سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » تەلەفزیۆن، وەك ئامرازێكی هەواڵ و رووماڵكردنی رووداو

لەبابەتە ئەكادیمییەكانی بواری ماسمیدیا

تەلەفزیۆن، وەك ئامرازێكی هەواڵ و رووماڵكردنی رووداو

(1-2)

پێشەكی
رۆژانە، هەریەكێك لە ئێمەی وەرگر(Receiver)ی پەیامی دەزگاكانی راگەیاندنی جەماوەری (Mass Media)، دەكەوینە بەر ئامرازە جیاجیاكانی ئەم جۆرە لە راگەیاندن بە هەر چوار ئامرازە سەرەكییەكەیەوە: بینراو، بیستراو، نوسراو، ئەلكترۆنی.
لە پەیوەندیدا بە تەلەفزیۆنەوەو بەپێی تایبەتمەندییەكانی، بەسروشتی حاڵ، هەموو دەبینە بینەر، ئەمە ئەگەرچی، ئەم ئامرازە، هاوكات، سێ ئامرازەكەی تریش لەناوخۆیدا كۆدەكاتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی وێنەو وێنەی جوڵاو لەوانیتری جیا دەكاتەوە، ئەوا رەگەزی بینراو، بەسەر رەگەزەكانی دیكەدا زاڵ دەبێت، بگرە پێناسەی تایبەتی پێدەدات و لەكۆتاییدا بە ئامرازی «بینراو» ناو دەبرێت، ئەوەش وا دەكات تەنانەت ئێمەش، لە خەسڵەتی وەرگرەوە، وەربچەرخێن بۆ ئاستێكی ووردترو لەگەڵیدا ببین بە بینەر.
بێگومان لەچوارچێوەی پەیامەكانی ئەم ئامرازەدا، بینەر، رۆژانە، بەر ئەو فۆرمەی پەیام دەكەوێت كە تایبەتە بە گواستنەوەی فاكت و زانیاری و رووداوەكان، واتە هەواڵەكان و گەشتەكانی هەواڵ. ئەم فۆرمە لە پەیام، ئەگەرچی درێژكراوەی تایبەتمەندیی هونەری سازاندن و پەخش و بڵاوكردنەوەی ئامرازەكانی تری پێش دەركەوتنی تەلەفزیۆنە وەك رۆژنامەو رادیۆ، بەڵام گرنگییەكەی لەوەدایە كە بە وێنەو وێنەی جوڵاو/ڤیدیۆیی، رووداو و زانیارییەكانمان بۆ ئەگوێزێتەوەو دەیانخاتە بەر دیدەمان، ئەمەش، وەك سەرەتا، راستگۆیی هەواڵەكان و متمانەكردن بە ناوەڕۆكەكانیان زیاتر پشتڕاست دەكاتەوە، چونكە كات و شوێن و بكەری ناو رووداو و وردەكاریی چۆنیەتی رووداوەكەو هۆكارەكانیمان، بە وێنەی جوڵاو و لەگۆشەی جیاجیای لێنزی كامێرای كامێرامانی تەلەفزیۆنەوە كە وێنەی رووداوەكان دەگرێت، دەخاتە بەرچاو. هەر ئەم تایبەتمەندییەش، نهێنیی جەماوەریبوونی زیاتری ئەم ئامرازەیە بە بەراورد بە ئامرازەكانی تری ماسمیدیا.
لێرەشدا، پرسیار ئەوەیە، ئایا ئەم تایبەتمەندییە، چ ئەركێك ئەخاتە سەرشانی میدیای بینراو؟ ئەو ئەركانە چین؟ ئەی هەواڵی تەلەفزیۆنی خۆی چییەو چۆنە؟ كەرەستەكانی هەواڵ لەم ئامرازەی ماسمیدیادا، چین؟ ئەی چۆن رووماڵی هەواڵەكان دەكەن؟ چەند جۆری رووماڵكردنی هەواڵ لە كەناڵەكانی تەلەفزیۆندا هەن؟ پاشان ئایا، ئەم پرۆسەی رووماڵكردنەی هەواڵ، پرۆسەیەكی تەواو میكانیكییە، كتومت فاكت و رووداوەكان ئەگوێزێتەوە، یان دەكەوێتە ژێر كۆمەڵێك كارتێكەرەوە؟ بە مانایەكی تر، ئەو فاكتەرانە چین كە كاریگەرییان لەسەر ئەم ژانرەی میدیای بینراو هەیە؟
ئێمە لەم پەیپەرەدا، هەوڵدەدەین وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە بدەینەوە. سەرەتاش گرنگە كە زۆر بە كورتی ئەوە بزانین كە تەلەفزیۆن خۆی چییە؟

یەكەم: پێناسەی تەلەفزیۆن:
1- لەرووی زمانەوانییەوە: وشەی تەلەفزیۆن (Television)، لە دوو وشە پێكدێت كە ئەوانیش بریتین لە یەكەم» Tele» واتە لەدوورەوە، دووەم «Vision» واتە بینین، ئەمەش بە مانای ئەوەیە كە، وێنەو بینراوەكان لە شوێنی دوورەوە دەگەنێنێت، یان دەگوێزێتەوە.
2- لەرووی ماناوە: بەپێی زۆرو زەوەندیی ئەو رۆڵ و ئەرك و كاریگەرییانەی كە هەیەتی، تەلەفزیۆن، پێناسەی جۆراو جۆری بۆ دەكرێت، بەڵام دیارترین ئەو پێناسانە ئەوەیە كە، ئامرازێكە لەئامرازەكانی كۆگەیاندن (Mass Communication). ئەم ئامرازە(لەیەككاتدا پشت بەدەنگ و وێنە دەبەستێت و تایبەتمەندییەكانی ئێزگەی وەك ئامرازێكی بیستراو و ئامرازە بینراوەكانی لەخۆیدا كۆ كردۆتەوە).
3- لەرووی كردارییەوە: وا پێناسە دەكرێت كە بریتییە لە ( رێگەیەك لە ناردن و وەرگرتنی وێنەو دەنگ، لەشوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر، ئەوەش بە هۆی شەپۆلەكانی كارۆموگناتیزی و مانگە دەستكردەكانەوە).

دووەم: ئەركەكانی تەلەفزیۆن:
وەك ئەودوای ئامرازێكی كۆگەیاندن، بێگومان تەلەفزیۆنیش كۆمەڵێك ئەركی میدیایی لەئەستۆیە، بەڵام توێژەران لەو باوەڕەدان كە تەلەفزیۆن لە دەزگاكانی تری راگەیاندنی جەماوەری زیاتر توانای جێبەجێكردنی ئەركەكانی سەرشانی بەرامبەر بە وەرگرەكانی هەیە كە بریتین لەبینەران، چونكە ( تەلەفزیۆن خۆی بۆتە بەشێكی كارا لەژیانی رۆژانەی مرۆڤدا، بگرە لەم سەردەمەدا مرۆڤ بۆتە بەرهەمی كاریگەرییەكانی ئامرازەكانی راگەیاندن كە تەلەفزیۆن لە ریزی پێشەوەی هەموویان دەوەستێت).
هەر لەبەر ئەو هۆیانەشە كە تەلەفزیۆن ئەركەكانی لەبەرامبەر وەرگردا بەرچاوترە تا كەناڵەكانی تر، بەڵام ئەمە بەو مانایەش نییە كە تەلەفزیۆن هەموو كاتێك بەشێوەیەكی باش ئەركەكانی جێبەجێ دەكات، بەڵكو دەشێت هەندێ كات كاریگەریی ئەم ئامرازە لەجێبەجێكردنی ئەركەكانیدا ئاكامی پێچەوانەی هەبێت!، چونكە ئەم ئامرازەش، وەك ئامرازەكانی تری راگەیاندن، هەمان گوزارشتی بەسەردا جێبەجێ دەبێت كە دەڵێ: تیغێكی دوو سەرە، دەكرێ رۆڵێكی بنیادنەرو هۆشیاركەرەوەی هەبێت و لەهەمان كاتیشدا دەشێت ببێتە دێوەزمەو خێزان و بگرە كۆمەڵگاش لێك بترازێنێت.
ئەركەكانی تەلەفزیۆن زۆرو زەوەندن، پۆلێنكاریی هەمەجۆریش بۆ ئەم ئەركانە هەن، بەڵام سەرەكی ترین ئەركەكان لەرووی بوارەكانی ژیانی كۆمەڵگاوە، بریتیین لە:
1- ئەركی كۆمەڵایەتی: توێژەران جەخت لەوە دەكەنەوە كە لەبەر ئەوەی زۆربەی جار تەماشاكردنی تەلەفزیۆن بەشێوەی تاكەكەسی نییە، ئەوا سروتێكی كۆمەڵایەتی هەیە، هەموو یان زۆربەی ئەندامانی خێزان لە دەوری خۆی كۆدەكاتەوەو دەیخاتە بەر ناوەڕۆكی پەیامەكانی خۆیەوە. واتە پێش هەر جێگایەك، تەلەفزیۆن دەچێتە ناو ئەم دەزگا هەستیارو سەرەكییەی پەروەردەو فێركردنەوە كە خێزانەو یەكەیەكی كۆمەڵایەتییە لەكۆمەڵگادا، ئەمە جگە لەوەی تەلەفزیۆن لەهەندێ بابەتدا گفتوگۆ دەخاتە نێو خێزانەكانەوەو پرۆگرامەكانیشی چالاكیی كۆمەڵایەتی لای تاكەكان زیاد دەكەن و زۆرجاریش تەلەفزیۆن بۆیان دەبێتە جێگرەوەی (Alternative) چالاكییە كۆمەڵایەتییەكانی دیكە.
بۆ نموونە تەلەفزیۆن دەتوانێت ئەركێكی پێگەیاندنی كۆمەڵایەتی (Socialization) بگێڕێت كە ئەركی پەروەردەو فێركردنە، بۆیە هەندێجار پێی دەوترێت زانستگەی هەموو گەل، یان مامۆستای یەكەمی خەڵك، بەو پێیەی پەیامی پەروەردەو فێركردنی ئاراستەی خەڵكێكی یەكجار زۆر دەكرێت.
2- ئەركی سیاسی: وەك ئامرازێكی سەرەكی راگەیاندن، تەلەفزیۆن ئەركێكی سیاسیشی لەئەستۆیەو كایەی سیاسەت دەبێتە بەشێكی بنەڕەتی لەپێكهاتەی پەیامەكانی، بگرە زۆرجار كاریگەرییەكانی ئەم ئەركەی تەلەفزیۆن لە ئەركەكانی تر زیاتر دەردەكەوێت تا رادەی ئەوەی كە كەناڵی تایبەت تەنها بە بواری سیاسەت دابمەزرێنرێت. ئەركی سیاسیی تەلەفزیۆنیش چییە؟ ئەم ئەركە كۆدەبێتەوە لە بەخشینی زانیاریی سیاسی، هۆشیاری سیاسی، سازدانی سیاسی، رۆشنبیریی سیاسی و هەر پرسێكی تر كە پەیوەست بێت بەبواری سیاسەتەوە.
هەندێ توێژەر ئەم ئەركە بەسەر ئەركی باش و خراپدا دابەشدەكەن و ئەركە سیاسییە باشەكانی تەلەفزیۆن لەم خاڵانەدا دیاری دەكەن:
‌أ.وریاكردنەوە لە مەترسییەكان و ساختە نەكردنی راستییەكان.
‌ب.بەشداریكردن لەبەدیهێنانی پێشەنگێتیی كۆمەڵایەتی.
‌ج.شیكردنەوەی لۆژیكییانەی رووداو و دیاردەكان.
‌د.هۆشیاریی مەعریفی و ئاراستەكردن بۆ درككردنی تاك.
‌ه.ئاسانكردنی بەشداریی سیاسی و گرنگیی تاك تیایدا.
پێچەوانەكانی ئەم ئەركە سیاسییانەش بە ئەركی خراپ لەقەڵەم دەدرێن.
3- ئەركی ئابوری: بەهۆی ئەو تایبەتمەندییانەی كە هەیەتی وەك ( وێنە، تێكست، دەنگ، جوڵە، تەكنیكی هونەری و كارتێكەرەكان Effects)، ئەوا تەلەفزیۆن ئامرازێكی گرنگ و كاریگەرە بۆ هەڵسوڕاندنی ئەركی ئابوری، بەتایبەتیش لەم سەردەمەدا كە بە سەردەمی بەجیهانیبوون (Globalization) ناودەبرێت، بە تایبەتی بەجیهانیبوونی ئابووری. ئەو تایبەتمەندییانەی تەلەفزیۆن بوونەتە هۆكاری ئەوەی كە ( بۆ بەدەستهێنانی قازانجی ئابوری، بەشێوەیەكی بەرچاو وەگەڕ بخرێت، بەتایبەت لەپەخشی ریكلامدا، هاوكات بەرهەمهێنانی ئەو پرۆگرامانەی كە دەسكەوتی داراییان هەیە).
4- ئەركی رۆشنبیری و رۆشنبیركردن: ئەمەش یەكێكی ترە لەئەركە دیارەكانی تەلەفزیۆن كە ئەمڕۆ تەنانەت ئەویش تەلەفزیۆنی تایبەتمەندیی بۆ دامەزرێنراوە، مەبەستمان لەو كەناڵەی تەلەفزیۆنە كە تایبەتن بە بوارە زانستی و هونەری و مەعریفییەكانەوە، چونكە روونە كە ( تەلەفزیۆن، زانیاری و زانینی ئامانجداری مرۆڤ بڵاودەكاتەوەو دەیگشتێنێت، بڵاوكردنەوەی زانینیش دەبێتە هۆی ئەوەی كە عەقڵ و كەسایەتی مرۆڤ دەوڵەمەند ببێت، ئەمە جگە لەوەی یارمەتییدەری دەبێت لەبرەوپێدانی تواناو لێهاتووییەكانی مرۆڤ و زیادكردنی توانستەكانی لەمیانەی قۆناغەكانی گەشەكردنیدا).
5- ئەركی هەواڵ و زانیاری: ئەمەیان بە سەرەكیترین ئەرك دادەنرێت لەناو ئەركەكانی تەلەفزیۆنداو جێی بەدواداچوونی ئێمەیە لەم پەیپەرەدا. ئەركی هەواڵ و زانیاری، هەندێجار، بە كاریگەرترین ئەركیش لەقەڵەم دەدرێت، چونكە راستەوخۆ كار لەسەر فاكت و زانیارییەكان دەكات و رووداوەكانمان بۆ دەگوێزێتەوەو بە پەرەسەندنەكانی ژینگەی خۆمان و دنیای دەوروبەرمان ئاشنامان دەكات.
لەوەش زیاتر، توێژەران جەخت لەوە دەكەنەوە كە (تەواوی ئەركەكانی تەلەفزیۆن بەستراونەتەوە بەم ئەركە سەرەكییەوە كە بریتییە لەگەیاندنی هەواڵ و زانیاری لەرێگەی كۆمەڵێك شێوازی جۆراوجۆری پێشكەشكردنی هەواڵەوە، چونكە لە رێگەی ئەم ئەركەوە دەتوانرێت ئەركەكانی دیكەی وەك ئەركی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری و رۆشنبیرییش، بەدی بێت).

سێیەم: هەواڵی تەلەفزیۆنی:
ئەگەر یەكێك لەئەركەكانی تەلەفزیۆن، بریتی بێت لەهەواڵ، ئەوا هەواڵی تەلەفزیۆنیش بریتییە لەژانرێكی (Genre) گرنگ لەژانرەكانی كاری تەلەفزیۆنی. هەواڵی تەلەفزیۆنی ئەو هەواڵەیە كە لەگواستنەوەی رووداو و زانیاری و كێشەو راستییەكاندا پشت بەو كەرەستە تایبەتییانەی خۆی دەبەستێت كە جیای دەكاتەوە لە هەواڵی نوسراو لەرۆژنامەو گۆڤارو بڵاوكراوەكان، یان، بیستراو لەرادیۆكان، چونكە هەواڵی تەلەفزیۆنی ئەو هەواڵەیە كە جگە لە تێكست و دەنگ، وێنەی جوڵاویشی هەیە كە واقعی رووداوەكان رووماڵدەكات.
بە مانایەكی تر، وەك هەندێ لە توێژەران دەڵێن، هەواڵی تەلەفزیۆنی( بناغەیە بۆ گەشتی هەواڵە تەلەفزیۆنییەكانیش و رەگەزی یەكەمێتی، ئەم هەواڵە هەواڵێكی تۆماركراوە، یان هەواڵێكی زیندووەو لەشوێنی رووداودا دروست دەبێت و تیمی روماڵكردنی هەواڵ لەهەموو رووەكانییەوە رووماڵی دەكەن. هاوكات هەواڵی تەلەفزیۆنی بریتییە لەكۆمەڵێك گرتەی وێنەگیراوی یەك لەدوای یەك كە بەیەكەوە بەستراون).
هەواڵی تەلەفزیۆنی، لەسەردەمی ئەمڕۆدا، بەتەواوی هەژموونی خۆی بەسەر ژانرەكانی تری تەلەفزیۆندا سەپاندووەو نەك تەنها كاتی زۆری پەیامەكان دەگرێت، بەڵكو كەناڵی تایبەت بەخۆیشی هەیە. هەواڵ ئەمڕۆ ( بابەتی سەرەكیی زۆربەی كەناڵەكانی تەلەفزیۆن پێكدەهێنێت. گواستنەوەی راستەوخۆی هەواڵەكانیش، یان ئەوەی بە فەرهەنگی تەلەفزیۆنی پێی دەوترێ پەخشی راستەوخۆ( broadcast live)، تەنها لەرووداوە خۆجێتییەكاندا (Local) كورت نەبۆتەوە، بەڵكو درێژبۆتەوە بۆ ئەوەی گرنگترین رووداوەكانی جیهانیش بگرێتەوە، ئەمەش لەرێگەی پەخشی ئاسمانیی تەلەفزیۆن كە لەرێگەی مانگە دەستكردەكانەوە بەڕێوەدەبرێت.)

 1,282 جار بینراوە