سەرەکی » مانشێت » سیاسه‌تی‌ ناسنامه‌ی‌ كوشنده‌ له‌ ئه‌فغانستان

سیاسه‌تی‌ ناسنامه‌ی‌ كوشنده‌ له‌ ئه‌فغانستان

پاتریشیا گۆسمان*
و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

رۆژی‌ 31ی‌ ئایاری‌ 2017 بارهه‌ڵگرێكی‌ بۆمبڕێژكراو ته‌قییه‌وه‌‌و 150 كه‌سی‌ كوشت، سه‌دان كه‌سیش بریندار بوون، ته‌قینه‌وه‌كه‌ له‌ مه‌یدانێكی‌ پڕ ئاپۆره‌ی‌ نزیك باڵیۆزخانه‌ی‌ ئه‌ڵمانیا له‌ ناوه‌ڕاستی‌ كابوڵ-ی‌ پایته‌ختی‌ ئه‌فغانستان بوو. پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بدرێ، كه‌ له‌م ساڵانه‌ی‌ دواییدا هێرش‌و كرده‌وه‌ خۆكوژییه‌كان له‌ ئه‌فغانستان زیادی‌ كردووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌یان كه‌ رووی‌ دا گه‌وره‌ترینیان له‌ ساڵی‌ 2001وه‌ تا ئێستا. دوای‌ چه‌ند رۆژێك كه‌سوكاری‌ قوربانییه‌كان‌و كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌‌و ئۆپۆزسیۆنه‌ سیاسییه‌كان له‌و مه‌یدانه‌ كۆبوونه‌وه‌ بۆ ده‌ربڕینی‌ خه‌م‌و په‌ژاره‌ی‌ خۆیان، سیاسییه‌كان ئه‌و ده‌رفه‌ته‌یان قۆسته‌‌وه‌‌و خه‌ڵكیان هان دا دژی‌ حكومه‌ت بجوڵێن، خه‌ڵكه‌كه‌ ویستیان بچنه‌ ناو كۆشكی‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌وه‌، به‌ڵام پۆلیس نه‌یهێشت‌و ته‌قه‌ی‌ لێ كردن، سه‌ره‌نجام حه‌وت كه‌س كوژران، بۆ رۆژی‌ دواتر له‌ مه‌راسیمی‌ ناشتنی‌ ته‌رمی‌ یه‌كێك له‌و كوژراوانه‌دا توندڕه‌وه‌كان ته‌قینه‌وه‌یه‌كی‌ خۆكوژییان ئه‌نجام داو حه‌وت كه‌سی‌ تر كوژران‌و زیاتر له‌ 100 كه‌سیش بریندار بوون.
راسته‌ ئه‌م هێرشه‌ مه‌ترسی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌ بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام ته‌نها یه‌كێكه‌ له‌و هه‌موو هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی‌ رووبه‌ڕووی‌ ئه‌فغانستان ده‌بنه‌وه‌، سیاسییه‌ ركابه‌ره‌كان كه‌ ململانێی‌ ره‌گه‌زی‌‌و تایه‌فی‌ ده‌وروژێنن مه‌ترسییان زیاتره‌، چونكه‌ له‌ كابوڵ له‌ هه‌ر هاووڵاتییه‌كی‌ به‌ته‌مه‌ن بپرسی‌، بیری‌ ماوه‌‌و به‌ چاوی‌ خۆی‌ دیویه‌تی‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ پێش تاڵیباندا چۆن كابوڵ له‌ نێوان تایه‌فه‌كاندا به‌شبه‌ش ببوو، هه‌ر یه‌كه‌یان گه‌ڕه‌كی‌ ئه‌وی‌ دی‌ تۆپباران ده‌كرد، تاوانی‌ دڕندانه‌یان به‌رامبه‌ر به‌ یه‌كتر ده‌كرد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ بیانوویان پێیه‌‌و له‌ یه‌كتر ده‌ترسن، هۆكاره‌كه‌شی‌ ئه‌وه‌یه‌ سیاسییه‌كان سیاسه‌تی‌ پشت به‌ستن به‌ ناسنامه‌یان گرتۆته‌به‌ر. هه‌رچه‌نده‌ له‌م دۆخه‌ی‌ ئێستادا ئه‌گه‌ری‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی‌ دوژمنایه‌تییه‌ كۆنه‌كه‌ كه‌مه‌، به‌ڵام زۆر له‌ سیاسییه‌كان تا ئێستاش كار به‌و سیاسه‌ته‌ ده‌كه‌ن‌و به‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك له‌ تایه‌فه‌ی‌ خۆیان‌و ره‌گه‌زی‌ خۆیاندا كه‌ له‌ ده‌زگا ئه‌منییه‌كاندا كار ده‌كه‌ن زاڵن، ئه‌م جۆره‌ له‌ گوێرایه‌ڵی‌ كه‌ ناكۆكی‌ لێ كه‌وتۆته‌وه‌، مه‌ترسی‌ ئه‌وه‌ی‌ لێ ده‌كرێ رۆژێك بێت هێزه‌كانی‌ ئاسایش به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زۆر ترسناك دووبه‌ره‌كی‌ تێ بكه‌وێ.
ته‌قینه‌وه‌كه‌ی‌ 31ی‌ ئایار دابه‌شبوون‌و دووبه‌ره‌كی‌ له‌ نێوان ده‌سته‌بژێری‌ سیاسیدا زه‌قتر كرده‌وه‌، له‌ ژێر لێوه‌وه‌ ره‌خنه‌‌و بۆڵه‌بۆڵه‌كان باسی‌ ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ په‌شتون-ه‌كان زاڵن به‌سه‌ر ده‌سته‌و دایه‌ره‌ی‌ ناوخۆی‌ ئه‌شره‌ف غه‌نی‌ سه‌رۆكی‌ وڵاتدا، هه‌ندێك له‌ گروپه‌كانی‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ پاشه‌كشه‌یان كرد له‌ خۆئاماده‌ كردن بۆ دووی‌ حوزه‌یران، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ سیاسییه‌كان خۆپیشاندان‌و ناڕه‌زاییه‌كانیان بۆ خۆیان قۆستبۆوه‌، به‌ تایبه‌ت له‌تیف پیدرام-ی‌ سه‌رۆكی‌ حزبی‌ تاجیكستانی‌‌و زیا مه‌سعود كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ حوكمی‌ ره‌شیددا له‌ پۆستی‌ راوێژكاریی ده‌ركرا‌و داوای‌ كردبوو ئه‌شره‌ف غه‌نی‌‌و حكومه‌ته‌كه‌ی‌ ده‌ست له‌ كار بكێشنه‌وه‌، ئه‌م دوو سیاسییه‌ رووداوه‌كه‌یان به‌ فرسه‌ت زانی‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ لایه‌نگران، له‌ خۆپیشاندانه‌كاندا هه‌ندێك كه‌س هۆكاری‌ ته‌قینه‌وه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ كه‌مته‌رخه‌می‌ حكومه‌ت‌و ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان به‌وه‌ تۆمه‌تباریان ده‌كرد كه‌ هاوكاری‌ تیرۆریستان ده‌كات.
هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌هۆی‌ ئه‌وه‌وه‌ روو ده‌ده‌ن كه‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكا له‌ ئه‌فغانستان یه‌كلایی نه‌بۆته‌وه‌، له‌ مانگی‌ ئاداره‌وه‌ كه‌ سوپای‌ ئه‌مریكا رایگه‌یاند، ژماره‌ی‌ هێزه‌كانیان له‌و وڵاته‌ پێویستی‌ به‌ پێداچوونه‌وه‌ هه‌یه‌، چاودێرانی‌ سیاسی‌ داوایان له‌ كابوڵ‌و واشنتۆن-یش كرد، هێزه‌كانی‌ ئه‌مریكا له‌و وڵاته‌دا كه‌م، یان زیاد بكات، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌فغانستان به‌رچاوی‌ روون بێت هه‌ڵوێستی‌ توند، یان ئاشتیانه‌ بنوێنێ‌و به‌ پێی‌ ئه‌و كه‌م‌و زۆره‌ بتوانێ هه‌نگاو بنێ، ئه‌و پێداچوونه‌وه‌یه‌ی‌ باس ده‌كرا چه‌ند هه‌فته‌یه‌كی‌ خایاند، پاشان چه‌ند مانگیشی‌ تێپه‌ڕاند، پاشان هه‌ڵوێستی‌ ئیداره‌كه‌ی‌ تره‌مپ روون بۆوه‌، كه‌ به‌ پێویستی‌ زانی‌ پشتیوانی‌ زیاتر له‌ حكومه‌تی‌ ئه‌فغانستان بكات‌و سوپای‌ ئه‌مریكا ده‌ست كراوه‌تر بێت له‌ لێدانی‌ تاڵیبان به‌ هێزی‌ ئاسمانی‌. ئه‌م سیاسه‌ته‌، سیاسه‌تی‌ پشتیوانی‌ كردن له‌ حكومه‌تێكی‌ چالاك نه‌بوو، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ كه‌م كردنه‌وه‌ی‌ ئاڵۆزییه‌ تایه‌فییه‌كان‌و به‌شداری‌ پێ كردنی‌ فراوان له‌ حكومه‌تدا له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ باوه‌ڕ پێكرا‌وه‌وه‌.
هه‌موو ئه‌مانه‌ هه‌واڵی‌ ناخۆشن بۆ هاووڵاتیانی‌ مه‌ده‌نی‌ ئه‌فغانستان كه‌ له‌وه‌ته‌ی‌ جه‌نگی‌ ئه‌مریكا له‌ ئه‌فغانستان ده‌ستی‌ پێ كردووه‌، واته‌ له‌ ساڵی‌ 2001وه‌ تا ئێستا زۆرتریان لێ ده‌كوژرێ‌و لێ بریندار ده‌بێ. هه‌رچه‌نده‌ زۆربه‌ی‌ كات هێرشی‌ توندڕه‌وه‌كان، له‌وانه‌ ته‌قینه‌وه‌كه‌ی‌ 31ی‌ ئایار ده‌بێته‌ هۆی‌ كوشتنی‌ هاووڵاتیان، به‌ڵام زۆر جار به‌ هۆی‌ هه‌ڵه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌فغانستانیشه‌وه‌ خه‌ڵك له‌ناو ده‌چن، به‌ تایبه‌ت له‌ هێرشه‌ ئاسمانییه‌كاندا، به‌ هۆی‌ ته‌واو نه‌كردنی‌ مه‌شق‌و راهێنانه‌وه‌ زۆر جار خه‌ڵكی‌ مه‌ده‌نیش به‌ر هێرشه‌ ئاسمانییه‌كانیان ده‌كه‌ون، جگه‌ له‌وه‌ش هێزه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ئه‌فغانستان زۆر پشت به‌و میلیشیایانه‌ ده‌به‌ستن كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ فه‌رمانده‌یی ره‌سمی‌ كار ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌ش تۆمارێكی‌ خراپیان هه‌یه‌ له‌ بواری‌ مافی‌ مرۆڤدا، ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا ستراتیژێكی‌ سیاسی‌ نه‌گرێته‌به‌ر بۆ گۆڕانكاریی چاكسازیی‌و جڵه‌وكردنی‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و كۆنترۆڵ كردنی‌ هێزه‌ گه‌نده‌ڵه‌كان، سته‌م‌و چه‌وسانه‌وه‌ كه‌ پاڵنه‌رێكه‌ بۆ ململانێ زیاتریش ده‌بێت.
گه‌نجانی‌ چالاك‌و گیانی‌ تازه‌ی‌ كاری‌ سیاسی‌ له‌ ئه‌فغانستانیش كه‌ زۆربه‌یان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات ژیان‌و له‌ دوای‌ 2002وه‌وه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، به‌ ده‌ست سیاسه‌تی‌ ره‌گه‌ز په‌رستی‌‌و تایه‌فه‌گه‌رییه‌وه‌ تووشی‌ نائومێدی‌ بوون. دوای‌ شه‌ڕی‌ 2001‌و هێرشی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، خه‌ڵكی‌ ئه‌فغانستان هیوایه‌كی‌ گه‌وره‌یان به‌ ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ هه‌بوو، پڕۆژه‌كان ده‌ستیان پێ كرد، راگه‌یاندنه‌كان كه‌وتنه‌ كار، كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ تاڵیباندا بوونیان نه‌بوو، زۆربه‌ی‌ خه‌ڵك مۆبایلی‌ به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، ژنان چوونه‌ ریزی‌ كاركردنه‌وه‌، خوێندنگه‌كان‌و زانكۆكان كرانه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌دا رۆژگارێكی‌ شووم سه‌ره‌تاتكێی‌ له‌ هاووڵاتیانی‌ ئه‌و وڵاته‌ ده‌كرد، ئه‌وه‌بوو گه‌نده‌ڵی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ فراوان بڵاو بۆوه‌‌و شه‌ڕ‌و توندوتیژیش هه‌ر به‌رده‌وام بوو.
له‌ سایه‌ی‌ گه‌نده‌ڵیدا سه‌ربازانی‌ خێو ده‌ركه‌وتن، ئه‌مانه‌ به‌رهه‌می‌ مووچه‌ی‌ سه‌ربازیی زۆر‌و زه‌وه‌ند بوون، ئه‌و مووچه‌یه‌ی‌ كه‌ لێپرسینه‌وه‌ی‌ نه‌بوو. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ساخته‌كاری‌ ده‌ستی‌ پێ كرد‌و چه‌ندان ملیار دۆلار ته‌زویر كرا، به‌فیڕۆدانی‌ پاره‌‌و خزمخزمێنه‌ سه‌ری‌ هه‌ڵدا. له‌ولایشه‌وه‌ حكومه‌تی‌ ئه‌فغانستان پشتی‌ به‌ یارمه‌تی‌ ده‌ره‌كی‌ به‌ستبوو، چاودێرییش نه‌بوو، وڵاته‌ به‌خشنده‌كانیش پێشبڕكێیان بوو له‌سه‌ر به‌خشین، ئه‌مریكاش به‌رده‌وام جه‌نگی‌ جیهانی‌ دژی‌ تیرۆری‌ له‌سه‌ر زار بوو، كه‌واته‌ پاره‌ زۆر بۆ ماشینه‌وه‌، له‌ هه‌موو چینه‌كانی‌ حكومه‌تدا به‌رتیل هه‌بوو، وڵاتانی‌ به‌خشنده‌ دانیان به‌و كێشانه‌دا نا، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌رنامه‌كه‌ی‌ خۆیان تێك نه‌ده‌ن، هه‌ر به‌رده‌وام بوون، به‌رتیل به‌رده‌وام بوو، ته‌نانه‌ت دادوه‌ریشی‌ گرته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ هه‌وڵێك درا بۆ چاكسازی‌ له‌ ده‌زگای‌ دادوه‌ریدا، به‌ڵام دوای‌ پێنج ساڵ له‌ ماندووبوون، پۆلیس یه‌ك به‌رتیل خۆریشی‌ ده‌ستگیر نه‌كرد، ته‌نها به‌رتیل ده‌ره‌كه‌ نه‌بێت.
له‌م لاوه‌ نائومێی‌ له‌ ناو ئه‌فغانییه‌كاندا‌و له‌و لایشه‌وه‌ پاكستان كه‌ تیرۆریستانی‌ گرته‌خۆ، ده‌رفه‌تی‌ باشی‌ خوڵقاند سیاسیه‌كانی‌ ئه‌فغانستان خه‌تاكه‌ بخه‌نه‌ ئه‌ستۆی‌ پاكستان، پاكستانیش كه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌كاندا پشتیوانی‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ تاڵیبان كرد، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان سزای‌ سه‌پاند به‌سه‌ریدا، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر به‌رده‌وام بوو له‌و پشتیونییه‌. له‌ لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ تاڵیبان جگه‌ له‌و پشتیوانییه‌ی‌ پاكستان، له‌ ناو ئه‌فغانستانیشدا زه‌مینه‌یه‌كی‌ له‌باری‌ دۆزییه‌وه‌، ئه‌ویش شكستی‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكا‌و وڵاته‌ به‌خشنده‌كان بوو به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌فغانستان، كه‌ له‌ ماوه‌ی‌ 15 ساڵی‌ رابردوودا پاره‌یان دا بۆ چی‌؟ بۆ دامه‌زراندنی‌ دامه‌زراوه‌ی‌ ئه‌وتۆ كه‌ كه‌مترین لێپرسینه‌وه‌ی‌ تێدایه‌، گه‌نده‌ڵییه‌كی‌ فراوان له‌ ریزه‌كانی‌ هێزی‌ پۆلیس‌و ئاسایشدا بڵاوه‌، به‌رپرسانی‌ حكومی‌ یان میلیشیاكان مافی‌ مرۆڤ پێشێل ده‌كه‌ن، هه‌موو ئه‌مانه‌ وایان كرد، گروپی‌ تاڵیبان زۆر پێش بكه‌وێت، ئه‌وه‌تا ئێستا ده‌ستی‌ به‌سه‌ر نیوه‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌دا گرتووه‌.
هێزه‌كانی‌ ئاسایش له‌ كاردانه‌وه‌یدا به‌رامبه‌ر به‌ ناڕه‌زاییه‌كه‌ی‌ دووی‌ حوزه‌یران، پشتیونییه‌كی‌ ئه‌وتۆیان لێ نه‌كرا، هه‌ڵبه‌ت خۆپیشاندانه‌كه‌ش به‌ته‌واوی‌ ئاشیانه‌ نه‌بوو، هه‌ندێك له‌ هاووڵاتیان پۆلیسیان به‌ردباران كرد‌و چه‌ند پۆلیسێكیش بریندار بوو، به‌ڵام هێزه‌كانی‌ ئاسایش، به‌ تایبه‌ت گاردی‌ كۆماریی به‌ فیشه‌ك وه‌ڵامی خۆپیشانده‌رانیان دایه‌وه‌، به‌ر له‌وه‌ی‌ دۆخه‌كه‌ بگاته‌ ئاستی‌ ئه‌و مه‌ترسییه‌ی‌ پێویستی‌ به‌ فیشه‌ك بێت، سه‌ره‌نجام حه‌وت كه‌س كوژران. ئه‌وه‌ی‌ زۆر جێگه‌ی‌ سه‌رسوڕمانه‌، هێزه‌كانی‌ پۆلیس‌و ئاسایش، دوای‌ 15 ساڵ مه‌شق‌و راهێنان، هێشتا توانا‌و شاره‌زایی ئه‌وه‌یان نه‌بوو رووبه‌ڕووی‌ دۆخێكی‌ له‌و جۆره‌ ببنه‌وه‌، دواتریش حكومه‌ت به‌ڵێنی‌ دا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ رووداوه‌كان بكات‌و فه‌رمانده‌ی‌ پۆلیسی‌ كابوڵ‌و فه‌رمانده‌ پاراستنی‌ كابوڵ له‌سه‌ر كار لاببات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ مه‌به‌ستی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ حكومه‌ت چاره‌سه‌ر كردن نییه‌، ئه‌و رێوشوێنانه‌ی‌ گیرانه‌به‌ر هیچیان چاره‌سه‌ر نه‌كرد.
له‌و كاته‌وه‌، چالاكوانانی‌ سیاسی‌ له‌ رێی‌ سایته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌، یه‌كتریان به‌ دیكتاۆری‌‌و نانه‌وه‌ی‌ ئاژاوه‌ی‌ تایه‌فی‌ تۆمه‌تبار ده‌كرد، خۆپیشانده‌رانیش له‌ ناوه‌ڕاستی‌ كابوڵدا چادریان هه‌ڵدا بۆ درێژه‌پێدانی‌ مانگرتن‌و دروست كردنی‌ فشار تا داواكارییه‌كانیان به‌دی‌ بێنن. چادره‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ رێگه‌ی‌ هاتوچۆیان گرتبوو، زۆربه‌یان به‌ فشاری‌ خه‌ڵك لابران، ئه‌وه‌شی‌ كه‌ مابوو، رۆژانی‌ 19‌و 20ی‌ حوزه‌یران پۆلیس هه‌وڵی‌ دا پێیان كۆ بكاته‌وه‌‌و پێكدادان له‌ نێوان پۆلیس‌و مانگرتووه‌كاندا دروست بوو، سه‌ره‌نجام خۆپیشانده‌رێك كوژرا.
له‌ 28ی‌ حوزه‌یراندا عه‌تا محه‌مه‌د نور پارێزگاری‌ به‌ڵخ، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ره‌خنه‌گران‌و نه‌یارانی‌ سه‌رسه‌ختی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ ئه‌شره‌ف غه‌نی‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كرد، كه‌ گه‌وره‌ترین‌و مه‌ترسیدارترین بزوتنه‌وه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌ به‌رپا ده‌كات‌و حكومه‌تیشی‌ به‌ دیكتاتۆری‌ وه‌سف كرد، ئه‌مه‌ مایه‌ی‌ پێكه‌نینه‌، به‌له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ عه‌تا نور خۆی‌ له‌ پارێزگاكه‌ی‌ خۆیدا ناهێڵێ ئۆپۆزسیۆن ده‌نگی‌ لێوه‌ بێت‌و به‌ حكومه‌تیش ده‌ڵێ دیكتاتۆر، مانگی‌ پێشووش خۆی‌ محه‌مه‌د موحه‌قه‌ق له‌ حزبی‌ یه‌كبوون سه‌فه‌ریان كرد بۆ ئه‌نكه‌ره‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ هاوپه‌یمانی‌ له‌گه‌ڵ عه‌بدولراشد دۆستۆم ببه‌ستن، ئه‌و دۆستۆم-ه‌ی‌ له‌ 19ی‌ ئایاردا به‌ هۆی‌ ئابڕووچوونی‌ له‌ تۆمه‌تی‌ ده‌ستدرێژی‌ سێكسیدا سه‌ری‌ خۆی‌ هه‌ڵگرتبوو، تا له‌ دادگایی كردنه‌كه‌یدا ئاماده‌ نه‌بێت، دۆستۆم هه‌وڵیشی‌ داوه‌ بگه‌ڕێه‌وه‌ بۆ ئه‌فغانستان به‌ڵام رێگه‌ی‌ پێ نه‌دراوه‌.
عه‌تا نور‌و موحه‌قه‌ق‌و دۆستۆم سێ پیاوی‌ به‌هێزن‌و ئه‌وه‌نده‌ی‌ چاویان بڕیوه‌ته‌ زۆرترین رێژه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ حكومه‌تدا، هێنده‌ به‌خه‌م لێپرسینه‌وه‌‌و پابه‌ندبوون به‌ مافی‌ مرۆڤه‌وه‌ نین، كێشه‌كه‌ لێره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات، ئه‌م سیانه‌ بانگه‌شه‌ بۆ قه‌واره‌یه‌كی‌ سیاسی‌ نوێیان ده‌كه‌ن، ئه‌ویش هاوپه‌یمانی‌ له‌ پێناو ئه‌فغانستاندا-یه‌، به‌ڵام هه‌مووشیان تۆماری خراپیان هه‌یه‌ له‌ بواری‌ مافی‌ مرۆڤ‌و گه‌نده‌ڵیدا.
تا ئێستاش خزمخزمێنه‌ به‌سه‌ر حكومه‌تدا زاڵه‌، ئه‌وانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌ گرێبه‌ست‌و هه‌لی‌ كار به‌ده‌ست خۆیانه‌، هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ 2014 ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌ پیاوانی‌ ئاسایشی‌ پێشوو كێبڕكێیان تێدا ده‌كرد، له‌ ده‌ره‌وه‌ش ناكۆكیی حزبایه‌تی‌ زیانێكی‌ زۆری‌ به‌ هه‌لی‌ كار‌و دامه‌زراندن له‌ حكومه‌تدا گه‌یاند، ئه‌شره‌ف غه‌نی‌-ش له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ به‌ڵێنی‌ زۆرو زه‌وه‌ندی‌ دابوو گه‌نده‌ڵی‌ كه‌م بكاته‌وه‌، به‌ڵام دیپلۆمات‌و چاودێران به‌وه‌ تۆمه‌تباری‌ ده‌كه‌ن، كه‌ له‌ بازنه‌ی‌ ناوخۆی‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا خزمخزمێنه‌‌و به‌فیڕۆدانی‌ سامان هه‌یه‌.
زۆر له‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌فغانستان ئێستا هیوایان به‌وه‌یه‌، پابه‌ندبوونی‌ نوێی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر به‌ وڵاته‌كه‌یان‌و گرتنه‌به‌ری‌ هه‌ڵوێست‌و هه‌نگاوی‌ توندتر به‌رامبه‌ر به‌ پاكستان، له‌ ده‌ستكه‌وت‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ تاڵیبان كه‌م بكاته‌وه‌، به‌ڵام تا واشنتۆن كارێك نه‌كات بۆ چاكسازی‌ له‌ ده‌سه‌ڵات‌و حوكمڕانی‌ ئه‌فغانستاندا، هیچ هیوایه‌ك نامێنێت‌و چاره‌سه‌ره‌ كاتییه‌كانیش بێسوودن، ئه‌وه‌تا له‌ ساڵی‌ 2001وه‌ تا ئێستا رێز گرتن له‌ یاسا له‌ ناو دامه‌زراوه‌كانی‌ پۆلیس‌و دادگاكان‌و دامه‌زراوه‌كانی‌ تردا شكستی‌ هێناوه‌‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وامی‌ ژماره‌ی‌ كوژراوانیش باشترین به‌ڵگه‌یه‌.

*توێژه‌ری‌ بواری‌ كاروباری‌ ئاسیا له‌ رێكخراوی‌ هیومه‌ن رایتس ۆچ‌و پێشتریش سه‌رۆكی‌ به‌رنامه‌ی‌ ئه‌فغانستان بوو له‌سه‌نته‌ری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ دادپه‌روه‌ری‌ راگوزه‌ر.
سه‌نته‌ری‌ به‌یان بۆ توێژینه‌وه‌‌و پلان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

عومەر شێخمووس:لە رۆژئاڤا كورد كارتی گرنگی سیاسی لەبەردەستە

عومەر شێخمووس سیاسەتمەدار و كەسایەتیی سەربەخۆی رۆژئاڤای كوردستان رایگەیاند: لە ...