سەرەکی » وتار » ئه‌و ده‌مه‌ی‌ دیموكراسی‌ نامێنێت‌و تایه‌فه‌گه‌ری‌…

ئه‌و ده‌مه‌ی‌ دیموكراسی‌ نامێنێت‌و تایه‌فه‌گه‌ری‌…

ئه‌و ده‌مه‌ی‌ دیموكراسی‌ نامێنێت‌و تایه‌فه‌گه‌ری‌ زاڵ ده‌بێت‌و یاسا تێكده‌شكێ.. عیراق به‌ نموونه‌

كازم حه‌بیب
و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

به‌م دواییانه‌ ده‌نگۆیه‌ك بڵاو بۆوه‌ گوایه‌ ده‌سته‌بژێری‌ ده‌سه‌ڵاتدار له‌ عیراق ده‌یانه‌وێ له‌ تایه‌فه‌گه‌ری‌ رزگاریان بێت‌و دیارده‌ی‌ به‌شبه‌شێنه‌ له‌ پێكهێنانی‌ حكومه‌تدا نه‌مێنێت، گوایه‌ ده‌یانه‌وێ حكومه‌تێكی‌ ته‌كنۆكرات پێك بهێنن‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ مه‌ده‌نی‌ بنیات بنێن‌و به‌ره‌نگاری‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و تیرۆر ببنه‌وه‌. ئه‌م ده‌نگۆیان كه‌ زۆركه‌س هه‌بوون بره‌ویان پێ ده‌دا‌و گه‌رم بوون له‌سه‌ری‌، به‌ڵام به‌وانه‌شه‌وه‌ كه‌ دژی‌ تایه‌فه‌گه‌ری‌‌و گه‌نده‌ڵی‌‌و به‌شبه‌شێنه‌ن، راستییه‌كی‌ زۆر ساده‌یان له‌بیر كردووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ عیراق كه‌ ده‌سته‌بژێركی‌ تایه‌فی‌ گه‌نده‌ڵه‌‌و په‌یوه‌سته‌ به‌ حزبه‌ ئیسلامی‌و سیاسی‌‌و تایه‌فییه‌كانه‌وه‌‌و له‌و حزبانه‌بوون كه‌ جیاكاری‌ ئایینیی‌و مه‌زهه‌بی‌‌و تایه‌فییان ده‌رهه‌ق به‌ خه‌ڵكی‌ عیراق كردووه‌، ئه‌وانه‌ی‌ تا بینه‌قاقایان نوقمی‌ گه‌نده‌ڵی‌ دارایی‌و كارگێڕی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بوون‌و چه‌كداره‌كانیان رۆڵی‌ تیرۆر‌و تۆقاندنیان بینیوه‌ له‌ هه‌موو پارێزگاكانی‌ عیراقدا‌و له‌ هه‌مان كاتدا هاوكار بوون وڵاتانی‌ دراوسێ ده‌ست له‌ كارباری‌ ناوخۆی‌ عیراق وه‌ربده‌ن‌و سه‌روه‌رییه‌كه‌ی‌ پێشێل بكه‌ن، به‌شداربوون له‌ برسی‌ كردنی‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ هاووڵاتیانی‌ عیراق‌و به‌ درێژایی ساڵانی‌ رابردوو له‌ گرنگترین خزمه‌تگوزاری‌ بێبه‌شیان كردوون، ئه‌م ده‌سته‌بژێره‌ ناتوانێ حكومه‌تێك پێك بهێنێت كه‌ گه‌نده‌ڵ نه‌بێت‌و تایه‌فی‌ نه‌بێت.
ئه‌م جۆره‌ له‌ حزب‌و ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ ناتوانێ ده‌ستبه‌رداری‌ میلیشیا چه‌كداره‌كه‌ی‌ بێت، كه‌ میلیشیایه‌كی‌ تیرۆریستی‌ تایه‌فه‌گه‌ره‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كارتی‌ گرنتی‌ مانه‌وه‌یه‌تی‌، ئه‌م جۆره‌ حزب‌و ده‌سته‌بژێره‌ به‌ گوێره‌ی‌ واقیعی‌ خۆیان‌و بنه‌مای‌ بیركردنه‌وه‌یان ناتوانن كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌ دابمه‌زرێنن، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ هاووڵاتیبوونی‌ یه‌كسان بێت‌و تێكه‌ڵ كردنی‌ ئایین‌و ده‌وڵه‌ت ره‌ت بكاته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئایدیۆلۆژیا ئایینییه‌ شێواوه‌كه‌ی‌ خۆیه‌تی‌، كه‌ ناتوانێ ئه‌وه‌ بكات، كه‌واته‌ هه‌ر له‌ بازنه‌ ته‌سك‌و قێزه‌ون‌و كوشنده‌كه‌ی‌ خۆیدا ده‌مێنێته‌وه‌‌و به‌رده‌وام دیلی‌ بیر‌و بۆچوونی‌ نه‌زۆك‌و دواكه‌وتووی‌ خۆی‌‌و ره‌فتاره‌ نامرۆڤانه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌بێت.
بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌نگۆیانه‌ له‌لایه‌ن خودی‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ عیراقه‌وه‌، بۆ په‌رده‌پۆش كردنی‌ به‌رنامه‌كانیان نه‌ك ته‌نها هه‌ڵه‌یه‌‌و هیچی‌ تر، به‌ڵكو درۆیه‌كی‌ گه‌وره‌شه‌، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ كه‌سانی‌ مه‌ده‌نیش تێكه‌وتن‌و هه‌وڵیان ده‌دا باوه‌ڕ به‌ ئێمه‌ش بهێنن، ئه‌وه‌تا ئێستاش هه‌موومان رووبه‌ڕووی‌ راستییه‌كان‌و دۆخی‌ عیراق ده‌بینه‌وه‌، ئه‌وه‌تا حكومه‌تێك پێك دێت، بۆگه‌نی‌ تایه‌فی‌ رۆژه‌ڕێیه‌ك ده‌ڕوات‌و لووتی‌ عیراقییه‌كان ده‌چوزێنێته‌وه‌. حكومه‌تی‌ نوێ ته‌نانه‌ت سه‌رۆك وه‌زیره‌كه‌شی‌ به‌ درێژایی ساڵانی‌ رابردوو به‌شێك بووه‌ له‌ تایه‌فه‌گه‌ری‌‌و لێی‌ دانه‌بڕاوه‌‌و له‌ هه‌ڵوێسته‌ سیاسییه‌كانیشیدا بیلایه‌ن نه‌بووه‌.
كێشه‌كه‌ له‌م وه‌زیر‌و ئه‌و وه‌زیردا نییه‌، به‌ڵكو له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ له‌و سیستمه‌ سیاسییه‌ تایه‌فه‌گه‌ره‌دایه‌ كه‌ له‌ عیراقدا هه‌یه‌، به‌ سه‌رۆك وه‌زیره‌ تایه‌فه‌گه‌ره‌كه‌یه‌وه‌، به‌و هێزه‌ سیاسیانه‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێ كردنیان پێكهێناوه‌، چونكه‌ هه‌ر ئه‌و هێزانه‌ن كه‌ ئازادی‌ گشتیی‌و دیموكراسییان جڵه‌و كردوه‌، ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی‌ سیاسه‌ت‌و ره‌فتاری‌ رۆژانه‌ی‌ سه‌ركرده‌‌و میلیشیا چه‌كدار‌و تایه‌فییه‌كانیانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ خه‌ڵكی‌ عیراق له‌ ماوه‌ی‌ رابردوودا.
مرۆڤی‌ ئازاد له‌ عیراق ده‌توانێ له‌ رۆژنامه‌دا وتارێك بنووسێت‌و ره‌خنه‌ له‌و ده‌سته‌بژێره‌ بگرێت، یان له‌و میلشیا چه‌كداره‌‌و تایه‌فه‌گه‌ره‌، به‌ڵام دواتر لێی‌ نابنه‌وه‌‌و ده‌كرێته‌ ئامانج‌و تۆڵه‌ی‌ لێ ده‌كرێته‌وه‌، ره‌نگه‌ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌كه‌ كوشتنی‌ تێدا بێت له‌سه‌ر ده‌ستی‌ ئه‌و میلیشیایانه‌، خۆ ئه‌گه‌ر ده‌ستگیر بكرێت‌و ئه‌شكه‌نجه‌ بدرێت، یان ئه‌گه‌ر بكوژرێت، ئه‌و لایه‌نه‌ی‌ كوشتوویه‌تی‌ یان ئه‌شكه‌نجه‌ی‌ داوه‌ ئاشكرا ناكرێت، به‌ڵكو په‌نجه‌ی‌ تاوان بۆ كه‌سێك یان لایه‌نێكی‌ نادیار ئاراسته‌ ده‌كرێت‌و دۆسێكه‌ی‌ دیزه‌ به‌ ده‌رخۆنه‌ ده‌كرێت‌و تاوانباریش هه‌رگیز نادۆزرێته‌وه‌.
له‌م دواییانه‌دا چه‌ند كه‌سێك له‌ ژن‌و پیاو به‌و جۆره‌ كوژران، پێشتریش هه‌ردوو خه‌باتگێڕ كامیل شه‌یاع‌و هادی‌ ئه‌لمه‌هدی‌ كوژران، ئه‌حمه‌د جه‌واد ئه‌لهاشمی‌ خوارزای‌ خۆم‌و ژنه‌كه‌ی‌‌و كچه‌ چوارده‌ ساڵانه‌كه‌ی‌ له‌ ماڵه‌كه‌ی‌ خۆیاندا له‌ تارمییه‌ سه‌ریان په‌ڕێنرا، ده‌یان‌و بگره‌ سه‌دان پسپۆڕ‌و زانا‌و رۆژنامه‌نووس‌و هه‌زاران هاووڵاتی‌ عیراقی‌ به‌ ژن‌و پیاوه‌وه‌ كورژراون، ئه‌م سیاسه‌ته‌ هه‌ر به‌م جۆره‌ ده‌مێنێته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت سیاسه‌تی‌ ئه‌م حكومه‌ته‌ موباره‌كه‌، كه‌ له‌ یه‌ك كاتدا ئێران‌و ئه‌مریكاش سه‌ركردایه‌تی‌ ده‌كه‌ن. ئه‌و ده‌مه‌ی‌ خۆری‌ ئازادی‌‌و دیموكراسی‌ ئاوا ده‌بێت‌و ئیتر تین‌و گه‌رمی‌ به‌سه‌ر عیراقه‌وه‌ نامێنێت، یاساش نامێنێت‌و به‌ شه‌وو به‌ رۆژ ده‌ستدرێژی‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر، ئه‌و ده‌مه‌ش دادگا هیچ كارێكی‌ نامێنێت، به‌ داواكاری‌ گشتیشه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و دۆخه‌ پڕ له‌ تاریكییه‌یه‌ كه‌ گه‌لی‌ عیراق نزیكه‌ی‌ 16 ساڵه‌ تێی‌ كه‌وتووه‌.
وه‌ك هاووڵاتییه‌كی‌ عیراقی‌ مافی‌ خۆمه‌ بپرسم: دادگای‌ عیراق سه‌ربه‌خۆیه‌؟ به‌و جۆره‌ ره‌فتار ده‌كات كه‌ ده‌ستووری‌ عیراق داوای‌ لێ ده‌كات؟ دادگا‌و داواكاری‌ گشتی‌ له‌ عیراق به‌دواداچوون بۆ ئه‌و دۆخه‌ی‌ عیراق ده‌كات كه‌ له‌ دوای‌ رووخانی‌ دیكتاتۆره‌وه‌ تێی‌ كه‌وتووه‌؟ دادوه‌ره‌كان به‌ پێی‌ ویژدانی‌ خۆیان ره‌فتار ده‌كه‌ن؟ یان تایه‌فه‌گه‌ری‌‌و سیاسه‌ت‌و گه‌نده‌ڵی‌‌و تیرۆر‌و تۆقاندن ویژدانی‌ پێ نه‌هێشتوون؟
ئه‌گه‌ر دادگا سه‌ربه‌خۆیه‌، ئه‌دی‌ بۆچی‌ له‌و قسه‌یه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ بانكی‌ عیراقی‌ ناكۆڵێته‌وه‌ كه‌ وتی‌، حه‌وت ملیار دینار ته‌ڕ بووه‌‌و له‌ رۆژیی چووه‌ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ بانكی‌ ناوه‌ندیی عیراق ئاوی‌ تێچووه‌؟ تۆ بڵێی‌ دادگای‌ عیراق باوه‌ڕی‌ به‌و قسانه‌ كردبێت؟ ئه‌حمه‌د ئه‌لجبوری‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران كاتێك به‌وه‌ تۆمه‌تباریان كرد كه‌ كۆمه‌ڵێك ده‌نگی‌ كڕیوه‌ بۆ سه‌رۆكی‌ ئێستای‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ وتی‌: من كڕیارم، خه‌ڵك هه‌یه‌ ده‌نگی‌ خۆی‌ ده‌فرۆشێت، باشه‌ داواكاری‌ گشتی‌‌و دادگا به‌ گشتی‌ تێبینی‌ ئه‌م قسه‌ ناشیرینه‌یان نه‌كرد كه‌ ده‌ستوور‌و یاساكانیش پێشێل ده‌كات؟ یان دادگا به‌ تاوانی‌ نازانێت‌و بگره‌ به‌ بابه‌تێكی‌ زۆر ئاسایی ده‌زانێت له‌ سایه‌ی‌ عیراقی‌ گه‌نده‌ڵدا؟ ئه‌و ده‌مه‌ی‌ یاسا نامێنێت گه‌نده‌ڵكاران هه‌رچییه‌كیان بوێت ده‌یكه‌ن، وه‌ك ده‌ڵێن پشیله‌ له‌ ماڵه‌وه‌ نییه‌ مشك تلیلیلانیه‌تی‌.
ده‌یان دۆسێ‌و بابه‌ت هه‌یه‌ كه‌ دادگا‌و داواكاری‌ گشتی‌ عیراق پشتگوێی‌ خستوون، به‌ تایبه‌تیش له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نوری‌ مالكی-دا، گه‌نده‌ڵی‌‌و تیرۆر‌و داگیركارییه‌كی‌ زۆر‌و زه‌وه‌ند، گه‌لی‌ عیراقیش زۆربه‌ی‌ ده‌یزانی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا دادگا سه‌ربه‌خۆ نه‌بووه‌‌و ملكه‌چی‌ فه‌رمانه‌كانی‌ ئه‌و دیكتاتۆره‌ بچكۆله‌یه‌ بووه‌‌و له‌ ئاست زۆر تۆمه‌تدا كه‌ ئاراسته‌ی‌ كراوه‌، دادگا بێده‌نگه‌ی‌ لێ كردووه‌. كێ به‌رپرسه‌ له‌و كۆمه‌ڵكوژییه‌ی‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئێزدییه‌كان‌و مه‌سیحییه‌كان كرا؟ كێ به‌رپرسه‌ له‌ لاقه‌ كردنی‌ خوشكه‌ ئێزدییه‌كانمان كاتێك له‌ بازاڕی‌ نه‌خاسه‌ فرۆشران؟ كێ به‌رپرسه‌ له‌وه‌ی‌ ئه‌و هه‌موو چه‌ك‌و ته‌قه‌مه‌نییه‌ بكه‌وێته‌ ده‌ست رێكخراوی‌ داعشی‌ تاوانباره‌وه‌؟ كێ به‌رپرسه‌ له‌ وێرانبوونی‌ ته‌واوی‌ موسڵ‌و تاوانی‌ سپایكه‌ر؟
خه‌ڵكی‌ زۆر پرسیاری‌ تیریشیان ئاراسته‌ی‌ دادگای‌ عیراقی‌ ده‌كه‌ن‌و داوای‌ وه‌ڵامیش ده‌كه‌ن، له‌ كۆڵ دادگا‌و داواكاری‌ گشتی‌ نابنه‌وه‌‌و به‌وه‌ش تۆمه‌تباری‌ ده‌كه‌ن كه‌ سه‌ربه‌خۆ نییه‌‌و له‌ ئاست ئه‌و هه‌موو نادادیه‌ی‌ ده‌ستبه‌ژێری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ گه‌نده‌ڵی‌ عیراقدا بێده‌نگه‌، خه‌ڵكیی چاودێری‌ دادگا‌و داواكاری‌ گشتی‌ ده‌كه‌ن‌و چاویان له‌سه‌ریه‌تی‌ تا ئه‌و كاته‌ی‌ ده‌رفه‌تێكیان بۆ ده‌ڕه‌خسێت بیگۆڕن یان خۆی‌ خۆی‌ بگۆڕێت.

سایتی‌ قه‌نته‌ره‌ی‌ ئه‌ڵمانی‌

 65 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*