سەرەکی » وتار » دڵشاد ئه‌حمه‌د » گوندی سۆفیان_قه‌زای‌ دوكان

دڵشاد و گوندەکانی وڵات

گوندی سۆفیان_قه‌زای‌ دوكان

قه‌زای‌ دوكان ده‌كه‌وێته‌وه‌ 60 كیلۆمه‌تری‌ باكوری‌ خۆرئاوای‌ شاری‌ سلێمانییه‌وه‌ ، له‌نێوان هه‌ردوو هێڵی پانی (35) بۆ (36) پله‌ به‌ره‌و باكور و (44) بۆ (45) پله‌ به‌ره‌و خۆرهه‌ڵات، ڕوبه‌ری‌ قه‌زاكه‌ 1784 كیلۆمه‌تر چوار گۆشه‌یه‌ ، (713) هه‌زار و (600) دۆنم زه‌ویه‌، زه‌وی شیاو بۆ كشتوكاڵ (160) هه‌زار و (346) دۆنم زه‌وی یه‌، له‌ساڵی (1954) مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ مه‌لیكی عێراق به‌ردی بناغه‌ی‌ به‌نداوی‌ دوکانی دانا و كۆمپانیای (دوومیزپالوكی) فه‌ره‌نسی له‌ساڵی 1959 به‌بڕی (14) ملیۆن دیناری‌ عێراقی ئه‌وكات به‌ئه‌نجامی گه‌یاندووه‌. به‌رزی‌ دیواری‌ به‌نداوی‌ دوكان 116 مه‌تره‌ و درێژی به‌نداوه‌كه‌ 260 مه‌تره‌. به‌رزی ئه‌م به‌نداوه‌ له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ (516) مه‌تره‌، بڕی شه‌ش ملیار و هه‌شت ملیۆن مه‌تر سێ جا ئاو گل ده‌داته‌وه‌ و ملیۆن و نیوێك دۆنم زه‌وی له‌ده‌شته‌كانی‌ هه‌ردوو پارێزگای‌ كوردستان كه‌ركوك و هه‌ولێر ئاودێری ده‌كات. قه‌زای‌ دوكان وێڕای مه‌ڵبه‌ندی قه‌زاكه‌ پێنج ناحیه‌ له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌(ناحیه‌ی‌ خه‌له‌كان) ، (ناحیه‌ی‌ پیره‌مه‌گروون) ، (ناحیه‌ی‌ سوورداش) ، (ناحیه‌ی‌ خدران) و (ناحیه‌ی‌ بنگرد).
ناحیه‌ی‌ بنگرد _ دوكان:
له‌ساڵی 1938 ناحیه‌یه‌ك له‌نێوانی‌ چیای قه‌ره‌سرد كه‌ (1206) مه‌تر له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌و ده‌ریاچه‌ی دوكان و چیای ئاسۆس كه‌ (1546) مه‌تر له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌ ، داده‌مه‌زرێت. له‌پێش دا له‌گوندی (مه‌رگه‌) كه‌ له‌پێش هاتنی ئیسلام ناوی‌ (مێرگین) بوه‌، دام و ده‌زگاكانی‌ میری‌ له‌م گونده‌ پێك ده‌هێنرێ، پاشان ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ گوندی (بنگرد) و له‌سنوری‌ ئیداره‌ی قه‌زای‌ پشده‌ردا بوه‌ و دواتر خراوه‌ته‌ سه‌ر دوكان . له‌ئێستادا (60) گوند له‌سنوری‌ ناحیه‌ی‌ بنگرد دایه‌.
مێژوویه‌ك به‌ خێرایی:
«مێرگین» گوندی مه‌رگه‌ی‌ ئێستا ، له‌دۆڵێكی قوڵ و به‌چیا ته‌ندراو دایه‌، قه‌ڵایه‌كی له‌سه‌ر چیا هه‌نه‌، به‌پێی قسه‌و باسی ئه‌و ناوچه‌یه‌ قه‌ڵای‌ فه‌روخ پاشا بووه‌ ، قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌تا گوندی (كانی‌ توو) له‌ڕۆژهه‌ڵات و ده‌ربه‌ندی «ڕه‌مه‌ك» و ده‌شتی بیتوێن و قه‌ره‌ سرد دا بوه‌، خێزانی‌ ده‌بێت یان خوشكی نێوی‌ (ئیزمیرا) بووه‌، كۆشك و ته‌لاری‌ له‌گوندی (به‌رده‌ شان)ی ئێستا بووه‌، خاوه‌نی شارستانییه‌كی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بون و سوپاو قه‌ڵای قایمی له‌سه‌ر چیاكان بووه‌و له‌شكری‌ گه‌وره‌ی‌ بووه‌ ، هاوزه‌مانی‌ پاشا دانیكۆر بووه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ (نامرێ) پشده‌ر ، كاتێ سوپاس ئیسلام هاتوه‌ بۆ داگیركردنی‌ ناوچه‌كه‌ شه‌ڕو جه‌نگی گه‌وره‌ ڕووی داوه‌و له‌ناوچوون.
گوندی سۆفیان _ بناری‌ زنجیره‌ چیای ئاسۆس:
چیای ئاسۆس له‌ده‌ربه‌ندی (ڕه‌مكان)ه‌وه‌ (ده‌ربه‌ندی ڕانیه‌) ده‌ست پێ ده‌كات هه‌تا گوندی «كانی‌ توو» (1546) مه‌تر به‌رزه‌ له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ ، ناوچه‌ی پشده‌ر و ناوچه‌ی مه‌رگه‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ ، به‌رزترین لوتكه‌ی چیای ئاسۆس (دۆندی كوڕیس)ه‌ ، له‌ناوچه‌ی‌ مه‌رگه‌، ژماره‌یه‌ك گوند له‌بناری‌ ئه‌م چیایه‌دایه‌، یه‌كێك له‌گونده‌كانی‌ بناری‌ چیای ئاسۆس گوندی (سۆفیان)ه‌، یه‌كێكه‌ له‌گونده‌ دێرینه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌ و مێژوویه‌كی كۆنی هه‌یه‌ ، (شوێنه‌واری‌ كاولان) كه‌ ئێستاش به‌ردی بناغه‌ و ته‌نور و كه‌رته‌ گۆزه‌ و (بیر)ه‌كانی‌ ماوه‌ته‌وه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌شاره‌ گه‌وره‌ ئاینی یه‌كانی‌ سه‌رده‌می فه‌روخ پاشا، گه‌وره‌ترین په‌رستگا و قوتابخانه‌ی‌ ئاینی لێ بووه‌، له‌نێوانی چیاكانی‌ (كۆلاره‌) و دۆندی (سوری‌ قه‌له‌) و (هه‌نجیری مام كاوڕێ) و (سوری‌ خه‌رته‌لان) و (پلی سه‌ر چیاو) و (تاته‌ لوس) و (كاڕێجاڕ) و شاخی (بابل) دایه‌، له‌دوای‌ هاتنی ئیسلام، وڵاته‌كه‌یان به‌ئیسلام كردووه‌ و مه‌دره‌سه‌ی ئاینی له‌شوێنی ئاینزاكانی‌ ئه‌و ده‌مه‌ داناوه‌ و دواتر له‌په‌یدابوونی‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی و ته‌ریقه‌تی قادری‌ بۆته‌ خانه‌قای سۆفیان و گونده‌كه‌ش به‌ناوی‌ سۆفیان كراوه‌. له‌گوندی مه‌رگه‌وه‌ «سێ كیلۆمه‌تر» به‌نێو چیاو شاخه‌ڵان و چه‌م و چێودا به‌ره‌و باكوره‌، ده‌ربه‌ندێكی سروشتی له‌نێوان هه‌ردوو شاخی (قه‌ڵاته‌ ڕه‌ش) و (شاخی كۆلار) دروست بووه‌، ناوی‌ (ده‌ربه‌نده‌)یه‌، له‌وێوه‌ گوندی سۆفیان به‌بناری‌ شاخی ئاسۆسه‌وه‌ ده‌بینرێت.
ئه‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ مه‌مله‌كه‌تی به‌رده‌، زه‌وی‌ و چۆم و بنار هه‌موو به‌به‌رد و گا به‌ردی‌ زل زل ته‌نراوه‌، ده‌ڵێ ی به‌ر له‌مێژوو گڕكان ، یان بومه‌له‌رزه‌ بووه‌ و به‌رد باران بووه‌
ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ و هۆزی شیلانه‌:
هۆزی شیلانه‌یی له‌م ناوچانه‌دا زۆر و به‌ربڵاون ، یه‌كێك له‌هۆزه‌ به‌ناوبانگه‌كانی‌ پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی ، به‌ر له‌ (350) ساڵ ڕۆسته‌م كوێخای‌ شیلانه‌یی بووه‌ ، له‌ مامه‌شه‌ی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستانه‌وه‌ هاتوون و بنه‌و بنه‌چه‌یان له‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ بڵاوكردۆته‌وه‌ ، له‌گه‌ڵ (حه‌مه‌ شه‌م) هاتون و له‌سۆفیان جێگیر و نیشته‌جی بوون، سێ تیره‌ی‌ گه‌وره‌ن (ڕه‌جه‌ب) یه‌كێكه‌ له‌تیره‌كانی‌ شیلانه‌یی.
(عه‌بدولڕه‌حمان حاجی حه‌مه‌د حسێن ده‌رقوڵ) له‌و باره‌یه‌وه‌ به‌گوندستانی‌ ڕاگه‌یاند: ئێمه‌ هه‌شت پشتمان لێره‌ بڕایته‌وه‌، سۆفیان گونده‌كی قه‌دیمه‌ ، ووڵاتی‌ فه‌روخ پاشای بووه‌، ئێره‌ شاری‌ دیانه‌تی وان بووه‌، دوایه‌ بووه‌ به‌ شوێنی سۆفیانی كورد.
له‌شه‌ڕی ڕووسه‌كان كه‌ له‌م ناوچه‌یه‌ به‌ (عروس) به‌ناوبانگه‌ (مامه‌ سواره‌) و (فه‌قێ خدر) و (محه‌مه‌د) به‌شدار بوون و له‌وێ شه‌هید بوون و نه‌گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، ژاندرمه‌كانی عوسمانلی توركی داگیركه‌ر هاتوون وڵاته‌كه‌یان تاڵان كردووه‌ و دوو (حه‌سه‌ن) ناویان بردووه‌ یه‌كیان له‌ سه‌فه‌به‌له‌ك نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌، ئه‌و حه‌سه‌نه‌ی‌ دی پاش حه‌وت ساڵان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سۆفیان، له‌شه‌ڕی‌ ئینگلیز ژماره‌یه‌ك چه‌كدارمان به‌شداری‌ له‌گه‌ڵ مه‌لیكی كوردستان كردووه‌.
ژیانی كورده‌واری‌ سۆفیان:
ساڵانی‌ چله‌كان و په‌نجاكان له‌گوندی سۆفیان (بانه‌مه‌ڕ) بووه‌، ئه‌وجا گه‌رمێن و كوێستان كراوه‌. (پور خونچێ حه‌سه‌ن برایم) ئه‌و یاده‌وه‌رییانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و به‌ گوندستانی‌ نوێ ده‌ڵێت : ده‌چوینه‌ كوێستانه‌كانی‌ (گوم ئه‌سپێ) و (ئاڵی مه‌ران) و (كوڕكوڕ) و (گوریسی ئاسوسێ) و (كوێستانی‌ دوكانیان) ، ئێل به‌ئێل ماڵاتیان ده‌ پێش خۆ ده‌دا، له‌ده‌مه‌ ده‌می دروێنان ، بارگیر و ئێستر و كه‌ران بار ده‌كران له‌باراش (ئارد) و ماڵ و حاڵ له‌وێ، هه‌نده‌ك شوێن سه‌خت و دژوار بوو، بارگیره‌كان نه‌یانده‌توانی‌ به‌ باره‌وه‌ تێ په‌ڕن، ئێمه‌ باره‌كانمان به‌كۆڵ ده‌گواسته‌وه‌، ده‌زانیت دڵشاد له‌و چیایه‌ (ئاو) نه‌بوو، ده‌چوینه‌ كونه‌ به‌فرێ له‌ڕه‌وه‌زی چیایێ به‌فرمان ده‌هێناو ده‌مانتوانده‌وه‌ بۆ خواردنه‌وه‌ی‌ خۆمان و ئاودانی‌ ماڵات و هه‌ر به‌وه‌ش خۆمان ده‌شوشت. ئه‌وجا كه‌پرمان دروست ده‌كرد له‌ (داربه‌ڕوو) و (داری وێوڵ) و (داری شنه‌) و (كه‌نێر) ، كه‌پرمان لێ داده‌مه‌زراند توندو تۆڵ به‌ (هاژنه‌)و (چه‌ورێ) كه‌ ئه‌وانه‌ گژوگیا بوون سه‌ری كه‌پرمان ده‌گرت و به‌ كه‌ڵه‌كه‌ به‌ردان ده‌وروبه‌رمان ده‌گرتن، قه‌ندیلۆكه‌ك یان چرایه‌ك ده‌بوه‌ ڕوناكی‌ شه‌وێمان.
سێ چوار خڕه‌ به‌ردمان ده‌كرده‌ ئاگردان و مه‌نجه‌ڵی سفر (مس)مان ده‌هاویه‌سه‌ر ئاگر، كه‌شك و ڕۆن، یان گه‌نمه‌ كوتاو و ڕۆنی هیزان و ساوه‌ر به‌ ته‌ماته‌ و بڕوێش به‌ پیوازمان لێ ده‌نا، بۆن و به‌رامه‌ی‌ مه‌ل و باڵنده‌ و چیای مه‌ست و حه‌یران ده‌كرد، سبیان زوو شه‌قه‌ی مه‌شكێ و ورته‌ ورتی گۆرانی له‌به‌رخۆوه‌ دڕی به‌بێ ده‌نگی ده‌دا، ئێمه‌ سێ مانگان له‌كوێستان ده‌ماینه‌وه‌، برام به‌ تو برێ به‌ر له‌په‌ڵه‌ی پایزێ خێڵ به‌ره‌و خوار ڕێچكه‌كانی‌ چیامان ده‌بڕی و ده‌هاتینه‌ خوارێ‌. زه‌نگوڵه‌ی‌ ملی بارگیرو باعه‌باعی مه‌ڕو بزنان و حه‌یرانه‌كی خۆش ماندوێتی ده‌شكاندین، له‌و چیایه‌ گژوگیامان ده‌كرو هیشك (وشك)مان ده‌كرده‌وه‌، گیای (گیابه‌ند) و (چه‌وره‌) و (تاوڵی‌ تۆز) و (تیرسوێ)و (بۆڕه‌) توله‌ ڕێیه‌كان عه‌تر باران ده‌بوون به‌م گژوگیایه‌، هه‌واره‌ زستانیش (داره‌به‌نان) بوو، زستانمان له‌وێ ڕا به‌سه‌ر ده‌برد.
به‌سه‌رهاته‌كانی‌ ماڵوێرانی سۆفیان:
«عه‌لی ڕۆسته‌م عه‌لی دێوانه‌» ته‌مه‌نی 68 ساڵه‌ بابی وی ڕۆسته‌م دێوانه‌ ، دێوانه‌یه‌كی عاریف بووه‌، ده‌شڵێن موباره‌ك بووه‌، شمشێری ده‌ گه‌ڵ خۆ هه‌میشه‌ پێ بووه‌، كڵاوی به‌ئاوێنه‌و ورده‌ ئاسن بووه‌، زه‌رگی له‌خۆ دایه‌ و زیكری خوای‌ كردووه‌، عه‌لی بۆ خۆشی پێ یان ده‌گوت ده‌ڕاسه‌، به‌عه‌لیم گوت بۆ وات پێ ده‌ڵێن ؟ گوتی دڵشاد ساڵه‌كیان به‌ته‌نێ و به‌داس حه‌وت ته‌نه‌كه‌ (جۆ)م دروێنه‌كرد به‌یه‌ك ڕۆژ، جوتیاره‌كان سه‌ریان سوڕما، ئه‌وجا ناوم بڵاوبۆوه‌ ده‌یان بردم بۆ ناوده‌شت و هێرۆ و هه‌ڵشۆ و ده‌م ڕوباری‌ دروێنه‌یان پێده‌كردم، ئیشی ده‌ڕاسه‌یه‌كم ده‌كرد، ژنان و پیاوانیش فریای سواڵه‌ و مه‌ڵۆ و شارایان نه‌ده‌كه‌وت و یه‌كه‌م بووم له‌ناوچه‌ی‌ مه‌رگه‌ و پشده‌ر.
مام عه‌لی له‌به‌هاری‌ ساڵی 1988 كاره‌ساتتان دی ، حكومه‌تی كیمیاو ئه‌نفالی به‌عسی عه‌ره‌بی زۆر دڕندانه‌ هێرشی هێنایه‌ ئه‌م دۆڵه‌، به‌ فڕۆكه‌ و تۆپی قورس و كیمیا هه‌ر له‌مه‌رگه‌ هه‌تا كانی‌ توو كه‌وته‌ گیانی خه‌ڵك چی ڕووی دا… عه‌لی ده‌ڕاسه‌ به‌هه‌ناسه‌یه‌كی پڕ له‌ گریانه‌وه‌ گوتی : تۆپ باران هه‌موو دۆڵی مه‌رگه‌ی‌ گرته‌وه‌، كیمیاباران ، هێرشی دڕندانه‌ ، هه‌موو گونده‌كان له‌ئاستی خۆیانه‌وه‌ به‌چیاكه‌وتن، جا به‌فرو بارانیش دوژمنێكی سه‌رسه‌ختی دیكه‌ی‌ گوندنشینان بوو ، سه‌دان منداڵ و ژن له‌به‌فرێ ڕه‌ق بوونه‌وه‌، سه‌دان كه‌س به‌ر كیمیایی به‌عسیان كه‌وتن، وای‌ له‌و ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌… (ده‌ستی به‌گریان كرد و نه‌یتوانی‌ قسان بكات).

ژیانی نوێ ، كورده‌واری‌ جوان :
گوندی سۆفیانی بناری‌ ئاسۆس، ئێستا 25 ماڵی تێدایه‌، كاره‌بای بۆ ڕاكێشراوه‌ ڕێگاكه‌ی‌ هه‌ندێك سه‌خته‌و قوتابخانه‌كه‌شی به‌جوانی‌ دروست كراوه‌، به‌ڵام مامۆستای‌ نییه‌ سه‌د حه‌یف، مه‌ڕو ماڵاتی‌ زۆرو ڕه‌زوباخی شین و جوان و ژیانێكی پڕ له‌ئازادی‌. ته‌نها باڵنده‌ به‌ئاسمانه‌وه‌ دێت و ده‌چێ، ته‌نها بارانیش هیوا ده‌نوسێته‌وه‌ …
ژیان بۆ كورد … ئازادیش

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئاوایی مه‌مله‌حه‌_سه‌نگاو _ ناو زه‌نگنه‌

هۆزی گه‌وره‌ی‌ زه‌نگنه‌ و مێژوو یه‌كێك له‌هۆزه‌ گه‌وره‌و به‌ناوبانگه‌كانی‌ «هه‌رێمی ...