سەرەکی » کەلتوور » کورته‌ مێژوویه‌کی شاری سلێمانی

کورته‌ مێژوویه‌کی شاری سلێمانی

شاهۆ عوسمان سەیدقادر

به‌شی سێزده‌یه‌م

بواری خوێندن‌و خوێندەواری

لێرەدا بەكورتی ئاماژەدەكەم بەبارودۆخی پەروەردەو فێربوون‌و دیاردەی خوێندەواری لەشاری سلیمانی، وەكو كورتەیەكی مێژووی لەسەر پرۆسەی خویندن‌وفیربوون دواوین كە بە چەند قۆناغێكی گرنگی جیادا رۆشتووە‌و هەریەكەیان تەواوكەری پرۆسەی خوێندەواریە، خویندن‌وفیربوون بەچەندین جۆرو شێوەدا رۆشتووە تاكو گەشتۆتە ئەم سەردەمەی ئێستا، سەرەتای هەوڵەكانی ئەم بوارە لە خوێندنگەی ئاینیەوە»حوجرە» سەریهەڵداوە‌و قوتابخانە تەواوكاری پرۆسەكەیە.
ئەوەی ئاشكرایە لەمێژووی ئەم شارەدا دەسەڵات‌وحوكمڕانە جیاوازەكانی لەم بوارەداكەمتەرخەم بوون، ئەوە خەڵكی شارەكە خۆی بووە خەمخۆروكارئاسانكاری بوارەكەبوون‌و خۆیان ئەوەیان بنیاتناوە كە ناودەبرێت بەخوێندن.
لێرەوە دەلێین لەسەرەتای پەیدابونی دەسەڵاتی میرانی بابانەوە لەگەڵ ئەوەی توشی ململانێی نێوان دوو زلهێزی ناوچەكە»صەفەوی‌وعوسمانلی»بوونەتەوە، زۆرجار كێبڕكێی ئەوان لە گۆڕەپانی ئەماندا بۆتە مایەی شەڕوئاژاوە، ئەمەش وایكردوە لەزۆربەی كاتدا لەناوچەو سنوری قەڵەم رەویەكەیاندا پەشێوی هەبێت.
بەڵام دیاردەیكی جوانی ئەو میرانە ئەوەیە بەشێوەیەكی ئاشكرا زۆر بایەخیانداوە بەخوێندەواری‌و هەووڵیانداوە پێویستیەكانی بڵاوكردنەوەی خوێندەواری‌وزانست‌وزانیاری‌ورۆشنبیری بۆ ئەو سەردەمەی خۆیان دابینبكەن. هەمیشە رێزیان لەكەسانی زانا‌و مەلای سنوری قەڵەمڕەوی خۆیانگرتووە.
هەروەكو شوێنەكانی تری جیهانی ئیسلامی زۆربەی زۆری مزگەوتەكان لەشار‌و شارۆچكەو گوندەكاندا شوێنی خویندن‌وخوێندەواران بوون.خوێندنی ئاینی حوجرەكانی كوردستان دەتوانین بلێین تێكڕا وەكو یەك بووە.ئەگەر جیاوازیش هەبوبێت ئەوا لە ئاستێكی كەمدابووە.
دەبینین میرانی بابان چەندین فێرگەو مزگەوت‌و حوجرە ومەدرەسەیان بۆ ئەو كەسانەكردۆتەوە‌و مووچەی شیاویان بۆ مەلاكان بڕیوەتەوەو تاكو ئاستێكیش پێداویستی قوتابیانیان دابینكردووە.
واتە پێداویستی ژیان‌وخوێندنیان بۆ دابینكردوون، بۆ چەسپاندنی زانست‌و رۆشنبیری سەرچاوەی زانستی‌ورۆشنبیریان لەدەرەوەی كوردستانەوە بۆ دابینكردون‌وكتیبخانەیان بۆ كردونەتەوە،كەبەشێك لەوسەرچاوانە تاكو ئێستاش لە كتیبخانەی ئەوقافی سلیمانی ماون.
بۆ دابینكردنی خەرجی‌وشوێن‌وجێگەی پێوست وەقفی موڵك‌وماڵیان بۆ ئەو خوێندنگەیانە كردووە. نەوە بەدوای نەوە میرانی بابان ئەم رەوشتەیان پیادەو پەیڕەوكردووە جابەهەرشێوەیەك بێت كەم تازۆر. بەشێوەیەكی گشتی رۆژبە رۆژیش پەرەیان بەم رەوشەداوە.
وەك بەڵگەیەك لێرەدا نمونەی ئەوە دێنینەوە كە مامۆستا»شێخ محمدی خاڵ» دەڵێ‌ ئەو وەسیقەیە بەزمانی عەرەبی نوسراوە‌و مۆرو ئیمزای زۆری لەزانایانی بەناوبانگی قەڵەمڕەوی بابانی ئەو رۆژگارەی لەسەرە‌و بەم شێوەیە ئاماژەی بۆ كراوە: (لەو وەسیقە وەقفیەی كەلای عەزمی بەگی بابان دیومە مۆری سلیمان پاشای (مقتول)ی پێوەبووە ساڵی 1174 ك كە ترجمەكەی بەم جۆرەیە: ئەوا هەموو زەوی‌وزارو باغوبیستان، ئاسیاووكاروان سەراو جۆگاو دوكان، ئەوانەی كەكڕیومن یان ئاوەدانم كردونەوە یان پێكمهێناون لەشارەزورو دەوروبەری، لە كویسنجاق‌و ئەم لاولای، لەهەولێر‌و قەرەداغ‌وكەركوك‌و هەندێ‌ شوێنی مەریوان‌ودیهاتی. ئەمانەم وەقف كرد لەسەر خوێندنگاكانی قەلاچوالان‌و مامۆستاو قوتابیەكان، مزگەوت‌و ئەو هەتیوانەی دەرس دەخوێنن لە قەڵاچوالان… ئەو زاناو رۆشنبیرانەی خەریكی وەرگێرانی علوم‌وزانستن، هەروەها بەشێكی ئەم وەقفە بۆ خوێندنگاكانی خورماڵ‌ومامۆستا‌وقوتابیانی، بۆ خوێندنگاكانی شاری كۆیەو مامۆستاو قوتابیانی، بۆ مەدرەسەی هەولێر‌ومامۆستا‌و قوتابیانی، بۆ مەدرەسەی هەولێر‌و مامۆستایانی، بۆ ئەو دوو مەدرەسەیەی لە كەركوك دروستم كردن).
دەتوانین بڵێین شێوازی خوێندن‌و فێربوون لەم شاردا چەند شێوازێكی هەبووە، وەك ئەوەی لە حوجرەی مزگەوتەكاندابووە، یاخود لە قوتابخانەی نیزامی‌وحكومیدا بووە، یاخود شێوازی ئەهلی كە خۆڕسك بووە لەلایەن رۆشنبیرانی شارەوە خەڵكی فێری خوێندەواری كراوە.
واتە هەوڵی تاكەكەس هەبووە بۆ فێركردنی خەڵكانی تر، كە ئەم شێوازە لەماڵان‌و شوێنی تایبەتی دیاریكراو ئەنجام دراوە كەئەمەش نیشانەی خەمخۆری خەڵكی شارخۆی بووە‌وكەمتەرخەمی‌ولاوازی دەسەڵاتداری سەردەمەكان بووە لەم شارەدا.
گەر بگەرێنەوە سەر ئەوەی كەپایتەختی بابانەكان ژمارەیەكی بەرچاو»حوجرە»قوتابخانەی ئاینی تیادابووە لەناو مزگەوتەكان. ئەم حوجرانە رۆلی بەرچاویان هەبووە لە پەروەردەو فێركردن‌و بڵاوكردنەوەی خوێندەواری‌و رۆشنبیری‌وزانیاری.
حوجرەكان شوێنی پێگەیاندنی چەندین زانای ئاینی‌وشاعیرونوسەرورۆشنبیروكەسایەتی ناوداری كوردستان‌و شارەكەبووە. واتە خوێندنی حوجرە خزمەتی بەكۆمەڵگەی شارەكەوكوردستان كردووە.
لەوسەردەمەی حكومەتی ئێراقی دامەزراوە‌و بۆ چەند سالێكی دوای ئەوەش خویندنی ئاینی حوجرەكانی سلیمانی بەردەوام بووە، لەپاڵ خویندنگە فەرمیەكان «قوتابخانەكان».لەگەڵ تێپەڕبوونی كات حوجرەوخوێندنی ئاینی بەرەوداشكان‌وكزبوون‌و لاوازبوون رۆشتووە‌و قۆناغ بەقۆناغ بەرەونەمان چووە.
هەڵبەتە لەكۆتایی ساڵانی پەنجاكان حكومەت گرنگی‌وبایەخی بەمجۆرە خوێندنە نەداوە‌وئەوەی كردویەتی كردنەوەی چەندین خول بووە بۆ مامۆستایانی ئاینی‌ودەرچوانی خوێندنی حوجرەكان‌ودایمەزراند‌ون، وەكو مامۆستا»معلم»ی قوتابخانەكان.
هەڵبەتە كۆڵەكەی سەرەكی خوێندن پێویستی بە «قوتابی،پرۆگرام،مامۆستا،جێگە،خەرجی»هەیە.
ئەوەی جێگەی ئاماژەیە لەم شێوازە خوێندن بەشێوەی ئازادانەبووە‌و پرۆگرامی خوێندن ئەو كتێبانەبووە كە لەحوجرەكاندا خوێنراوە، بابەتەكان بەشێوەیەكی گشتی لەخزمەت قورئان‌و فەرمودەكانی پێغەمبەردابووە.
كتێبی فەلەكناسی‌وئەندازیاری‌وژمێرەیی‌وئەدەبیات‌وفەلەسەفەیان خوێندووە، واتە زانستی ئاینی‌و عەقڵی خوێندراوە. پشووی خویندن لەحوجرەكاندا رۆژانی هەینی‌وسێ‌ شەممان‌ومانگی رەمەزان‌و رۆژانی جەژنەكانی رەمەزان‌وقوربان بووە.
لەبارەی تەمەنی دەسپێكی قوتابی لەدەوربەری 6ساڵی‌و8 ساڵی تاكو 12 ساڵی لەسەرەتاوە وەرگیراوە.زۆرجار تەمەن دیاریكراونەبووە‌و ژمارەی قووتابیانی حوجرەكەش دیاریكراو نەبووە. بەڵكو لەسەربنەمای توانای حوجرەكەبووە.
حوجرە لەناو مزگەوتدابووە بەشێوەیەكی گشتی لەچەند ژورێك پێكهاتووە، ژورێك بۆخوێندن واتە شوێنی دەرس»وانە»وتنەوە كەبەشوێنی»مرافەعاتی مەلا»ناوبراوە، ژورێكیش بۆ شوێنی حەوانەوە‌و مانەوەی قوتابیەكان بووە، هۆدەیەكیش بۆ شوێنی ئازوخەو پێداویستیەكانیان بووە.
قۆناغی یەكەمی خوێندن كەسەرەتایی بووە بە»كتاتیب» ناوبراوە، تیایدا فێری نوسین‌و لەبەركردنی چەند ئایەتێكی قورئان‌ونوێژكردن‌وبنەما سەرەكیەكانی ئاینی ئسلام كراون.
قۆناغی دواتر یان دووەم بە»سوغتە»یان «فەقێ» ناوبراوە، زۆرجار ئەمانە لەلایەن كەسێكی شارەزاتر یاخود قوتابیەكی تر لەخۆیان گەورەتر وانەیان پێ وتراوەتەوە كەئەم خوێندكارە بە»موستەعد»ناوبراوە كەلە قۆناغی خوێندندا باڵاتربووە.
بەشێوەیەكی گشتی لەناو خەڵكدا بەوقوتابیانەی لەحوجرەدا خوێندویانە ناوبراون بە»فەقێ‌».لەم شارەدا مزگەوتەكان لەلایەن مامۆستایانی ئاینیەوە بەڕێوەچووە.
موستەعید لەلای باشترین مەلای ناوچەكە خوێندوێتی.موستەعید پاش تەواوبوونی خویندن لەرێورەسمی ئاشكراو رەسمیدا ئیجازەی مەلایەتی وەرگتووە.واتە كەسی موستەعید بۆتە مامۆستا‌و مێزەری لەسەركردووە كە ئەمە نیشانەی وەرگرتنی بڕوانامەبووە.چونكە پێشتر فەقێ‌ بۆی نەبووە مێزەری سپی‌وتەربوش لەسەربكات تەنها توانیویەتی كڵاووجامانە ببەستێت‌ولەسەری بكات‌وشێوازی بەستنی جامانەكەشی وەك بلێت زۆرجار دیاریكراوبووە یان ئەوشێوە بەستنە چاولێكەری بووە. بۆ ئەوەی فەقێكان جیابكرینەوە لەخەڵكی لەبەرئەوەی لە كۆمەڵگەی ئەوكاتەدا زۆربەی زۆری خەڵكی كڵاوجامانەی لەسەردابووە.
كاتی خۆی بەزۆری فەقێ جلوبەرگی لە جۆری كەواو سەڵتە‌ودەرپێ‌وكراسی سپی لەبەركردووە‌و فەقیانەی سپیشی بەستووە‌و سەرو سەربەستی پێچاوە.لەكەواو سەڵتەی مامۆستا ئەوەی جیابووە مامۆستا كەواوسەڵتەو شەرواڵ‌وچۆخەی لەیەك رەنگ پۆشیوە یان خامی سپی بۆ شەرواڵ بەكارهێناوە بەتایبەتی لەوەرزی هاویناندا.پاشان جلوبەرگی فەقێ‌ گۆڕاوە بۆ شەرواڵ‌وجۆغەو كلاوی سپی‌وجامانەبەستن.
ئەمجۆرە خویندنەی»حوجرە»پاش سالێك لەشۆرشی 14ی تەموزی ساڵی 1958 بەرەولاوازی تەواو چوو،ئەویش حكومەت لە ساڵی 1959-1960 خولیكی یەك ساڵەی بۆ مامۆستایانی ئاینی كردۆتەوە بۆ ئەوە كەسانەی خواستویانە كەژمارەیان»121»مەلاوفەقێ‌ بووە‌وتاقیكراونەتەوە‌وپاشان دەرچوەكانیان كردۆتە مامۆستای قوتابخانەكان.
هەروەها حكومەت خویندنی ئاینی لەرێگەی پەیمانگای ئیسلامیەوە كردەوە‌وبەم دوو هۆكارەش خویندنی حوجرە بەرەوە لاوازی‌ونەماچوو.نەمانی ئەم جۆرە خویندنە لە كوردستان‌وعیراقدا بەنەخشەكێشراوی‌وبەرنامەی شۆرشی 14 تەموزی 1958 بووە.
هەر بۆ ئەو مەبەستەش بەكورتی لەسەر پرۆسەی خویندن‌وفیربوون ئەدوێن لەم شارەدا، ئەوەی بۆم بكرێت لەسەرهەر شێوازێكیان ئەدوێم بەكورتی‌وپوختی، تاكو خوێنەری بەرێز بەرچاوڕونی هەبێت لەهەوڵی خەڵكی ئەم شارەمان بۆ پرۆسەی خوێندن‌و فێربوون، بتوانین ئەو هەوڵانە بپارێزێن‌و وەك ئەرشیفێك ئاشنایكەین بەخوێنەرانی ئەم سەردەمەو ئەم نەوەیەی ئێستاوداهاتوو.

خوێندن‌وخوێندەواری لە مزگەوت» حوجرە»‌و كەنشتەی سلیمانی

خوێندن لە مزگەوتدا واتە شیوازی خوێندن‌وپەروەردەیی ئاینی لەجیهانی ئیسلامی مێژوویەكی دورو درێژ‌و پڕشانازی هەیە،بەلام كەتایبەتم كردوە بەسلیمانی ئەوا بۆ دەسپێكی مێژووی دەگەڕێینەوە بۆ ئەوەی»مسترریچ» لەساڵی1820سەردانی سلێمانی كردوە‌و ئاماژەیكردووە بەوەی لە سلیمانیدا پێنج مزگەوت‌و مەدرەسە‌و حوجرەی هەبووە‌و خوێندنی ئاینی بەشێوازی فەقێی تیادا بەردەوامبووە.
لێرەوە هەوڵ ئەدەم بەكورتی بارودۆخی ئەو سەردەمەی خویندن‌و ئەوەندەی بتوانم وێنایەكی سالانێكی پێشووی خویندن‌وفێربوون بخەمەڕوكەئەم شیوازی خویندنە‌وهەوڵدانە خزمەتی زۆری كردووە بە كایەی روناكبیری ئەم شارەوكوردستان… ئەوەی جیگەی ئاماژەیە لەئێستادا ئەم شێوازە نەماوە.بەلام خویندنی ئاینی تایبەت هەیە لەزانكۆو پەیمانگاو لەمزگەوتێكیشدا ئەگەر خوێندن هەبێت ئەوە سەر بەگروپێكی تایبەتی ئیسلامیە،كە خۆی دەبینیتەوە لە ئەندامانی رێكخراوێكی دیاریكراو نەك دەستە جەمعی‌وگشتی بێت.
بەشیوەیەكی گشتی لەحوجرەكاندا گرنگی تەواو بەفێربوونی زمانی عەرەبی دراوە بۆئەوەی بتوانرێت لێكدانەوە‌و راڤە‌و تێگەیشتنی تەواوی بۆ قورئانی پیرۆز‌وفەرمودەكانی پێخەمبەر»درودی خوای لیبێت» هەبێت‌ولەداهاتوودا فەقێكە كەبو بەمامۆستا نەكەویتە هەڵەوە.
شیوازی وانە وتنەوە كاتی بەیانیان كە ناوبراوە بە»راستە دەرس» پاش نیوەڕوانیش وانە خوێندراوە‌و بابەتە لاوەكیەكان بووە كەناوبراوە بە»لادەرس».مامۆستا‌وفەقێی توانیویان پاش‌وپێش بە وانەكان بكەن.
ئەو مامۆستایانەی وانەیان وتۆتەوە لە حوجرەكاندا ئاستی زانستیان جیاوازبووە وەكو ئەوەی ئەو مامۆستایەی گەورەی مزگەت بووە‌و وانەبێژبووە»المدرس» بووە لە مزگەوتەكەی خۆی‌وحوجرەی هەبووە، لەروی زانستیەوە هەموو مادەكانی خوێندبێت‌وشارەزای تەواوی زانستەكان بووە‌و توانای بەخشینی ئیجازەی مەلایەتی هەبووبێت ناوبراوە بە «مەلای گەورە».
بەومەلایانەی خەڵكی فێری قورئان خوێندن‌وخویندەواری‌وهەندیك بنەمای ئاینی كردووە جا لەماڵی خۆی یان لە مزگەوتیكدا ئەمەی كردوە ئەوا ناوبراوە بە»كۆلكە مەلا».
لێرەوە دینەوە بۆ مێژووی خویندن‌ودەلێین وەك ئەوەی لەحوجرەی»خواجە فەنی» لەهەموو حوجرەكانی تری شار خوێندنی پێشكەوتووبووە كە مێژووی دەوڵەتی عوسمانی‌و راپەرینی ئەوروپا‌و زمانی توركی تیادا وتراوەتەوە‌و خوێندراوە. هەفتانە دووجار وانەی فەرەنسی وتراوەتەوە تیایدا، كچەكەی خۆی یەكەم كەس بووە هاتۆتە حوجرە‌و خوێندوێتی بەم هۆیەوە كچانی شار بەشداربون لەخوێندنی حوجرە.هەروەها مەلایانی تری وەكو عەبدوڵا عیرفان ریگەی داوە كچەكانی وانە بخوێنن‌وبیڵێنەوە..
حوجرەی خواجە فەنی بەردەوام بووە تاكەئەوەی خزكەتگوزاریان لەم بوارەدا گەشتۆتە ئەو ئاستەی مامۆستا عەزیزی خواجە فەنی لە ساڵی»1841-1942»ژیاوە‌و یەكەمین قوتابخانەی خوێندنی لەساڵی 1858لەم شاردا كردۆتەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بەرگێکی تری مێژووی پەیوەندییەکانی شۆڕشی شێخ مەحموود کەوتە بەردەستی خوێنەرانی

لەدووتووێی 206 لاپەڕەدا کتێبی (مێژووی پەیوەندییەکانی شۆڕشی شێخ مەحموود بەئێرانەوە- ...