوەکان.چوونکە ئۆتۆنۆمی بۆ نەتەوەکان پێویستی بەوەیە لە بنچینەوە لە دەوڵەتێکی نەتەوەییەوە بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی نێوان نەتەوەیی».٥٤٥ـ٥٤٦
ئەم تێزە ڕوون دەکاتەوە
نووسەر بە هوشیارییەوە، ئەم تێزە ڕوون دەکاتەوە، ئاگایشی لەوە هەیە، گەر بێت و بزووتنەوە کوردییەکان لەبری دروشمی نەتەوەخوازی ئۆتۆنۆمیخوازی بڵند بکەنەوە، وا گەوهەریان لە نەتەوەییەوە ناگۆڕێ بۆ بزووتنەوەیەکی ئەتنیکی و خێڵەکی. چونکە لێرەدا قسە لەسەر نەتەوەیە نەک ئەتنیک و خێڵ.دەوڵەتێک لە چوارچێوەی سنوورەکەیدا چەند نەتەوەیەکی لەخۆ گرتبێ،دەبێت دەوڵەتەکە بەهاوکۆیی هی هەموویان بێت،ئۆتۆنۆمیش بۆ هەر یەک لە نەتەوەکانە.
«ئەم بزووتنەوانە داوای ئۆتۆنۆمی بۆ نەتەوە دەکەن،نەک ئۆتۆنۆمی بۆ ئەتنیک،هەر لەمەشەوەیە کێشە لە نێوان بزووتنەوە کوردییەکان و دەسەڵاتی نەتەوەیی دەوڵەتە نەتەوەییەکاندا سەرهەڵدەدات».٥٤٦
لە ڕۆژگاری ئیمڕۆدا لە جیهاندا، کۆمەڵی گروپی ئەتنیکی هەن و داوای مافی ئۆتۆنۆمی دەکەن. لەبەر ئەوەی داواکەیان چ مەترسییەک لەسەر حکومەتی ناوەندی دەوڵەتە نەتەوەخوازەکە دروست ناکات، رێگە پێدراون.
نموونە گەلێکی زۆر لەسەر گۆی زەوی هەیە. بەڵام داگیرکەرانی کوردستان، داوای ئۆتۆنۆمیخوازی بۆ نەتەوەی کورد، بە مەترسی و بڤە بۆ سەر خۆیان دەزانن و لە ئاست کوردبووندا، فۆبیایان لێنیشتووە. ئاخر کورد، گەر ئۆتۆنۆمیشی گەرەک بێت، دەیەوێ دەوڵەتە نەتەوەییەکە بگۆڕێت بۆ دەوڵەتی نێوان نەتەوەیی. شوناسی نەتەوە و دەوڵەت لە یەکتر جیاببنەوە و تاکە نەتەوەیەک باڵا دەست و هەڵسوڕێنەری  ئەجێندای ناو دەوڵەتەکە نەبێت.
 بۆ نموونە عێراق دەوڵەتی کورد و عەرەب بێت، نەک تەنیا هی عەرەب، تورکیا و سوریا و ئێران، هی تورک و فارس و عەرەب و کورد و ئازەری و بەلوچ بن. پرسیار ئەوەیە، ئایا عەقڵێت و کولتوری ئەو داگیرکەرانە، ئەمە پەسەند دەکات؟. ئەو دەوڵەتانە،ئەو ناسنامە و بەهایەی ئێستا لەم ڕێگایەوە بەدەستیان هێناوە،دەستبەرداری بن و دەوڵەتەکە بکەن بە موڵکی خۆیان و کورد.  مێژووی خوێناوی چەندین سەدە و هەتا هەنووکەش گەوایی ئەوە دەدات، ئەوان لە زمانی ئاگر و ئاسن، بەولاوە چی دیکە نازانن و بەکار ناهێنن. هەرگیز ئامادەی هەڵبژاردنی ئەم ڕێگاچارە نین، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد.
«بزووتنەوە کوردییەکانی ناو کۆمەڵگای کوردی گەر لەناو دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیشدا سەریان هەڵبدایە هەر بە هەمان شێوە بنەمای کوردبوون بەرەو ئەوەی دەبردن ببن بە بزووتنەوەیەکی ئۆتۆنۆمیخواز».٥٤٦
ئەم بۆچوونە مەگەر وەک گریمانەیەک وەرگرین، دەنا کاتێ دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ پێک دێ، ڕەنگە چیدی پێویست بەسەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی کوردی نەکات، چونکە بزووتنەوەی کوردی هەر لەسەرەتاوە، بناخەی مافەکانی فرەزمانی و فرەکولتوری لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە و پێڕەوی لە یاسای جیاوازی کردووە، بەس دیسان بایەخی بنەمای کوردبوونەکە لای نووسەر هێندە بەنرخ و گردەبڕە، لەو قۆناغەشدا، رۆڵی سەرەکی دەگێڕێ لە چارەنووسی بزوونەوەی کوردییەکاندا.
کوردستانێکی مۆزایکی دەوڵەمەند و هەمەچەشن و فرە پێکهاتە
ئەم پرنسیپ و بنەمایە، داوا دەکات لەناو دەوڵەتەکەشدا، کورد خۆی لە شێوە نەتەوەخوازی بەدوور بگرێ. کە بە پێی یاسای هاوچوون، ڕەفتار بکات لە یەککردنی شوناسی زمانی و کولتورییەکان. ئاخر کوردستانێکی مۆزایکی دەوڵەمەند و هەمەچەشن و فرە پێکهاتە، بە شێوەزار و کولتوری ناوچەیی و هەرێمی جۆراوجۆر، ناکرێ هەمووی لە بۆتەی نەتەوەخوازیدا بتوێندرێتەوە. لەناو دەوڵەتێکی ئاوهادا، تەنیا» بنەمای کوردبوون» دەبێتە قەڵغان و شورای پاراستنی ئەم خەسڵەت و سیما تایبەتە و هیچ هەڕەشەیەکی ناوەکی بۆ دروست نابێت و هێزی بێگانە و دەرەکیش، لە عۆدەی نایەت.
«بنەمای کوردبوون لەناو دەوڵەتێکی کوردیشدا داوا لە بزووتنەوە سیاسییەکان دەکات ئۆتۆنۆمیخوازبن نەک نەتەوەخواز،لەناو دەوڵەتی کوردیشدا کۆمەڵگای کوردی رێگە نادات هیچ بزووتنەوەیەکی مۆدێرن بەناو نەتەوەوە تاکە کەلتورێک و تاکە زمانێک لەناو سنوری سیاسی ئەو دەوڵەتەدا سەراپاگیر بکات،بۆ نموونە رێگە نادا بە بزووتنەوەیەکی مۆدێرن دیالێکتی سۆرانی یان دیالێکتی کرمانجی بکات بە زمانی کەلتورە مۆدێرنەکە و یەکەی کەلتوری پێ هەمئاهەنگ بکاتەوە لەگەڵ یەکەی سیاسیدا و بەمە لە زمان و کەلتورێکی ناوچەییەوە بەرزی بکاتەوە بۆ تاکە زمان و کەلتورێکی نەتەوەیی و بیکاتە رێگر لە بەردەم ئەوەدا دیالێکتە کوردییەکانی تری ناو سنووری سیاسی ئەو دەوڵەت ببن بە زمانی کەلتورە مۆدێرنەکە و وەک ئەو زمانە گوزارشت لە زمانی کوردی بکە.».٥٤٧
کەواتە بۆ پاراستنی ئەم هەمە جۆری و فرەلایەنییە. زمان و کولتوری  کوردی و هاوکات بنەمای کوردبوون، بەرژەوەندی باڵای نەتەوایەتی کورد وا دەخوازێ، ئۆتۆنۆمیخواز بێت و هەر دەڤەر و ناوچەیەک ناسنامەی پارێزراو بێت، لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا. لە ڕاستیدا گەر تەماشای وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا بکەین، دەوڵەتێکی مۆدێرن و خاوەنی کەلتوری باڵاشە و سیستەمەکەی فیدراڵییە. کەچی دەوڵەت هەر بە یەک شێوە زمان بە فەرمی ڕێگەی کارکردنی داوە، لێ لە مافە ناوچەییەکاندا هەر هەرێمێک، بە پێی بەرژەوەندی و بارودۆخی ناوچەکەی سەربەخۆیانە، کاروبارەکانی خۆی بەڕێوە دەبات. کەواتە سیاسەتی زمان و خوێندن، ناوەندییە.
print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

رقصە اخیلتی

رقصە اخیلتی دیوانە شیعرێكی شاعیر عەلی مەعروف بەهروردییە، عەبدولستار شارباژێری ...