سەرەکی » دۆسێ » ویلایەتە یەكگرتووەكان جەنگ لە دژی ئێران بەرپادەكات؟

ویلایەتە یەكگرتووەكان جەنگ لە دژی ئێران بەرپادەكات؟

جۆناسان ماركۆس*

دوو لێكدانەوە هەیە كە لە كێبڕكێدان بۆ وەڵامدانەوە ئەو پرسیارە.
لێكدانەوەی یەكەم، پشت بەو خواستە دەبەستێت كە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بەلایەوە باشە، و خۆی لەوەدا دەبینێتەوە كە ئێران نیازی خراپە و چەند حاڵەتێك دەستنیشانكراوە بۆ ئەگەری ئەنجامدانی پەلامار بۆسەر ئامانجە ئەمریكاییەكان، هەرچەندە ئەو وردەكاریانەی لەو بارەیەوە ئاشكراكراون كەمن.
ویلایەتە یەكگرتووەكان هێزی سەربازی زۆری رەوانەی ناوچەكە كردووە، كار بۆ كەمكردنەوەی ژمارەی دیلۆماتە ناسەرەكییەكانیشی دەكات لە عیراق، و چاو بە پلانە جەنگییەكانیدا دەخشێنێتەوە.
پەیامەكە بۆ تاران روونە، و خۆی لەوەدا دەبینێتەوە، هەر هێرشێك بكرێتە سەر ئامانجێكی ئەمریكایی لە هەر سەرچاوەیەكەوە بێت، جا لەلایەن ئێرانەوە بێت یان هاوپەیمانەكانی یان لەلایەن وكیلەكانی لە ناوچەكەدا كە زۆرن، وەڵامدانەوەیەكی سەربازی زۆر گەورەی بەدوادادێت.
لێكدانەوەكەی تر، ئۆباڵی ئەم تەنگژەی ئێستا دەخاتە ئەستۆی واشنتۆن.
سەیر نییە كە ئێران پشت بەم لێكدانەوەیە دەبەستێت، بەڵام زۆرێك لەوانەی لەنێوخۆدا رەخنە لە شێوازی كاریی ئیدارەكەی ترەمپ دەگرن، ئەم لێكدانەوەیەیان بەلاوە باشە.
بگرە زۆرێك لە هاوپەیمانە ئەوروپایی و سەرەكییەكانی ترەمپ، هێندێك ترسیان لێنیشتووە لەو رووەوە، بەڵام بەشێوەیەكی رێژەیی.
بەپێی ئەم لێكدانەوەیە، «هەڵۆكان» لە ئیدارەی ئەمریكایی لەوانەش جۆن بۆڵتۆن راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكایی، یان مایك پۆمپیۆ وەزیری دەرەوە، ئەم رەوشەكە بە هەلێكی لەبار دەزانن.
لێكدانەوەكە وەهایە، ئامانجی ئەمانە گۆڕانكارییە لە سیستمی حوكمڕانی لە تاران، گەر ئەوپەڕی گوشارەكان بە گوشارە ئابورییەكانەوە ئامانجەكەی لەو بارەیەوە نەپێكا، ئەوا كردەی سەربازی بەدوورنازانرێت، ئەمەش بەپێی رەوشەكە.
ئەم لێكدانەوانە، شرۆڤەی جیاواز لەخۆدەگرن بۆ راستی بابەتەكە. ئاشكراشە هەریەك لەو دوو لێكدانەوەیە، كار لەسەر خستنەڕووی راستییەكی دیاریكراو و پشتگوێخستنی ئەوی دی دەكەن، بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت لێكدانەوەكەی خۆی راستە.
بەڵام لێرەدا تێڕوانینەكان هێندەی راستییە گرنگن، بەڵكو لە زۆر شێوازەوە دەكرێتە ببنە هۆكار بۆ گەیشتن بە راستییەكە.
ئەو راستییە خۆی لەوەدا دەبینێتەوە كە ململانێی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئێران، ئەگەر بە رێكەوتیش هاتبێتنەئارا و ئامادەكارییان بۆ نەكرابێت، ئەگەری روودانی زۆرە لەئێستادا، بەتایبەت لەو دەمەی ترەمپ گەیشتە پۆستی سەرۆكایەتی لە ویلایەتە یەكگرتووەكان.
بەدڵنیاییەوە تەنگژەكان لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە زیادبووندان.
لەكاتێكدا ئێران كار بۆ بەرپەچدانەوەی ئەمە دەكات، وێڕای ئەوەی ئابورییەكەی بەهۆی سەپاندنەوەی سزاكان كە پێشتر لەڕێی رێكەوتنە ئەتۆمییەكەی ساڵی 2015وە لەگەڵ هێزە جیهانییەكاندا هەڵگیرابوون، بارگرانی لەسەر وڵاتەكە دروستكرووە.
ئێران هەڕەشەی كردبوو كە سەرلەنوێ‌ پابەند نابێتەوە بە هیچ كۆتوپێوەندێك كە بەسەر چالاكییە ئەتۆمییەكانیدا سەپێنرابوو.
گەیشتنی ترەمپ بە دەسەڵات، خاڵێكی وەرچەرخان بوو، بەو پێیەی ساڵێك لەمەوبەر لە رێكەوتنەكە ئەتۆمییەكە پاشەكشەی كرد و كاری بۆ بەگەڕخستنی سیاسەتی فشارخستنە سەر حكومەتی ئێرانی كرد.
ئێران گەیشتۆتەتینی و كار هاندانی ئەورپاییەكان دەكات تا زیاتر یارمەتی ئابورییە خراپەكەی بدەن و هەڕەشەی ئەوەش دەكات كە گەر ئەو هەنگاوە هەڵنەنێن، ئەوا مەرجەكانی رێكەوتنە ئەتۆمییەكە پێشێل دەكات، قورسیشە بزانرێت ئەوروپاییەكان ئەو كارە دەكەن یان نا، بۆیە لێرەدا بیانوویەكی تر دەدرێتە دەست ئیدارەكەی ترەمپ، تا هەڵوێستی هێرشبردن بنوێنێت.
هەڵوێستەكە لێرەدا بەندن لەسەر ئەو جموجۆڵانەی لەنێو ئیدارەكەی ترەمپدا روودەدەن، لەگەڵ هەڵسەنگاندنی تاران بۆ ئەو رووداوانە.
هەمان سەرۆك هەوڵیداوە لە بایەخی بیرۆكەی ئەوەی لەنێو ئیدارەكەیدا بەرپرسان سەبارەت بە پرسی ئێران ناكۆكن، كەمبكانەوە.
بەپێی راپۆرتەكان، ترەمپ هێند بەجۆش نییە بۆ جەنگ، بەو هۆیەی ناسراوە كە دژایەتی ململانێ‌ سەربازییە دەرەكییەكان دەكات. بەڵام پێناچێت پاشەكشە بكات گەر هێزەكانی یان دامەزراەكانی سەر بە وڵاتەكەی رووبەڕووی هێرش ببێتەوە.
بەڵام پێویست ناكات تاران بەو شێوەیە تەماشای كاروبارەكان بكات.
ئایا دەبێت ئێران لەو بڕوایەدا بێت كە دەتوانێت پەیوەندی نێوان بۆڵتۆن و سەرۆكەكەی تێكبدات، و تەنگژەكان لەنێوان هەردوولادا زیاتر بكات و وا لە بۆڵتۆن بكات پلانەكان ئاشكرا بكات كە كەوتنەكەی خێراتر دەكات؟. گەر ئەمە هەڵسەنگاندنی تاران بێت، ئەوا ستراتیژەكە مەترسییەكی زۆر لەخۆدەگرێت.
لەكاتێكدا ئیسرائیل و شانشینی عەرەبی سعودیە كە گرنگترین هاوپەیمانی ئیدارەی ئەمریكان لە ناوچەكە، خۆشحاڵن بەرانبەر بە بەرپابوونی جەنگ، بەڵام هاوبەشەكانی ئیدارەی ئەمریكایی لە ئەوروپا، هەست بە نادڵیایی دەكەن بەرانبەر بە رێڕەوی كاروبارەكان.
هەریەك لە ئیسپانیا و ئەڵمانیا و هۆڵەندا، رێگرییان نواندووە بەرانبەر بە ئەنجامدانی هەموو چالاكییەكی سەربازی لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە هاوبەشی لەگەڵ ئەمریكاییەكان، ئەمەش بە رەچاوكردنی ئەو تەنگژانەی لە ناوچەكەدا دروست بووە. كركاتەكە گونجاو نییە بۆ تاقیكردنەوەی، چۆنیەتی ململانێكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئێران، لەگەڵ ئەمەشدا بەراوردكردنی ئەو ناكۆكییە بە داگیركردنی عیراق لە ساڵی 2003دا بێ‌ سود دەبێت.
بەو پێیەی ئێران نمونەیەكی جیاوازە بەراورد بە رەوشی عیراق لە سەردەمی حوكمڕانی سەدام حسێن سەرۆكی لەسێدارەدراوی عیراق.
بیرۆكەی هەڵمەتی داگیركردنی هەمەلایەنە بۆسەر ئێران، لەنێوان رێگەچارە پێشنیاركراوەكاندا نابێت، بگرە ململانێیەكی سەربازی لە ئاسمان و دەریاوە دەبێت، مامەڵەكردنی ئێرانیش لەگەڵ ئەو هەڵمەتە جیاواز دەبێت، ئەمەش وادەكات تەواوی ناوچەكە بگرێتەوە.
پێشبینییەك هەیە سەبارەت بە روودانی كارەساتێكی گەورە لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە، لەگەڵ گرتنەدەستی پۆستی سەرۆكایەتی ئەمریكا لەلایەن ترەمپەوە.
بەڵام لە بری ئەوە، تەنگژەیەك لە ئارادایە كە فەرە رەهەندە، و چەند پێكهاتەیەك لەخۆدەگرێت، و هەموویان رەوشی ئێران روندەكەنەوە: حاڵەتێكی پاشگەزبوونەوە هەیە لە رێكەوتنە نێودەوڵەتییەكان، و پشت بەستنی لە رادەبەدەر بە هاوپەیمانە ئیقلیمییەكان كە پلانی تایبەت بە خۆیان هەیە و هەوڵ بۆ جێبەجێكردنی دەدەن، لەگەڵ زیادبوونی تەنگژەكان لەگەڵ هاوپەیمانە دێرینەكان لە هاوپەیمانی ناتۆ، لەسەرو هەموو ئەوانەشەوە، بێتوانایی لە یەكلایی كردنەوەی بڕیار و دیاریكردنی دەستپێكەكانی پەیوەست بە بەرژەوەندییە ستراتیژییە راستەقینەكانی واشنتۆن.
لەگەڵ نوێبوونەوەی كێبڕكێ‌ لەنێوان زلهێزەكان، ویلایەتە یەكگرتووەكان هەوڵدەدات، جارێكی تر هێزەكانی بڵاوبكاتەوە و تواناكانی تۆكمە بكات لەبەرانبەر هەڵكشانی چین و بوێری روسیا، دەبێت ئێران لەئێستادا و لە چوارچێوەی دەستپێكە ستراتیژییەكانی واشنتۆندا لە كوێدا بێت؟
ئایا هەڕەشەی ئێرانی ئەوە دەهێنێت ململانێیەكی وەها گەورە بۆ رووبەڕوونەوەی بەرپابكرێت؟ وەڵامی زۆرێك لە شرۆڤەكارە ستراتیژیییەكان رەتكردنەوەیە.
ئەمەش لەكاتێكدایە، زۆرێك لەوانە بیرۆكەی بەرپەرچدانەوەی ئێران بە گرتنەبەری رێوشوێنی تۆڵەكردنەوەی توند پەسەند دەكەن و هەنگاوەكە بەپێویست دەزانن گەر هێرشبكرێتە سەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا، بەڵام لێدانی تەپڵی جەنگ هێندە پێویست نییە.

* پەیامنێری كاروباری دیپلۆماسی و بەرگری لە (بی بی سی)

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دۆسێی جەنگی هواوی

لێرەوە هەموو ماجەراکانی تەنگژەكەی هواوی بزانە ئەم دوو توێیە چەند ...