سەرەکی » دۆسێ » گه‌لی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا و 40 ساڵ ئاواره‌یی‌

جیهان له‌ یادی‌ كردوون؟

گه‌لی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا و 40 ساڵ ئاواره‌یی‌

قه‌یرانی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا یه‌كێكه‌ له‌ دێرینترین ململانێی‌ سیاسی‌ و مرۆیی‌ له‌ جیهان.
ئه‌و ناوچه‌ كێشه‌له‌سه‌ره‌ له‌ ساڵانی‌ حه‌فتای‌ سه‌ده‌ی‌ رابردووه‌وه‌ كه‌وتۆته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ مه‌راكیشه‌وه‌، به‌ڵام دانیشتوانه‌ ره‌سه‌نه‌كانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌، داوای‌ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ سه‌ربه‌خۆ ده‌كه‌ن.
حكومه‌تی‌ مه‌راكیش و بیابانییه‌كان جه‌نگێكی‌ دوورودرێژیان به‌هۆی‌ ئه‌و ناكۆكییه‌وه‌ ئه‌نجامدا.
زۆرێك له‌ بیابانییه‌كان له‌كاتی‌ ئه‌و جه‌نگه‌دا په‌نایان برده‌ به‌ر جه‌زائیر و بۆ ده‌یان ساڵ ده‌چێت له‌ ئۆردوگاكانی‌ ئه‌و وڵاته‌دا ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن.
ئۆردوگای‌ سه‌ماره‌ له‌ باشووری‌ خۆرئاوای‌ جه‌زائیر، بۆ زیاتر له‌ 40 ساڵ ده‌چێت ده‌یان هه‌زار په‌نابه‌ری‌ بیابانی‌ له‌خۆگرتووه‌.
بیابانی‌ خۆرئاوا تا ساڵی‌ 1975 كۆڵۆنیاڵی‌ ئیسپانیا بوو، له‌گه‌ڵ پاشه‌كشه‌كردنی‌ ئیسپانیاش، مه‌راكیش ده‌ستی‌ گرت به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا و له‌ئێستادا به‌ به‌شێك له‌ وڵاته‌كه‌ی‌ داده‌نێت.
بیابانییه‌كانی‌ بۆ ماوه‌ی‌ 16 ساڵ له‌ دژی‌ حوكمڕانی‌ مه‌راكیشی‌ شه‌ڕیان كرد، به‌ڵام ئه‌و جه‌نگه‌ ده‌یان هه‌زار بیابانی‌ ناچار كرد ئاواره‌ی‌ جه‌زائیر ببن و له‌ بیابانه‌كانی‌ ئه‌و وڵاته‌دا له‌ ئۆردوگادا ژیان به‌سه‌رببه‌ن.
له‌ ساڵی‌ 1991 هه‌ردوو لایه‌نی‌ ناكۆك گه‌یشتنه‌ رێكه‌وتن و به‌پێی‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ش، به‌ڵێنی‌ ئه‌نجامدانی‌ راپرسی‌ به‌ بیابانییه‌كان دراوه‌ تاوه‌كو چاره‌نوسی‌ خۆیان دیاریی‌ بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌و به‌ڵێنه‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆ نه‌هاتۆته‌دی‌.
دوای‌ ده‌یان ساڵ له‌ ژیانی‌ تاراوگه‌ و به‌سه‌ربردنی‌ ژیانێكی‌ قورس له‌ بیابان، زۆرێك بێزاربوون له‌ چاوه‌ڕوانی‌.
ئینجیه‌ سالم كه‌ یه‌كێك له‌و ژنانه‌ په‌نابه‌رانه‌ له‌ ئۆردوگاكانی‌ جه‌زائیر له‌دایك بوون، به‌ (بی‌ بی‌ سی‌)ی‌ راگه‌یاندبوو»هاتنه‌دی‌ هیچ كام له‌ به‌ڵێنه‌كان به‌دی‌ نه‌كرا له‌و پرسه‌، بۆیه‌ بۆیه‌ به‌ گوناوتری‌ ده‌زانم مافه‌كان به‌ده‌ستی‌ خۆت وه‌ربگریت، لانی‌ كه‌م ئه‌م ئه‌زمونه‌ی‌ من و باوك و دایكم و كه‌سوكارم پێیدا تێپه‌ڕین، نامه‌وێت نه‌وه‌كانی‌ داهاتووش به‌و ئه‌زمونه‌دا تێبپه‌ڕن و هه‌مان ژیان دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌».
هاوكارییه‌ مرۆییه‌كان، سه‌رچاوه‌ی‌ ژیانن بۆ ئه‌و ئاوارانه‌ی‌ له‌ ئۆردوگاكان له‌دایك بوون، به‌ڵام ناكۆكیه‌كان له‌ شوێنه‌ جیاجیاكانی‌ جیهان بونه‌ته‌ مایه‌ی‌ خولقاندنی‌ كێشه‌په‌نابه‌ران كه‌ به‌ بۆچوونی‌ هه‌ندێك له‌ هه‌موو كێشه‌كانی‌ تر گه‌وره‌ترن.
رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بڕیاریداوه‌ بڕی‌ هاوكارییه‌كان بۆ په‌نابه‌ره‌ بیابانییه‌كان كه‌م بكاته‌وه‌، لاوان له‌ ئۆردوگاندا هیچ ئاینده‌یه‌كیان نییه‌.
مریه‌م بن ئیبراهیم به‌رپرسی‌ رێكخراوی‌ ئۆكسفام به‌ (بی‌ بی‌ سی‌) راگه‌یاندووه‌»هیچ چاره‌سه‌رێك له‌ ئاسۆوه‌ ده‌رناكه‌وێت، كۆمه‌ڵی‌ نێوده‌وڵه‌تیش بایه‌خێكی‌ ئه‌وتۆ به‌ قه‌یرانی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا نادات. وێڕای‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ زۆری‌ ئاستی‌ هاوكارییه‌ مرۆییه‌كان كه‌ بووته‌ مایه‌ی‌ دروستبوونی‌ توڕه‌یی‌ له‌نێو ئۆردوگاكان»
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا زۆرێك تائێستا نه‌هامه‌تییه‌كانی‌ جه‌نگیان له‌یادنه‌كردووه‌.
محه‌مه‌د سالج كه‌ جه‌نگاوه‌رێكی‌ پێشووی‌ بیابانییه‌ به‌ (بی‌ بی‌ سی‌)ی‌ راگه‌یاندووه‌: «ئه‌وه‌ی‌ درك بكات جه‌نگ چییه‌، هه‌وڵ بۆ به‌رپاكردنی‌ نادات، به‌ڵام گه‌ر جه‌نگی‌ به‌سه‌ردا بسه‌پێنرێت وه‌ك به‌سه‌ر بیابانییه‌كاندا سه‌پێنرا، ئه‌وه‌ شتێكی‌ تره‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا جه‌نگ هیچ سودێكی‌ نییه‌».
ئه‌و ده‌لێت:»ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌رێكی‌ سیاسی‌ دادپه‌روه‌رانه‌ هه‌بێت و ببێته‌ مایه‌ی‌ فه‌راهه‌مكردنی‌ ماف بۆ بیابانییه‌كان، پێویسته‌ جێبه‌جێ‌ بكرێت».
تائێستاش په‌نابه‌ره‌ بیابانییه‌كان ده‌ستبه‌رداریی‌ خه‌ونی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ نه‌بوون، به‌ڵام له‌گه‌ڵ  به‌رده‌وامی‌ چه‌قبه‌ستنی‌ سیاسی‌ و كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ یارمه‌تییه‌كان، ئه‌و ده‌نگانه‌ به‌رز ده‌بنه‌وه‌ كه‌ داوای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ جه‌نگ ده‌كه‌ن.
كێشه‌ی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا به‌ دێرینترین ناكۆكییه‌كان له‌ ئه‌فریقادا داده‌نرێت كه‌ ئیمپریالیزم له‌دوای‌ خۆیه‌وه‌ جێیهێشتووه‌ و تائێستاش به‌ چه‌قبه‌ستوویی‌ ماوه‌ته‌وه‌ و چاره‌سه‌رێكی‌ گونجاوی‌ بۆ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌.
پوخته‌ی‌ رێڕه‌وه‌كانی‌ كێشه‌ی‌ بیابانی‌ خۆرئاواش له‌ڕووی‌ مێژوویی‌ و سه‌ربازیی‌ و سیاسییه‌وه‌ به‌مشێوه‌یه‌یه‌:
پاشخانی‌ مێژوویی‌
ناوچه‌ی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا كه‌ پێكهاته‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ له‌ هۆزه‌ تێكه‌ڵه‌ عه‌ره‌بی‌ و ئه‌مازیغییه‌كان پێكدێت، وێڕای‌ كۆچه‌ یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌، هیچ لایه‌نێك نه‌یتوانیوه‌، ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ناوه‌ندی‌ له‌ بیاباندا دابمه‌زرێنێت كه‌ به‌رده‌وام جێگه‌ی‌ نیشته‌جێی‌ هۆزه‌كان بووه‌ و له‌نێو خۆیاندا به‌پێی‌ گونجان له‌سه‌ر سه‌ركرده‌ و ئه‌و لایه‌نانه‌ی‌ پشتیوانی‌ ده‌كه‌ن بۆ ده‌سه‌ڵات رێكه‌وتوون.
 وێڕای‌ ره‌خسانی‌ بواری‌ ئاڵوگۆڕی‌ بازرگانی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا (وه‌كو بازرگانی‌ كاروانه‌كان و بازرگانی‌ ئه‌تڵه‌سی‌ له‌ كه‌نارئاوه‌كان له‌ڕووی‌ بیابانه‌وه‌)، ئو ناوچه‌یه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ك بووه‌ بۆ رووداوه‌ سیاسییه‌ له‌ناكاوه‌كان و په‌ناگه‌یه‌كیش بووه‌ بۆ له‌یاساده‌رچوان و ئاسۆیه‌ك بووه‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ خه‌ونه‌كان، به‌و هۆیه‌ی‌ كانگای‌ سامانێكی‌ مرۆیی‌ وه‌هابووه‌ كه‌ تاكه‌كانی‌ خاوه‌نی‌ دلێری‌ و هێز و توانایه‌كی‌ ده‌گمه‌نن.
له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی‌ دیارده‌ی‌ ئیپریالیزمیش، ئیپمراتۆری‌ كۆنی‌ ئیسپانیا توانی‌ پێگه‌كان له‌ كه‌ناره‌كانی‌ دوورگه‌كانی‌ «كه‌ناری‌» له‌ ناوچه‌ی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا داگیربكات.
له‌ كۆنگره‌ی‌ به‌رلین (1884-1885)، وڵاته‌ ئه‌وروپاییه‌كان دانیان نا به‌ سه‌روه‌ریی‌ ئیسپانیا به‌سه‌ر ناوچه‌ی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا كه‌ دواتر چاوه‌ڕوان ده‌كرا مه‌درید ناوچه‌كه‌ وه‌ك پارێزگایه‌كی‌ ئیسپانی‌ رابگه‌یه‌نێت و ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆجێی‌ تێدا بچه‌سپێنێت.
به‌ڵام ئیسپانییه‌كان له‌سه‌ره‌تاوه‌ خۆیان له‌ مۆڵگه‌كانیدا له‌ ناوه‌نده‌ كه‌نارییه‌كان گۆشه‌گیركرد كه‌ دواتر كۆمه‌ڵێك شاری‌ بیابانی‌ خۆرئاوایی وه‌ك «ده‌خله‌» و «كویره‌»ی‌ تێدا دامه‌زرا، قوڵایی‌ بیابانیشیان وه‌ك بوارێك بۆ سه‌روه‌ریی‌ هۆزه‌ بیابانییه‌كان وه‌ك پێشوو جێهێشت، ئه‌وه‌ش بواری‌ بۆ بزوتنه‌وه‌ی‌ مقاوه‌مه‌ له‌ ته‌واوی‌ ناوچه‌ بیابانییه‌كان له‌ مه‌راكیش و مۆریتانیا و جه‌زائیر ره‌خساند كه‌ هه‌ماهه‌نگیان له‌گه‌ڵ «شیخ ما‌و العینین» له‌ شاری‌ «سه‌ماره‌» كرد.
له‌ژێر گوشاری‌ گورزه‌كانی‌ مقاوه‌مه‌ كه‌ رووبه‌ڕووی‌ هه‌ردوو سوپای‌ داگیركه‌ری‌ ئیسپانیا و فه‌ره‌نسایی‌ كرانه‌وه‌، وایكرد په‌یوه‌ندی‌ نێوان ئه‌و دوو ئیمپریالیزمه‌ له‌ هه‌ندێك كاتدا گرژی‌ و ئاڵۆزی‌ به‌خۆوه‌ببینێت، وێڕای‌ پێكهاتنی‌ هاوبه‌شیان له‌سه‌ر به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی‌ مقاوه‌مه‌.
هه‌رچه‌نده‌ فه‌ره‌نسا له‌ ساڵی‌ 1900 دانی‌ به‌ سه‌روه‌ریی‌ ئیسپانیادا نابوو به‌سه‌ر بیابانی‌ خۆرئاوا له‌ دانوستانه‌كانی‌ نێوانیان كه‌ به‌ رێكه‌وتنی‌ ساڵی‌ 1932 كۆتایی‌ هات، تا ناوچه‌كانی‌ ساقیه‌ی‌ حه‌مرا و وادی‌ زه‌هه‌ب (واتا بیابانی‌ خۆرئاوا) بخرێته‌ سه‌ر خاكی‌ ئیپانیا.
به‌وشێوه‌یه‌ سوپای‌ داگیركه‌ری‌ ئیسپانیا له‌ژێر كاریگه‌ریی‌ هێرشه‌كاندا كه‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك هه‌موو ناوچه‌كانی‌ بیابانی‌ گرته‌وه‌، له‌ ساڵانی‌ په‌نجای‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوو- بۆنێو هه‌ردوو شاری‌ عیون و ده‌خله‌ بكشێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئیسپانیاییه‌كان ده‌ستبه‌رداریی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌ نه‌ده‌بوون كه‌ سامانێكی‌ سروشتی‌ گه‌وره‌ تێدا بووه‌ و وه‌ك «دیارییه‌كی‌ خواندی‌ بۆ ئیسپانیا» له‌لایه‌ن ئه‌لبرتۆ مارتین ئه‌تاخۆی‌ وه‌زیری‌ پێشووتری‌ ئیسپانیاوه‌ ناوده‌برا.
دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ رێڕه‌وه‌كانی‌ سه‌ربه‌خۆییی‌ له‌ مه‌راكیش و مۆریتانیا له‌ ساڵانی‌ 1956 و 1958 ده‌ركه‌وتن، ئیسپانیا كه‌ ناوچه‌كانی‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆی‌ له‌ هه‌ردوو ئه‌مریكاكه‌ له‌ده‌ست ده‌دا، هه‌وڵیدا خۆی‌ له‌ بیایانی‌ خۆرئاوا بهێڵێته‌وه‌، هیواكانیشی‌ له‌و رووه‌وه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنی‌ هاوپه‌یمانی‌ هه‌ردوو سوپای‌ (فه‌ره‌نسی‌ و ئیسپانی‌) پته‌وده‌كرد بۆ له‌ناوبردنی‌ سوپای‌ رزگاریخوازی‌ له‌ بیابان له‌ ساڵی‌ 1958، به‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كانیشی‌ هۆزه‌كانی‌ چاوترسێن ده‌كرد.
ئسیپانییه‌كان، ناوچه‌كه‌ی‌ بیابانیان به‌سه‌ر چه‌ند ئیداره‌یه‌كدا دابه‌شكرد كه‌ ئامانج لێی‌ گۆشه‌گیركردنی‌ هه‌رێمی‌ بیابان بوو له‌ ده‌وروبه‌ره‌ جوگرافییه‌كه‌ی‌ له‌ مراكیش و مۆریتانیا و جه‌زائیر، وێڕای‌ دابه‌شكردنی‌ به‌سه‌ر چه‌ند ناوچه‌یه‌كی‌ جیاواز له‌ یه‌كتر كه‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌كیان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ جیاواز له‌وی‌ دیدا بوون.
به‌ڵام فاكته‌ره‌ مێژوویی‌ و جوگرافییه‌كان، دژ به‌و پرۆژه‌یه‌ی‌ ئیسپانیا بوون له‌ بیابان. داواكارییه‌كان بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ بیابان تا ده‌هات روویان له‌ زیادبوون ده‌كرد، به‌هۆی‌ چه‌ندان هۆكار كه‌ گرنگترینیان سه‌ربه‌خۆبوونی‌ مه‌راكیش و مۆریتانیا  و سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕشی‌ جه‌زائیری‌ بوون له‌سه‌ر ئاستی‌ ئیقلیمی‌، و دۆڕانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ ئیمپریالیستی‌ له‌ پێگه‌كانی‌ خۆی‌ له‌به‌رانبه‌ر بزوتنه‌وه‌كانی‌ رزگاریخوازیی‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهانی‌.
وێڕای‌ گوشاره‌ دیپلۆماسییه‌كان كه‌ وڵاتانی‌ ده‌وروبه‌ر له‌سه‌ر ئاستی‌ ده‌سته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌یان كرد و هه‌وڵه‌كانی‌ ئه‌و ده‌مه‌ بۆ نه‌هێشتنی‌ ئیمپریالیست به‌هۆی‌ دابه‌شبوونی‌ جیهان به‌سه‌ر دوو به‌ره‌ی‌ سۆسیالیست و سه‌رمایه‌داریی‌ كه‌ یه‌كه‌میان پشتیوانی‌ له‌ رزگاریی‌ گه‌لان ده‌كرد وه‌ك خۆگونجانێك له‌گه‌ڵ دروشم و ئایدۆلۆژیاكانی‌، دووه‌میش ئه‌ندامه‌كانی‌ خۆی‌ هانده‌دا سازش بكه‌ن و هه‌وڵ بده‌ن وڵاتانی‌ ژێرده‌ستییان له‌شێوه‌ی‌ شوێنكه‌وته‌یی‌ ئابوریی‌ و كلتوریدا بهێڵنه‌وه‌.
ره‌نگه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و فاكته‌رانه‌ گرنگتر كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ بیابانی‌ پێی‌ ئاشنا بوو، گۆڕانكارییه‌ ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و كلتورییه‌كان بێت كه‌ داواكاریی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ پته‌وتر ده‌كرد، ئه‌وه‌ش هێنده‌ی‌ تر مقاوه‌مه‌ی‌ چه‌كداریی‌ هانده‌دا ده‌ستبه‌رداریی‌ خواستی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ نه‌بێت.
راپه‌ڕینی‌ «الزمله‌» له‌ ساڵی‌ 1970 له‌ شاریی‌ عیون له‌ دژی‌ ئیسپانییه‌كان، به‌هێزترین بوو بۆ گوزارشتكردن له‌و هۆشیاربونه‌وه‌ نوێیه‌. راپه‌ڕینه‌كه‌ كه‌ به‌شداربوانی‌ دروشمی‌ خواستی‌ سه‌ربه‌خۆبونیان به‌رزكردبۆوه‌، به‌ كوشتن و ده‌ستگیركردنی‌ زۆرێك له‌ بیابانییه‌كان كۆتایی‌ هات و بووه‌ مایه‌ی‌ ده‌ستپێكردنی‌ قۆناغێكی‌ نوێ‌ له‌ خه‌باتی‌ دژ به‌ ئیمپریالیستی‌ ئیسپانی‌.
له‌ مانگی‌ ئایاری‌ 1973، «به‌ره‌ی‌ میللی‌ رزگاریخوازیی‌ ساقیه‌ی‌ حه‌مرا و وادی‌ زه‌هه‌ب» دامه‌زرا (پۆلیساریۆ) و له‌پاش ده‌ رۆژ له‌ دامه‌زراندنیشی‌ كاریی‌ سه‌ربازیی‌ ده‌ستپێكرد، ئه‌وه‌ش وای‌ له‌ ئیسپانییه‌كان كرد، له‌ ساڵی‌ دواتردا خواستی‌ رێكخستنی‌ راپۆرسی‌ بۆ دیاریكردنی‌ چاره‌نوسی‌ بیابان له‌ مانگه‌كانی‌ یه‌كه‌می‌ ساڵی‌ 1975 رابگه‌یه‌نن.
مه‌درید ده‌ستیكرد به‌ رێكخستنه‌وه‌ی‌ نێو ماڵی‌ بیابانییه‌كان كه‌ قۆناغی‌ دوای‌ ئیسپانیای‌ ده‌كرد له‌و ناوچه‌یه‌ و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش دانوستانی‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ جیاجیاكان ئه‌نجامدا به‌ مه‌به‌ستی‌ گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتنی‌ دوو قۆڵی‌ كه‌ لێوه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئیسپانیا له‌لایه‌ك بپارێزێت و ئه‌گه‌ریی‌ هه‌ڵایسانی‌ شه‌ڕیش له‌ ناوچه‌كه‌ له‌ده‌ست خۆیدا بهێڵێته‌وه‌ له‌ هه‌ر كاتێكدا كه‌ پێویست بكات.
له‌و چوارچێوه‌یه‌دا، حكومه‌تی‌ ئسیپانیا له‌ ئه‌یلولی‌ 1975 چاوپێكه‌وتنی‌ له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی‌ پۆلیساریۆ ئه‌نجامدا و ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ له‌و نێوه‌نده‌شدا باسكران، سه‌ربه‌خۆی‌ و ئاینده‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان بوون، پاشان له‌ مانگی‌ دواتردا راسته‌وخۆ «رێكه‌وتنی‌ مه‌درید» له‌گه‌ڵ مه‌راكیش و مۆریتانیا ئه‌نجامدرا و لێوه‌ی‌ ئیسپانیا ده‌ستبه‌رداریی‌ ئیداره‌ی‌ بیابان بوو بۆ ئه‌و دوو وڵاته‌.
له‌و نێوه‌نده‌دا، ئه‌و لایه‌نانه‌ی‌ داوای‌ بیابانیان ده‌كرد، خۆیان بۆ چنینه‌وه‌  ئه‌و به‌رهه‌مه‌ پێگه‌یشتووه‌ ئاماده‌ ده‌كرد، له‌و لاشه‌وه‌ پۆلیساریۆ خه‌باتی‌ خۆی‌ چڕ ده‌كرده‌وه‌ و وێستگه‌كانی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ فۆسفاتی‌ ده‌ته‌قانده‌وه‌ و له‌ هه‌موو شاره‌كانی‌ بیاباندا خۆپیشاندانی‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ رێكده‌خست.
له‌كاتێكدا مه‌راكیش و مۆریتانیا له‌سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ 1975 روویان ده‌كرده‌ دادگای‌ دادی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، بۆچوونێكی‌ راویژكارییان بۆ وابه‌سته‌یی‌ ئه‌و دوو وڵاته‌ له‌گه‌ڵ گروپه‌كانی‌ بیاباندا ده‌خسته‌ڕوو كه‌ هه‌ر لایه‌كیان به‌پێی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆی‌ لێكدانه‌وه‌ی‌ بۆ ده‌كرد.
به‌ڵام مه‌راكیش ده‌ستپێشخه‌ریی‌ كرد له‌ راگه‌یاندنی‌ «رێپێوانی‌ سه‌وز»به‌ره‌و ناوچه‌ی‌ بیابان له‌ 16ی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ 1975 كه‌ هه‌مان رۆژ بوو كه‌ دادگای‌ لاهای‌ راوبۆچوونی‌ خۆی‌ له‌سه‌ر بیابانی‌ خۆرئاوا راگه‌یاند كه‌ له‌گه‌ڵ خواسته‌كانی‌ ئیسپانیادا یه‌كانگیر بوو سه‌باره‌ت به‌ رێگرتن له‌ دامه‌زراندنی‌ كۆماری‌ عه‌ره‌بی‌ بیابان كه‌ له‌لایه‌ن جه‌زائیره‌وه‌ پشتیوانی‌ ده‌كرا.
به‌و شێوه‌یه‌ رێكاره‌كانی‌ ئیمپریالیست له‌ بیابان له‌ بری‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ گونجاو بۆ كێشه‌ی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌، بووه‌ مایه‌ی‌ ته‌قاندنه‌وه‌ی‌ ناكۆكییه‌كانی‌ نێوان دراوسێ‌ و براكان.
ململانێ چه‌كدارییه‌كان
ئیسپانیا له‌ بیابانی‌ خۆرئاوا پاشه‌كشه‌ی‌ نه‌كرد تا ئه‌و كاته‌ی‌ تۆوی‌ ناكۆكییه‌كانی‌ چاند و په‌ره‌ی‌ دا به‌ ململانێكانی‌ دوێنێ‌، و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌مڕۆ، و ته‌ماحه‌كانی‌ ئاینده‌ی‌.
مه‌راكیش كه‌ سنورێكی‌ له‌ ئیمپریالیسته‌وه‌ بۆ به‌جێمابوو، ئه‌و سنوره‌ی‌ وه‌ك پیلانگێڕی‌ بۆسه‌ر خاكی‌ شانشینی‌ مێژوویی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ داده‌نا به‌وپێیه‌ی‌ تیندوفیان بۆ جه‌زائیر لێدابڕاندبوو له‌گه‌ڵ هه‌موو خاكی‌ مۆریتانیای‌ سه‌ره‌به‌خۆ- ناكرێت ده‌سته‌به‌رداریی‌ هه‌رێمی‌ بیابان ببێت كه‌ كه‌نارئاوێكی‌ به‌رینی‌ هه‌یه‌ و ده‌كرێت لێوه‌ی‌ ببێته‌ خاوه‌نی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین كه‌نارئاو له‌ جیهاندا بۆ راوكردنی‌ ماسی‌، وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌هۆی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌وه‌ ده‌بێته‌ یه‌كه‌م وڵات له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهان بۆ به‌رهه‌مهێنانی‌ فۆسفات، له‌گه‌ڵ بوونی‌ سامانێكی‌ گه‌وره‌ی‌ غاز و نه‌وت، له‌گه‌ڵ گرنگی‌ پێگه‌ی‌ ستراتیژی‌ ناوچه‌كه‌ بۆ ئاسایشی‌ ئه‌وروپا.
جه‌زائیر كه‌ سیستمێكی‌ كۆماریی‌ و ئاراسته‌یه‌كی‌ شۆڕگیڕانه‌ی‌ هه‌بوو، پێیوابوو لكاندنی‌ هه‌رێمی‌ بیابان به‌ شانشینی‌ مه‌راكیش، «خواسته‌ فراوانخوازییه‌كه‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌ زیاتر ده‌كات كه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ چاوی‌ له‌ جه‌زائیریش بڕیوه‌» پێشتریش له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا جه‌نگی‌ (الرمال)ی‌ له‌ ساڵی‌ 1963 له‌سه‌ر سه‌روه‌ریی‌ به‌سه‌ر ناوچه‌ی‌ تیندوف له‌دوای‌ ساڵێك له‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ئه‌نجامدابوو كه‌ به‌ بۆچوونی‌ جه‌زائیر، بره‌ودانه‌ به‌ ته‌ماحه‌كانی‌ مه‌راكیش و پاڵپشتییه‌ بۆ پێگه‌ی‌ ستراتیژی‌ وڵاته‌كه‌ له‌سه‌ر حیسابی‌ جه‌زائیر كه‌ له‌ كێبڕكێدا بوو بۆ سه‌ركردایه‌تیكردنی‌ ناوچه‌كه‌.
بۆیه‌ جه‌زائیر پێیوابوو ده‌بێت بایه‌خ به‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ ئه‌و ناكۆكییه‌ بدات- باشترین رێگه‌چاره‌شی‌ بۆ بیابانی‌ خۆرئاوا، دیاریی‌ كردنی‌ مافی‌ چاره‌نوس بوو بۆ گه‌لی‌ بیابان و ده‌ستگرتن بوو به‌ پره‌نسیپی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا، له‌و روانگه‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ستیكرد به‌ پێشكه‌شكردنی‌ پشتیوانی‌ سه‌ربازیی‌ و لۆجستی‌ پۆلیساریۆ.
مۆریتانیاش به‌ر له‌وه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ده‌سته‌به‌ربكات له‌ ساڵی‌ 1960، له‌ ساڵی‌ 1957دا له‌ زاری‌ یه‌كه‌م سه‌رۆكییه‌وه‌ داوای‌ بیابانی‌ خۆرئاوای‌ كرد و پێیوابوو به‌ ده‌ستخستنی‌ پشكی‌ خۆی‌ له‌ بیابانی‌ (وادی‌ زه‌هه‌ب) هه‌ندێك له‌و داواكاریانه‌ی‌ بۆ یه‌كخستنی‌ گروپی‌ «به‌یزانی‌» ده‌سته‌به‌ركردووه‌ كه‌ زۆرینه‌ی‌ پێكهاته‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌یه‌تی‌، و دوورخستنه‌وه‌ی‌ مه‌ترسی‌ ئه‌گه‌ری‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ مه‌راكیشه‌ بۆ داخوازییه‌ كۆنه‌كانی‌ له‌سه‌ر لكاندنی‌ مۆریتانیا به‌و  وڵاته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌و شێوازه‌ دۆستایه‌تی‌ جه‌زائیری‌ هاوپه‌یمانی‌ پیچشووی‌ له‌ده‌ست ده‌دات كه‌ پشتیوانی‌ ئابوری‌ و سیاسی‌ پێشكه‌ش كردبوو.
سه‌باره‌ت به‌ پۆلیساریۆ، بیابان «خاكێكی‌ بێ‌ خاوه‌ن نییه‌» وه‌ك ئیسپانیا له‌ رۆژگاره‌كانی‌ داگیركارییدا ئاماژه‌ی‌ پێده‌كرد، به‌ڵكو بیابانییه‌كان گه‌لێكی‌ خاوه‌ن ناسنامه‌ی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان و خواسته‌كانیشیان پێویسته‌ رێزی‌ لێبگیرێت. ئه‌و بیابانیانه‌ی‌ به‌ هێزی‌ چه‌ك ئیسپانییه‌كانیان ده‌رپه‌ڕاند، ده‌توانن به‌رده‌وامی‌ به‌ خه‌باتی‌ چه‌كداریی‌ بده‌ن دژ به‌ هه‌ر لایه‌نێك كه‌ خاكه‌كه‌یان داگیر ده‌كات، یان هه‌ر لایه‌نێك هه‌وڵ بۆ دابه‌شكردنی‌ ده‌دات، تا ئه‌و كاته‌ی‌ رزگاریی‌ به‌ئه‌نجام ده‌گات و ده‌وڵه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆ داده‌مه‌زرێنن.
به‌وشێوه‌یه‌، پۆلیساریۆ له‌ 26ی‌ شوباتی‌ 1976 دامه‌زراندنی‌ «كۆماری‌ عه‌ره‌بی‌ بیابانی‌ میللی‌ و دیموكراتی‌» راگه‌یاند كه‌ باره‌گاكه‌ی‌ هه‌ر له‌ تیندوف له‌ باشووری‌ جه‌زائیر مایه‌وه‌ و له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ دانی‌ پێدانه‌نرا، به‌ڵام له‌لایه‌ن هه‌ندێك وڵاتی‌ ئه‌فریقایی‌ دانی‌ پێدانرا، له‌ مانگی‌ ئاداریشدا یه‌كه‌م حكومه‌تی‌ بیابانی‌ پێكهێنا.
ئه‌و ناكۆكیانه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌ ئیمپریالیسته‌كانی‌ (ئیسپانیا و فه‌ره‌نسا) ته‌شه‌نه‌ی‌ ده‌كرد و ململانێكانیش له‌ جه‌نگی‌ سارددا توندتر ده‌بونه‌وه‌. به‌وشێوه‌یه‌ و به‌ چوونه‌ناوه‌وه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ مه‌راكیش و مۆریتانیا بۆ  نێو خاكی‌ بیابان كه‌ جێبه‌جیبَكردنی‌ رێكه‌وتنی‌ مه‌درید بوو، شه‌ڕ له‌نێوان جه‌نگاوه‌رانی‌ پۆلیساریۆ- كه‌ له‌لایه‌ن جه‌زائیر و لیبیاوه‌ پشتیوانی‌ ده‌كران- له‌گه‌ڵ هێزه‌ مه‌راكیشی‌ و مۆرریتانییه‌كان به‌رپابوو، به‌و شێوه‌یه‌ جه‌نگ له‌ناوچه‌كه‌دا ده‌ستیپێكرد كه‌ له‌ ساڵی‌ 1975 بۆ ساڵی‌ 1988 درێژه‌ی‌ كێشا، به‌ڵام هێزه‌كانی‌ مۆریتانیا به‌و له‌وه‌ له‌ ساڵی‌ 179دا پاشه‌كشه‌یان كرد.
له‌و قۆناغه‌دا شه‌ڕی‌ توند رویدا كه‌ زۆربه‌یان له‌ به‌سی‌ مۆریتانی‌ بیابان بوون، به‌جۆرێك شه‌ڕه‌كان له‌ هه‌ندێك كاتدا چوارچێوه‌ی‌ خاكی‌ بابانیان تێده‌په‌ڕاند و هێرشه‌كانیش زۆربه‌یان بۆسه‌ر شاره‌كانی‌ قوڵایی‌ خاكی‌ مۆریتانی‌ بوون، ئه‌وه‌ش وه‌ك جێبه‌جێكردنی‌ ستراتیژی‌ لێدان له‌ زنجیره‌ لاوازه‌كان، بۆیه‌ جه‌خت له‌سه‌ر مۆریتانیا ده‌كرایه‌وه‌ كه‌ لایه‌نی‌ لاواز بوو له‌ هاوكێشه‌كه‌دا و تا هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی‌ له‌گه‌ڵ مه‌راكیش تێكبشكێنرێت، به‌ڵام شه‌ڕه‌كان به‌ ده‌ستوردانی‌ فه‌ره‌نسا به‌هۆی‌ به‌ئامانجكردنی‌ نواكشۆتی‌ پایته‌خت له‌لایه‌ن پۆلیساریۆیه‌وه‌ رووی‌ له‌ فراوان بوون كرد.
گرنگترین شه‌ڕه‌كان له‌و ماوه‌یه‌دا له‌ ناوچه‌كانی‌: ئینال و عه‌رقوب و بنشاب و ئاوسرد و نواكشۆت له‌گه‌ڵ سوپای‌ مۆریتانیا، و سه‌ماره‌ و بیرنزران و ته‌نتان و بوكراع له‌گه‌ڵ سوپای‌ مه‌راكیش رویاندا.
له‌ماوه‌ی‌ مانگی‌ ئادار و ئابی‌ 1980، مه‌راكیش دیوارێكی‌ ئه‌منی‌ بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی‌ هێرشه‌كانی‌ به‌ره‌ی‌ پۆلیساریۆ له‌و ناوچانه‌دا دروستكرد كه‌ له‌ بیابان كۆنترۆڵی‌ كردبوون و دیواره‌كه‌ش به‌ ناوی‌ «سێ‌ گۆشه‌ به‌سووده‌كه‌» ناونرا كه‌ «سه‌ماره‌ و عیون و بوجدور»ی‌ له‌خۆده‌گرت ، به‌وپێیه‌ی‌ ئه‌و ناوچانه‌ زه‌به‌لاحترین سامانی‌ كانزایی‌ فۆسفاتیان تێدایه‌ له‌ جیهان.
شه‌كه‌تبوونی‌ هه‌ردوو سوپای‌ (مه‌راكیشی‌ و بیابانی‌) له‌و قۆناغه‌ و له‌پاش كۆتایهاتنی‌ جه‌نگی‌ ساردی‌ه‌ نێوان هه‌ردوو بلۆكی‌ خۆرئاوا و خۆرهه‌ڵات، رێخۆشكه‌ر بوو بۆ قۆناغی‌ دووه‌م كه‌ له‌ ساڵی‌ 1988دا ده‌ستیپێكرد، ئه‌وه‌ش دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ مه‌راكیش و پۆلیساریۆ گه‌یشتنه‌ رێكه‌وتنێك كه‌ بووه‌ مایه‌ی‌ راگرتنی‌ جه‌نگی‌ نێوانیان له‌ ساڵی‌ 1991 و به‌ سه‌رپه‌رشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئاگربه‌ستی‌ به‌دواداهات تا بوار بۆ گه‌ڕان بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ سیاسی‌ بۆ ناكۆكییه‌كان بڕه‌خسێت.
هه‌وڵه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان
نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ راستگۆیانه‌ به‌شوێن رێگه‌چاره‌یه‌كدا نه‌گه‌ڕا بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ قه‌یرانی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا، تا ئه‌و كاته‌ی‌ بۆ ماوه‌ی‌ زیاتر له‌ 10 ساڵ جه‌نگ له‌نێوان لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كان به‌ڕێوه‌چوو، رێكخراوی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌فریقا ئه‌و لایه‌نه‌ بوو كه‌ ده‌ستپێخه‌ریی‌ كرد بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌رێكی‌ گونجاو له‌ بیابانی‌ خۆرئاوا، به‌ تایبه‌ت به‌ كۆنگره‌ی‌ نۆزده‌یه‌می‌ رێكخراوه‌كه‌ كه‌ له‌ ساڵی‌ 1983دا له‌ ئه‌دیس ئه‌بابا سازكرا.
به‌ڵام پاشه‌كشه‌كردنی‌ مه‌راكیش له‌ ساڵی‌ 1984 له‌ ئه‌ندامێتی‌ رێكخراوه‌كه‌ كه‌ دانی‌ نابوو به‌ «كۆماری‌ عه‌ره‌بی‌ بیابانی‌»- رێگربوون له‌به‌رده‌م هه‌وڵه‌كانی‌ رێكخراوه‌ ئه‌فریقاییه‌كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر، دوای‌ ئه‌وه‌ رێكخراوی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان شوێنی‌ رێكخراوی‌ ئه‌فریقایی‌ گرته‌وه‌.
له‌ ساڵی‌ 1988 پرۆسه‌ی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ناكۆكیه‌كانی‌ بیابانی‌ خۆرئاوا له‌ ده‌ستی‌ رێكخراوی‌ ئه‌فریقاییه‌وه‌ گوازرایه‌وه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ به‌ر له‌و مێژووه‌ ته‌نیا راسپارده‌ی‌ ده‌رده‌كرد و داوای‌ چاره‌سه‌رێكی‌ سیاسی‌ دادپه‌روه‌رانه‌ی‌ ده‌كرد بۆ كێشه‌كه‌، ئه‌وه‌ش له‌ڕێی‌ بڕیاری‌ 1514 كه‌ له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ 14ی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ 1968دا ده‌ركراو و داوای‌ نه‌هێشتنی‌ هه‌موو شێوازه‌كانی‌ ئیمپریالیستی‌ كردبوو.
به‌وشێوه‌یه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان زنجیره‌یه‌ك رێوشوێنی‌ گرته‌به‌ر كه‌ ده‌ره‌نجامی‌ كۆتاییان- دوورخستنه‌وه‌ی‌ رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ته‌واوه‌تی‌ بوو له‌ مه‌راكیش یان لكاندنی‌ ته‌واوه‌تی‌ بوو به‌و وڵاته‌، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش چه‌ند پێشنیازێكی‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ قه‌یرانه‌كه‌ خسته‌ڕوو كه‌ بریتی‌ بوون له‌:
1-رێكخستنی‌ راپرسی‌ كه‌ له‌ رێكه‌وتنی‌ 1988دا ئاماژه‌ی‌ پێكرابوو، ته‌نانه‌ت به‌بێ‌ رێكه‌وتنی‌ هه‌ردوولا، ئه‌وه‌ش له‌ كۆتاییدا دوو رێگه‌چاره‌ی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ یان یه‌كگرتنه‌ له‌گه‌ڵ مه‌راكیش یان وه‌رگرتنی‌ سه‌ربه‌خۆییه‌.
2-دابه‌شكردنی‌ بیابان
3-چاره‌سه‌ری‌ مامناوه‌ندیی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌
أ-پێشنیازی‌ پلانی‌ راپرسی‌:
كۆمه‌ڵه‌ی‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ 1985 بڕیاری‌ 40/50ی‌ سه‌باره‌ت به‌ قه‌یرانی‌ بیابان ده‌ركرد و داوای‌ له‌ سكرتێری‌ گشتی‌ رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ كردبوو، كار بكات بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌رێك كه‌ جێگه‌ی‌ ره‌زامه‌ندی‌ هه‌ردوو لایه‌نی‌ ناكۆك بێت، سه‌ره‌تای‌ هه‌وڵه‌كانیش ده‌بێت له‌ گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتنی‌ ئاگربه‌سته‌وه‌ بێت كه‌ –به‌پێی‌ بڕیاره‌كه‌- مه‌رجی‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ هه‌ر كارێكی‌ ئاشتیخوازانه‌.
خافێر دیكویلار سكرتێری‌ گشتی‌ له‌ هاوینی‌ 1988 پێشنیازی‌ پلانی‌ رێكخستنی‌ راپرسی‌ له‌ بیابان بۆ مه‌راكیش و پۆلیساریۆ پێشنیازكرد. ئه‌و بۆچوونه‌ له‌حاڵه‌تی‌ ئه‌نجامدانی‌ دوو رێگه‌چاره‌ی‌ لێده‌كه‌وته‌وه‌: یان چوونه‌ پاڵ مه‌راكیش یان جیابوونه‌وه‌ له‌و وڵاته‌. پلانه‌كه‌ی‌ دیكویلار له‌ سه‌ره‌تاوه‌ سه‌ركه‌وتوو بوو كه‌ خۆی‌ له‌:
-په‌سه‌ندكردنی‌ هه‌ردوولادا له‌ 30ی‌ ئابی‌ 1988دا بینییه‌وه‌.
 -رازیبوون به‌ ئاگربه‌ست، كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی‌ له‌ ئه‌یلولی‌ 1991دا ئاگری‌ شه‌ڕی‌ له‌ هه‌رێمه‌كه‌دا كوژانده‌وه‌.
دامه‌زراندنی‌ نێرده‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ راسپێردرا بۆ رێكخستنی‌ راپرسی‌ له‌ بیابانی‌ خۆرئاوا و به‌ «نێرده‌ی‌ ئه‌لمینورسو» له‌ 30ی‌ ئابی‌ 1988 ناسرا كه‌ له‌ڕێی‌ بڕیاری‌ 690/1991ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایش و وه‌ك جێبه‌جێكردنی‌ راپۆرتی‌ ژماره‌ (22464/S)ی‌ سكرتێری‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بوو.
له‌ماوه‌ی‌ هه‌شت ساڵ كاركردنی‌ نێرده‌ی‌ ئه‌لمینورسو، كۆمه‌ڵێك پێشنیاز خرانه‌ڕوو كه‌ له‌نێوانیاندا «ئه‌وانه‌ی‌ مافی‌ ده‌نگدانیان ده‌بێت له‌ راپرسییه‌كه‌دا-ئه‌گه‌ر بێت و ئه‌نجام بدرێت- لیستی‌ ئه‌و بیابانیانه‌ له‌خۆده‌گرێت كه‌ ناویان له‌ سه‌رژمێری‌ ساڵی‌ 1974ی‌ ئیداره‌ی‌ ئیسپانیدا هه‌یه‌. مه‌راكیش له‌و باره‌یه‌وه‌ 131 تانه‌ی‌ له‌ لیسته‌كه‌ دابوو.
له‌ مانگی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ 1999 ئه‌لمینورسو، راگرتنی‌ پلانی‌ راپرسی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ به‌هۆی‌ ناكۆكیه‌ تونده‌كانی‌ نێوان هه‌ردوولا له‌سه‌ر مافی‌ ده‌نگدان راگرت. له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ واده‌ی‌ ئه‌نجامدانی‌ راپرسی‌ كه‌ 6ی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ 1998 بوو، هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌.
ب-پێشناری‌ دابه‌شكردنی‌ بیابان:
رێگه‌چاره‌ی‌ دابه‌شكردن، بهه‌رێمی‌ ساقیه‌ی‌ حه‌مرا (سێ‌ یه‌كی‌ بیابانه‌) ده‌داته‌ مه‌راكیش و هه‌رێمی‌ وادی‌ زه‌هه‌ب (پاشماوه‌كه‌ی‌ تری‌) ده‌داته‌ پۆلیساریۆ تا ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ربه‌خۆكه‌ی‌ له‌سه‌ر دابمه‌زرێنێت. ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ به‌ بۆچوونی‌ هه‌ندێك له‌ چاودێران كه‌ له‌لایه‌ن جه‌زائیره‌وه‌ ده‌رچوو- مه‌راكیش رازیی‌ نه‌بووه‌ له‌سه‌ری‌ و پێیوابووه‌ پێشێلكردنی‌ سه‌روه‌ریی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ ده‌گه‌یه‌نێت و دابڕینی‌ به‌شێك له‌ خاكه‌كه‌یه‌تی‌. بۆلیساریۆش به‌ هه‌مان شێوه‌ رازیی‌ نه‌بووه‌ كه‌ ته‌واوی‌ هه‌رێمی‌ بیابانی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ ده‌وێت.
ج-پێشنیازی‌ «چاره‌سه‌ری‌ سێیه‌م «:
له‌ 25ی‌ ته‌مموزی‌ 2000دا به‌ بڕیاری‌ ژماره‌ 1309ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایش ده‌رچوو كه‌ ده‌ستپێشخه‌ریی‌ فه‌ره‌نسایی‌ ئه‌مریكایی‌ بوو بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رێكی‌ سیاسی‌ بۆ كێشه‌ی‌ بیابان، جیمس بیكه‌ر (نوێنه‌ری‌ سكرتێری‌ گشتی‌ كه‌ له‌و ده‌مه‌دا راسپێردرابوو بۆ چارسه‌ری‌ ناكۆكییه‌كانی‌ بیابان) داوای‌ كرد هه‌ردوو لایه‌ن پێكه‌وه‌ بگه‌نه‌ چارسه‌رێك كه‌ پلانی‌ راپرسی‌ دووربخاته‌وه‌.
ئه‌وه‌ش نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ والێكرد «رێكه‌وتنی‌ چوارچێوه‌ی‌ گشتی‌» یان «چارسه‌ری‌ سێیه‌م» پێشكه‌ش بكات، كه‌ حوكمی‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردنێكی‌ فراوان ده‌به‌خشێته‌ بیابان له‌گه‌ڵ مانه‌وه‌ له‌ژێر حوكمڕانی‌ مه‌راكیش له‌ماوه‌ی‌ پێنج ساڵ و ده‌كرێت ئه‌نجامدانی‌ راپرسی‌ دووربخرێته‌وه‌.
ئه‌و پێشنیازه‌ به‌ «چاره‌سه‌ری‌ سێیه‌م» وه‌سفكرا، چونكه‌ خرابووه‌ سه‌ر دوو چاره‌سه‌ره‌كه‌ی‌ تر كه‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ و مانه‌وه‌بوو له‌گه‌ڵ مه‌راكیش كه‌ له‌ماوه‌ی‌ ساڵانی‌ رابردوو جێگه‌ی‌ باس بوون. جیاوازیی‌ له‌نێوان  ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ و مانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ مه‌راكیش، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چاره‌سه‌ری‌ سێیه‌م سه‌ربه‌خۆییه‌كی‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردنی‌ فراوان ده‌به‌خشێته‌ بیابان به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ ته‌واوه‌تی‌ بلكێنرێت به‌ مه‌راكیشه‌وه‌.
پرۆژه‌ی‌ «چاره‌سه‌ری‌ سێیه‌م»، پێشنیاز ده‌كات جه‌زائیر و مۆریتانیا ببنه‌ شایه‌تحاڵ و فه‌ره‌نسا و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیش زامنه‌كه‌ریی‌ پته‌وكردنی‌ ئاشتبوونه‌وه‌ و جێبه‌جێكردنی‌ رێكه‌وتنه‌كه‌بن. مه‌راكیش چاره‌سه‌ری‌ سێیه‌می‌ په‌سه‌ند كرد و به‌ره‌ی‌ پۆلیساریۆ و جه‌زائیریش ره‌تیانكرده‌وه‌.
د-پێشنیازی‌ «چاره‌سه‌ری‌ مامناوه‌ند»:
ئه‌م پێشنیازه‌ له‌ بڕیارێكی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ناكۆكییه‌كانی‌ بیابان سه‌رچاوه‌ی‌ گرت كه‌ له‌ 30ی‌ ته‌مموزی‌ 2003 به‌ژماره‌ 1495 ده‌رچوو، ئه‌و بڕیاره‌ هه‌ڵگری‌ «چاره‌سه‌رێكی‌ مامناوه‌نده‌» و كۆكراوه‌ی‌ پلانی‌ پێكهاتنه‌وه‌ و پێشناره‌كه‌ی‌ جیمس بیكه‌ر و به‌رده‌وامبوونی‌ هه‌وڵی‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتنێكی‌ گشتی‌. برشیاره‌كه‌ له‌م بڕگانه‌ پێكدێت:
-پێدانی‌ حوكمی‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردن به‌ دانیشتوانی‌ هه‌رێمی‌ بیابان له‌ماوه‌ی‌ چوار بۆ پێنج ساڵ.
-راپرسی‌ بۆ دیاریكردنی‌ چاره‌نوسی‌ دانیشتوانی‌ هه‌رێمه‌كه‌ له‌دوای‌ ئه‌و ماوه‌یه‌.
 -بانگهێشتكردنی‌ چوار لایه‌نه‌ په‌یوه‌نداره‌كه‌ بۆ كاركردن له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ ئاراسته‌ی‌ رازیبوون له‌سه‌ر پلانی‌ ئاشتی‌.
ئه‌و دیده‌ له‌لایه‌ن ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ پشتیوانی‌ لێكرا و جێگه‌ی‌ ره‌زامه‌ندی‌ به‌ره‌ی‌ پۆلیساریۆ و جه‌زائیر بوو، له‌كاتێكدا له‌لایه‌ن مه‌راكیشه‌وه‌ كه‌ فه‌ره‌نسا پشتیوانی‌ ده‌كرد، ره‌تكرایه‌وه‌.
وێڕای‌ نه‌گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌و پێشنیازانه‌، نێرده‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ بیابانی‌ خۆرئاوا تائێستاش ماوه‌ و له‌لایه‌ن گروپێك له‌ دیپلۆماسه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كرێت و به‌ «نێرده‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان بۆ بیابانی‌ خۆرئاوا» ناوده‌برێت، به‌ڵام جگه‌ له‌ رێكخستنی‌ گه‌شته‌كانی‌ دانوستان له‌نێوان هه‌ردوو لایه‌نی‌ قه‌یرانه‌كه‌، نه‌یتوانیه‌وه‌ هیچ ده‌ستكه‌وتێك ده‌سته‌به‌ر بكات، ئه‌وه‌ش وای‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كردووه‌، هه‌ڕه‌شه‌ی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و نێرده‌یه‌ بكات و ده‌ڵێت، چه‌ندان ملیار دۆلاری‌ تێدا خه‌رج كردووه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ هیچ سودێكی‌ هه‌بێت.

 239 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*