سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » دیالۆگی عەرەبی كوردی

دیالۆگی عەرەبی كوردی

كۆنگرەیەكی نوێ‌ لەبارەی دیالۆگی عەرەبی- كوردی لەلایەن هەردوو زانكۆی بەغدا و كۆیە سازكرا كە بۆ ماوەی دوو رۆژ بەردەوام بوو (28-30ی نیسانی 2019)، و چالاكییەكانی لە شاری كۆیە لە هەرێمی كوردستان بەڕێوەچوو، ئەمە بە ڕووداوێكی سەرنجڕاكێش و سەرلەنوێ‌ وردوژاندنەوەی ئەو هەستەیە لەلایەن پەیوەندیدارەكان، بۆ سەرلەنوێ‌ قسەكردن لەسەر مەسەلەكە.
پێمانوایە قسەكردن لەسەر بابەتێكی لەو جۆرە، هەروا ئاسان نییە، ئیتر نیازپاكییەكان بەهەرشێوەیەكبن، دەرهاویشتەكانیشی دەبێت لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هەردوو نەتەوە بە هەند وەربگرێن.
هۆكارەكەی ئەوەیە كە مەسەلەكە، بگرە پرسی كورد بە تەواوەتی، وەك د.بورهان غلیۆن سۆسیۆلۆجی عەرەبی دەڵێت، لە بنەڕەتدا لە جیهانی عەرەبیدا نەخراوەتەڕوو، یان لە ئەجێندانی هیچ دەوڵەتێكی عەرەبی جگە لە عیراق و سوریادا نییە، و نەبۆتە خەم و بایەخێكی بەهێز، بۆیە رەنگە بەهۆی زۆری تەنگژەكان و رووبەڕووبوونەوە سیاسی و ئابوری و ئەمنییە ناوخۆیی و دەرەكییە گەرمەكان كە جیهانی عەرەبی بەدەستیان دەناڵێنێت، یان لەبەر هۆكارێكی تربێت بەو پێیەی زۆربەی وڵاتە عەرەبییەكان، وەك د.شاكر نابلوسی بیرمەندی لیبراڵی (1940-1914) لە وتارێكیدا دەڵێت، تائێستا بەشێوەیەكی روون داننەنراوە بە بوونی كورددا وەك كۆمەڵگەیەكی جیاواز لەڕووی كلتوری و ئەتینی و سیاسییە لە كۆمەڵگەكانی ئێمەدا، بگرە نایانەوێت باسیشی بكەن.!
رەنگە لە بنەڕەتدا لە پایتەختە عەرەبییەكانیش، یان لەنێوان ئەوانەش كە بەشێوەیەك لەشێوەكان مامەڵەیان لەگەڵ پرسی كورد و گەلی كورددا كردووە، جگە لە قاهیرە بەدی بكرێت كە دەكرێت شایەتی بۆ بدرێت كە بەشێوەیەكی كردەیی مامەڵەی لەگەڵ كورد كردووە بە لۆژیكێكی ئاشتیخوازانە و برایانە و بەوپەڕی بەرپرسیارێتییەوە. مەرایی نییە لێرەدا گەر بڵێین میسر فەزڵی زۆری بەسەر گەلی كوردەوە هەیە، تاكە دەوڵەتی عەرەبییە تائێستا كە رێگەی بەخۆیداوە، لە قۆناغی حوكمڕانی جەمال عەبدولناسرەوە (1958-1970) تا ئەمڕۆ، باوەڕی بە مافەكانی ئەو گەلە و كێشە رواكەی هەیە و بەپێویستی دەزانێت چارەسەری ئاشتیانە بۆ كێشە سیاسییەكانی لە عیراق و سوریادا بدۆزرێتەوە، ئەمەش لەڕێی تێگەیشتنی قوڵی بۆ پرسی گەلی كورد و وەبەرهێنانی پەیوەندییە مێژووییەكانی لەگەڵ بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد بۆ ئامانجە سیاسی و بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی نێوان هەردوو گەل، وێڕای ئەمەش میسر بەردەوام رۆڵی پاڵەوانی و نەبەردی كوردی لە مێژووی عەرەبی و ئیسلامیدا رەچاو كردووە، كە بۆ نمونە خۆی لە حوكمڕانی مێژوویی كورددا دەبنێتەوە لەو حكومەتانەی كە حوكمڕانی ناوچە ئیسلامییەكانیان كردووە، و دەركەوتووترینیشیان دەوڵەتی ئەیوبی بوو لە سەدەی دوانزەیەمی كۆچی، و هەروەها رۆڵی كورد لە بەگژداچوونەوەی دوژمنانی ئیسلام و كۆمەڵگە ئیسلامییەكان كە لە یەكێك لە وێستگە مێژووییەكانی تریدا، خۆی لە رزگاركردنی شاری قوسدا دەبینێتەوە لەلایەن سەڵاحەدین ئەیوبی سەركردەی گەورەی ئیسلامی (1138-1193ز) كە بەڕەچەڵەك كووردبووە و توانیویەتی لە شەڕی حەتین (1187)دا بەسەر خاچپەرستەكاندا زاڵ ببێت و شاری قودس ڕزگار بكات كە لە ساڵی 1099وە داگیركرابوو.
هەروەها سەرپەرشتیكردنی میسر بۆ یەكەم كۆنگرەی فراوانی دیالۆگی عەرەبی كوردی لە قاهیرە لە ساڵی (1998)، و تەرخانكردنی بۆ گفتوگۆگردن لەسەر پرسی كورد و بەگەڕخستنی پەیوەندییە مێژووییەكانی نێوان هەردوو گەل، بە دەستپێشخەرییەكی دەگمەن و مێژوویی دادەنرێت كە لە جیهانی عەرەبیدا بەدیمانكرد بەرانبەر بە پرسی كورد و بەردەوامیش ئەم جۆرە دەستپێشخەریانە لە میسر چاوەڕوان دەكەین.
جگە لەم هەڵوێستانەی میسر، یان هەڵوێستی هەندێك لە كۆمەڵگە عەرەبییەكان كە لەم ساڵانەی دواییدا هەنگاوییان بۆ پتەوكردنی پەیوەندییە عەرەبی- كوردییەكان هەڵنا وەك كۆمەڵی دۆستایەتی ئەردەنی-كوردی بەنمونە، یان هەندێك دیمانەی كلتوری و ئەكادیمی لە كەنداو لەبارەی ئەم دیالۆگەوە، تائێستا هیچ دەستپێشخەرییەكی راستەقینەی برایانەی ترمان لەلایەن وڵاتە عەرەبییەكانی ترەوە بەرانبەر بە كورد و پرسە رەواكەی بەدی نەكردووە، ئەمەش لەكاتێكدایە كە تائێستاش رۆڵەكانی گەلی كورد، گرەو لەسەر هەستی خۆیان دەكەن بەرانبەر بەو وابەستە شارستانییەی كە لەگەڵ عەرەبدا هەیانە، ئەمەش رەنگە لە دڵپاكی خۆیان بێت، بۆ ئەوەی جیهانی عەرەبی بەڕووی پرسەكەیاندا بكرێتەوە و بەشێوەیەكی عەقڵانی و دیموكراتی هاوبەشی بكات بۆ دوورخستنەوەی پەنابردنی ناچارانەی كورد بۆ خۆرئاوا و پشتبەستنی تەواوەتی بە خۆرئاوا بۆ چارەسەكردنی كێشەكەی، ئەمەش هەڵوێستە لەلایەن كوردەوە بەرانبەر بە جیهانی عەرەبی، تا رێگە لە دەستوەردانی بیانی بگیرێت لە ناوچەكە، و لەبەرانبەردا دان بە مافی كورددا بنرێت بۆ دیاریكردنی چارەنوسی خۆی، كە وەك كارێكی خۆپاراستنە لەوەی كە نەبادا پرسە رەواكەی لە دژی و لە دژی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی بەكاربهێنرێت.
لەلایەكی ترەوە، پێویستە بێینە سەر ئەوەی كە مەسەلەی دیالۆگی عەرەبی كوردی، بەردەوام پێویستی بە چەند مەرجێكی پێشینە هەیە كە پێویستە لەبەرچاوبگیرێن، و فەراهەم بكرێت، تا كارەكە لە بنەڕەتدا شیاوی گفتوگۆكردن بێت. دەركەوتووترین ئەو مەرجانەش بە بۆچوونی ئێمە، خۆی لە پێویستی بە بوونی دەستەبژێرێكی سیاسی و روناكبیری شارستانی هەیە لەلایەن هەردوولاوە كە دەبێت بەدووربن لە هەموو دەرهاویشتە دەمارگیرییە نەتەوەیی و ئەتینی، یان ئایدۆلۆژی و بیرە شمولییەكان كە دەبنە بەربەست لەبەردەم پێكگەیشتن و كارلێكی نێوان هەردوو گەل، و دەبێت ئامادەبین بۆ گفوتۆگۆكردنی كێشە و ئەو رووبەڕبوونەوانەی بەرۆكی هەردوو گەل دەگرن و دەبێت بە دیدێكی فەرهەنگی و زانستی و بەرپرسانە و لە روانگەی بەرژەوەندییە سراتیژییەكانەوە كە جێبایەخی هەردوو نەتەوەكەیە لە ناوچەكە و جیهان و ئاسایشی نەتەوەیی و ئایندەی هەردوو لادا دەپارێزێت لە مەودا نزیك و دوورەكاندا، دەستیپێبكرێت.
هەروەها دیوالۆگی عەرەبی كوردی پێویستی بەوەیە هەردوولا دید و تێگەیشتنەكانیان واقعبینانە بكەن تا یارمەتی هەردوو گەل بدەن، بە تایبەت بۆ ئەوانەی دەیانەوێت نوێنەرایەتی بكەن لە بنیاتنان و سازدانی ئەم جۆرە دیالۆگە كە ناكۆكی و جیاوازیەكانی پەیوەست بە ناكۆكییە ئەتینی و نامرۆڤایەتییەكان تێدەپەڕێنێت و جگە لە جگە لە دروستكردنی رق و كینە و تۆمەتبەخشینە و بەدحاڵیبوون بەو لاوە چی دی بەرهەم نەهێناوە، لەو دەمەی كورد بەسەر نەخشەی جیۆ سیاسی نۆێدا دابەشكرا كە لەلایەن ئیمپریالیستی خۆرئاواییەوە لە ناوچەكەدا لە دوای رێكەوتنی سایكس-پیكۆ (1916) ئەنجامدرا. بە هەمان شێوە پێویستە دۆالگێكی لەو جۆرە، كورد و عەرەب وابەستەی ئەو پێشنیارانە بكات كە شیاوی جێبەجێكردنن و دەبنە مایەی لێكنزیكبوونەوەیان لە یەكتر لەسەر هەردوو ئاستی تیرۆری و پراكتیكی.

ناكۆكییەكانی رابردوو
مەرجێكی تر هەیە بۆ ئەم دیالۆگە، ئەمەش بوونی ئیرادەیەكی ئازادە لەنێو هەردوو نەتەوەدا كە مەبەستم لێرەدا ئیرادەی بەدەنگەوە هاتنە بۆ تێپەڕاندنی ناكۆكی و جیاوازیەكان رابردوو، لە هەمان بڕوابوونە بە نەریتە هاوچەرخەكان، و نەریتێك كە متمانە بگێڕێتەوە دوای ئەوەی متمانەكان بەهۆی ململانێ‌ و دووبەرەكییەكانەوە لەق بوون، لەگەڵ بڕوابوون بە سودی دیالۆگی نێوانیان و ئەو بەرژەوەندیانەی كە دەكرێت بەرەنجامدا بەدیبهێنرێن.
رەنگە گرنگترین ئەو نەریتانەش، بەر لە هەموو شتێك داننان بێت بە چاكەی جیازازی، لەسەر هەر ئاستێك بێت، و رێزی لێبگرێت و پابەندبن پێوەی وەك هەر ئامرازێك بۆ كۆدەنگی و گەیاندنی هەردوو گەل بە بنەما هاوبەشەكان كە كەم نیین، لێرەوە دەكرێت جیاوازیە فكری و تیۆرییەكان، یان سیاسی و كلتورییەكان،لەنێوان هەردوولادا بەكاربهێنرێن نەك، بۆ خواستەكانیان، و داخران لەنێو خۆدا و چەفبەستن لە چوارچێوەی ئامانج و خواستی خۆپەرستی ، یان دووركەوتنەوە لە كەمترین ئەو مەرجانەی دەبنە مایەی پەیوەندی و كالێك و رێكەوتن لەسەر بەرژەوەندییە هاوبەشەكان وەك بەردەوام چاوەڕوانكراوە لەگەڵ هەژموونی نەریتی رەگەزپەرستی و گردبوونەوە بۆ بەگژداچوونەوە و دژایەتی، بەڵكو بۆ هەڵكردن لەگەڵ یەكدی و وەك رێڕەوێكی تیرۆری میكانیزمێكی دیموكراتی بەرهەمدار بۆ تێگەیشتن لە راستی هەندێك لە خواست و پرۆژە خوازراوەكان كە بەهۆی ناكۆكی و جیاوازییە سیاسییەكان كە لە قۆناغە مێژووییە جیاجیاكاندا لەنێوان كورد و رژێمە عەرەبیەكاندا روویدا و بونەتە مایەی روودانی حاڵەتی دژایەتی و دووبەرەكی لەنێوان كورد و عەرەب: ئەو حاڵەتانەی كە سەبارەت بە هەموان ئازاربەخش و كارەساتباربوون كە لەلایەن خۆیان لە هەڵسوكەوتی رژێمە عەرەبییە سیاسییەكاندا دەبینێتەوە بۆ بەكارهێنانی توندوتیژی ماددی یان رەمزی لە دژی گەلی كورد و خواستە دیموكراتی و رەواكانی لە زیاتر لە قۆناغێكی مێژوویی، لەلایەكی ترەوە، لە یاخیبوونی كورد بەو هۆیەوە لە دەوڵەتی عەرەبی و گەیاندنی زیانی گەورەی ماددی و مرۆیی، وێڕای هەڕەشە دروستكردنی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی عەرەبی و رەنگدانەوەی هەموو ئەمانەش بۆسەر تواناكانی رژێمە عەرەبیەكان لە رووبەڕبوونەوەی پیلانە دەرەكییەكان، یان مقاوەمەكردنی پرۆژە زایۆنیزمییەكان لە ناوچەكەدا كە بەرەنجامەكەی دروستكردنی كاریگەریی نەرێنی بووە لەسەر بنیاتنانی كۆدەنگی ناوخۆیی و نیشتمانی كە لێوەی هێز و تواناكان سەرچاوە دەگرن.
مەرجی سێیەم، بۆ چوونە نێو هەر دیالۆگێك لەنێوان هەردوو گەلی كورد و عەرەب، بە بۆچوونی من، پێویستە جیاوازیی لەنێوان وڵاتە عەرەبییەكان و رژێمە عەرەبییە دیاریكراوەكاندا بكرێت كە مامەڵەیەكی باشیان لەگەڵ گەلی كورد نەبووە و بەشێوازێكی دیموكراتی و گیانی برایانە هەڵسوكەوتیان لەگەڵ گەلی كورد نەكردووە، بگرە لەوەش خراپتر لە زۆرجاردا پەنای بردۆتە بەر بەكارهێنانی زمانی ئاگر و ئاسن بۆ سەركوتكردنی كورد و چەوساندنەوەی و ناچاركردنی بۆ پاشەكشەكردن لە داخوازییە سیاسییە رەواكانی، تەنانەت كار گەیشتۆتە قێزەونترین و چەپەڵترین شێواز كە خۆی لە ئینكاركردنی بوونی كورد وەك نەتەوەیەكی جیاواز لە نەتەوەی عەرەبدا دەبنێتەوە.
لێرەدا پێویستە ئاماژە بە گرنگی جیاوازی نێوان كۆمەڵگە عەرەبییەكان و رژێمە عەرەبیەكان بكەین لەڕووی هەڵوێستیان بەرانبەر بە پرسی كورد، چونكە ئێمە بەباشی دەزانیین كە جیاوازییەكی راستەقینە هەیە لەنێوان ئەو هەڵسوكەوتانەی دەوڵەتی عەرەبی لە عیراق و سوریا ئەنجامیانداوە لە سیاسەتی سەركوتكاریی دژ بە كورد، لەگەڵ هەڵوێستی توێژێكی فراوانی كۆمەڵگە و رەوتە سیاسییە پێشكەوتووخوازەكان لەنێو كۆمەڵگەی عەرەبیدا بەرانبەر بە پرسی كورد كە هاوسۆزییەكی راستەقینە بووە بەرانبەر بە نەوەكانی سەڵاحەدینی ئەیوبی، و تێگەیشتنی ئەرێنیان هەبووە بۆ ئەو وابەستە ئاینی و شارستانییەی بە كوردیانەوە گرێدەدات.
ئەو جیاوازییە، دەكرێت ببێتە كلیلی سەرەكی بۆمان و بۆ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت دەرگای جیاواز بەڕووی دیالۆگی نێوان هەردوو گەلدا بكەنەوە، بە تایبەت ئەوانەی كە پشتیوانیان لە تاوانەكانی سەدام نەكردووە لە دژی كورد لە عیراق و چەپڵەیان بۆ سیاسەتە رەگەزپەرستانە لێنەداوە كە بەداخەوە تائێستاش حكومەتی سوریا لە دژی كوردانی وڵاتەكەی پەیڕەوی دەكات، بە هەمان شێوە بۆ ئەو كوردانەش كە بڕوایان بە درێژكردنی دەستی برایەتی بۆ عەرەب هەیە و دەیانەێت رابردوو لەبیربكەن و لاپەڕەیەكی نوێ‌ هەڵبدەنەوە، لەپێناو پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندییە هاوبەشەكان.

 363 جار بینراوە