سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » د. نەزاكەت حسێن: هەر وڵاتێك كلتووری خوێندنەوەی چاپكراوی هەبێت رۆژنامە لەو وڵاتانەدا كەمتر پاشەكشەی كردووەپەڕە 1

ئایا میدیای كاغەزی دەرفەتی ماوە؟

د. نەزاكەت حسێن: هەر وڵاتێك كلتووری خوێندنەوەی چاپكراوی هەبێت رۆژنامە لەو وڵاتانەدا كەمتر پاشەكشەی كردووە

لەم دووتوێیەدا

لە چوارچێوەی كۆڕو سیمینارەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌، رۆژی 28/7/2019، كۆڕێك بۆ د. نەزاكەت حسێن حەمە سەعید، بەڕێوەچوو، لەبارەی میدیای كاغەزی و بەشێوەیەكی ئەكادیمی و بە پشت بەستن بە سەرچاوەو داتاو بەڵگەوە باسێكی لەو بارەوە پێشكەشكرد، جگە لەمەش لە بڕگەیەكی تری كۆڕەكەدا، سێ‌ كتێبی نوێی ئەكادیمی خۆی لەبارەی میدیاوە پێشكەش بە ئامادەبووان كرد

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

سەرەتای كۆڕەكە، مەریوان مەسعود سكرتێری نووسین-ی رۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، بەخێرهاتنی میوانەكانی كردو وتی:

مەریوان مەسعود:

ئەمڕۆ بە خۆشحاڵییەوە میوانداری دكتۆر نەزاكەتمان كردووەو بۆ كۆڕێك لەبارەی میدیای كاغەز ( ئایا میدیای كاغەزی دەرفەتی ماوە؟یان كۆتایی هاتووە؟) لەمبارەیەوە د.نەزاكەت بابەتێكی ئامادەكردووەو پێشكەشتانی دەكات، جگە لەمەش لە بڕگەی دووەمی كۆڕەكە، بە خۆشحاڵییەوە ئەمڕۆ سێ لە كتێبەكانی خۆی بەشێكی هێناوە بۆ ئەوەی پێشكەشی ئێوەی بكات، كە ئەو كتێبانە من هەرسێكیانم لە نزیكەوە بینیوە كە تەواو ئەكادیمی و دراسە كراوە، بۆیە پێموایە ئەوەی لە میدیادا كاردەكات سودێكی زۆری لێدەبینێت و ئەوەی بیەوێ بزانێ‌ لە میدیادا چی روودەدات سودی زۆری لێدەبینێت.

د. نەزاكەت حسێن حەمە سەعید:
ئامادەبووان بەخێربێن، خۆشحاڵم كە ئەمڕۆ كۆبووینەتەوە بۆ پرسێك لە پرسی میدیا كە پێكەوە هەموومان تاوتوێی بكەین، رەنگە ئەوەی كە من دەیڵێم شتێكی تازە نەبێت لەلای جەنابتان چونكە هەمووتان خەڵكی بەئەزموون و ئەكادیمین لە بواری میدیا، بەڵام بە هەموومانەوە بابەتێكە و قسەی لەسەر دەكەین و سوپاس بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ بۆ رەخساندنی ئەم دەرفەتە و كە یەكێك لە كتێبەكان خۆیان لە كتێبخانە كڕیویانەتەوە و دەیكەنە دیاری بۆ ئامادەبووان.
ئەم بابەتە بووەتە جێگای مشتومڕ، ساڵانێكە هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی سەتەلایت و بە دیجیتاڵ بوون و هاتنی ئەنتەرنێت ئەم باسە ئەگەر بەدوایدا بگەڕێیت لەناو ئەنتەرنێت و گۆگڵ و توێژینەوەكاندا دەبینیت كە تەنها لای ئێمە جدل نیە و بەڵكو لە زۆر شوێنی جیهاندا ئەم جدلە هەیە و هێشتا نەگەیشتۆتە ئەنجامێك، واتە هەر باسە و هەر دەكرێت و هەندێك دەڵێت كەم دەبێتەوە ، بەڵام ئەوەی كە هەیە و من تێبینی دەكەم لە كوردستاندا بەداخەوە كە هەر باسی ئەم بابەتانە دەكەین، بەڵام داتامان نیە لەبەردەستدا واتە من كە سێرچم كردووە لەسەر ئەم بابەتە لە هەموو وڵاتەكاندا توێژینەوەم بەردەست كەوتووە، بەڵام بەداخەوە لە كوردستاندا بۆ زۆربەی شتەكان داتامان نیە لەبەردەستدا و هەموومان دەڵێین رۆژنامەی كاغەزی كەم بۆتەوە و خوێنەری كەم بۆتەوە و تیراژی كەم بۆتەوە و داخراوە، بەڵام هیچ داتایەكمان لەبەردەستدا نیە بە توێژینەوەیەكی ورد بمانوتایە لە ماوەی 10 ساڵدا كە زۆربەی ئەو توێژینەوانەی كە من ئەنجامەكانیم وەرگرتووە لە ماوەی 10 ساڵ یان 5 ساڵی وەرگرتووە و بەراوردی ساڵەكانی كردووە تا بزانرێت رۆژنامە چەنێك دابەزیووە و ئۆنلاین و دیجیتاڵ چەنێك بەرزبۆتەوە، بەڵام بەداخەوە لە كوردستاندا ئەم بابەتانە نابنە توێژینەوە و كە بتوانین ئێمە داتاكانیان لە پرسە نوێكاندا و لە گفتوگۆ نوێیەكاندا بەكاربهێنین و ئەمە تەنها جەدلێكە و جدلەكەشمان بەبێ داتا دەكەین. بۆ نموونە ئەو توێژینەوانەی كە كراوە دەرەنجامی چیمان پێدەڵێن، بۆ نموونە توێژینەوەیەك كە لە ئەمریكا كراوە بەراوردی نێوان 2013 بۆ 2014 ی كردووە كە چاپكراو لە 41% بووە بە 31%، تەلەفزیۆن لە 75% بووە بە 67%، رادیۆ 36% بووە بە 32%، مۆبایل 21% بەرزبۆتەوە بووە بە 25%، و دەماودەمیش كە یەكێك لەو شتانەی كە زۆر سەرچاوەكان باسیدەكەن دەڵێت بە هۆی ئەوەی كە هەواڵ كەوتۆتە دەستی هەموو كەسێك و هەموو كەسێك دەتوانێت هەواڵەكان وەربگرێت بۆیە زۆربەی شتەكان بە دەماودەم دەبیستن جاری وا هەیە كە لەوانەیە تۆ چەند رۆژێك سەیری تەلەفزیۆنیش نەكەیت و رۆژنامەش ناخوێنیتەوە، بەڵام مناڵەكەت یان دایكت یان كەسێك شتێكت پێدەڵێت. واتە دەماودەم بەرزبۆتەوە لە 11% بووە بە 14% واتە وەكو سەرچاوەیەكی زانیاری كە خەڵك پشتی پێدەبەستێت و لە دەماودەم زانیاریەكان وەردەگرێت واتە كە دەوترێت دیجیتاڵی وایكردووە هەواڵەكان لەبەردەستدا بێت كە زۆرجار تۆ سەیری رۆژنامە و تەلەفزیۆنیش نەكەیت هەست دەكەیت كە ئاگاداری هەواڵەكانیت كە ئەمەش لە توێژینەوەكاندا بەم شێوەیە باسكراوە.

دەرئەنجامی توێژینەوەیەكی تر كە لە 2013 لە لایەن پیشەسازی رۆژنامەی ئەمریكیەوە كراوە رەشبینیەك دەدات بە ئایندەی رۆژنامە، چونكە باسی دەكەم كە ئێستا موناقەشەكان چۆنن ئایا هەموویان رەشبینن كە رۆژنامەی كاغەزی نەماوە، گەیشتونەتە دەرئەنجامێك كە بە بڕوای ئەوان رۆژنامەی چاپكراو تەنها 5 ساڵی ماوە كە بەهای مابێت لەناو ئێمەدا ئەگەر بەو شێوەیە دیجیتاڵی سەربكەوێت.
لە بەریتانیا، لە 2005ەوە تا ئێستا 200 رۆژنامەی ناوچەیی و لۆكاڵی داخراون و تریسا مای كە سەرۆك وەزیرانی پێشوو بوو لە وتەیەكیدا دەڵێت: «ئەمە گەورەترین مەترسیە بۆ سەر دیموكراسی» وڵات كاتێك كە رۆژنامە لۆكاڵیەكان دادەخرێن، چونكە ئەوانە گفتوگۆ و ختابی لۆكاڵی ناو خەڵكەكە دەگۆڕێتەوە و ئەوانە دەبن بە چاودێر بەسەر حكومەت و دەسەڵاتەوە و رۆژنامە ناشناڵیەكان یان دیجیتاڵی و ئەوەی كە لە دەرەوە بۆمان دێت ناتوانێت بەقەدەر لۆكاڵی و ناوچەییەكان هۆكار بێت بۆ پرۆسەی دیموكراتی.
سەرۆكی ناشئین ی میسری دەڵێت: لە 2016 واتە وەكو هۆكارێك باسی ئەوەی كردووە كە ئاستی ئۆنلاین چەند بووە و دەڵێت 7 ملیار كتێبی ئۆنلاینی هەیەو 4 هەزار رۆژنامە و هەبووە و 3 هەزار گۆڤاری ئۆنلاینیش هەیە. واتە داتاكە وا پیشاندەدات كە ئۆنلاینەكان خەریكە پێشدەكەون و هۆكارێك دەبن بۆ ئەوەی رۆژنامەی چاپكراو بەرەو دواوە بڕوات و دەڵێت» چارەكە سەدەیەكە كە اشكالە سەریهەڵداوە»، بەڵام ئەم رەشبینی نادات، هەندێك لە توێژەرەكان رەشبینی دەدەن و دەڵێت» ئێمە هێشتا لە مرحلەی انتقالیداین» لە میدیای چاپكراوەوە بەرەو میدیای دیجیتاڵی و بە گوێرەی توێژینەوەكانی من و ئەم زۆر ئۆنلاینیەش كە هەیە هێشتا ناتوانین بڵێین كە زۆرینە و قۆرخكاری دیجیتاڵیەو رۆژنامەی چاپكراو بەو شێوەیە نەماوە.
هنری بلودجیت لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی لە ئەمریكا هۆكارەكان باسدەكات كەچاپكراو كەمدەبێتەوە، چونكە تەنها رۆژنامەكە نییە كەمبۆتەوە قسە لەسەر وەرگر و هەواڵەكان و كاری رۆژنامەنووسەكانیش هەیە و ئەو دابەشیكردووە بۆ سێ هۆكار و یەكەمیان: ئەوەی كە بابەتەكە زۆر جدلە لە جیهاندا ئێستا بابەتی ئابووری و ریكلامەكەیە لەبەرئەوەی ریكلام بە شێوازێكی ئێجگار زۆر دیجیتاڵی قۆرخیكردووە و رۆژنامەكان دەستیان ناكەوێت و ئەویش لەبەر كۆمەڵێك هۆكار، لەبەر ئەوەی خاوەن كارگەكان و خاوەن پارەكان و ریكلام كارەكان حەزیان لە شوێنێكە كە بە خێرایی و بە هەرزانتر ریكلامەكەیان بگەیەنێت و زۆرتر ریكلامەكەیان لەبەرچاوی خەڵكدا بیت، بۆ نموونە رۆژنامەیەكی رۆژانە هەر ئەو رۆژە خەڵك دەیخوێنێتەوە كەواتە خاوەن كارگەیەك ئامادە نیە پارەیەكی زۆر بدات بۆ ریكلام لەوێدا و ئەو رۆژە بەسەردەچێت، رۆژنامەكە و رۆژی سبەینێ سەیرناكرێت، بەڵام ئەگەر لە سایتێكی ئۆنلاین یبكات چەند رۆژێك لەسەر سایتەكە دەمێنێتەوە یان بە شێوەی تر بیكات كە دەچێتە بەردەمی وەرگر لەسەر سكرینە بچوكەكەی دەستیان راستەوخۆتر دەبێت، لەبەر ئەوە ئابوری و ریكلام یەكێكە لە سەرچاوەكان كە وایكردووە لە چاپكراو دوركەوێتەوە و هەر نموونەی وڵاتانی عەرەبی هێناوە دەڵێت لە 2016دا 1100 كەناڵی عەرەبی رادیۆ و تەلەفزیۆن هەبووە كە ساڵانە 6.5 ملیار دۆلار خەرجیانە، ئەم كەناڵانە منافسە دەكەن لەسەر 1 ملیار دۆلار بۆ ریكلام واتە ریكلامی وڵاتانی عەرەبی ئەوانەی كە دەتوانن پارە بدەن بە كەناڵەكان ریكلامیان بۆ بكەن مەزندە كراوە بە 1 ملیار، ئەو هەموو كەناڵە كە خەرجیەكەی 6.5 ملیارە لەسەر 1ملیار كێبڕكێ دەكات. كەواتە منافسەیەكی زۆر زۆر لە جیهاندا لەسەر ریكلام هەیە و كوێ توانی ریكلامەكە باشتر و خێراتر بكات ئەمە یەكێك بوو لە هۆكارەكان.
هۆكارێكی تر دەڵێت خوی خەڵك گۆڕاوە بۆ خوێندنەوە واتە جیلێك دروست بووە دانانیشێت كاغەز بخوێنێتەوە و خەڵك سەرقاڵە و ئۆنلاینەكە و دیجیتاڵەكە قگع پێ دروست دەكات، بۆ نمونە تۆ دانیشتوویت مۆبایلەكەت لەبەر دەستدایە هەواڵێك یەتە سەر شاشەكەت واتە تۆ پێویست ناكات بچیت رۆژنامەیەكی كاغەزی بخوێنیتەوە، لەبەر ئەوە خوی خەڵككە گۆڕاوە. واتە خەڵك و سەردەمەكە و ژیانی خەڵك وایكردووە كە خویان گۆڕاوە، بۆ نموونە دەڵێت رۆژنامە ئەگەر بە هەستەكاندا بیكەین دەڵێت درێژكراوەی چاوە، ئێستا خەڵك ئامادە نیە چاوی زۆر سەرقاڵ بكات بۆیە سماعەكە دەكاتە گوێچكەی و هەواڵەكان دەبیستێت و لەگەڵ ئەوەشدا خەریكی ئیشكردنە و یان خەریكی رێگاكردنە واتە بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە، چونكە شتێك هەیە لە میدیادا كە من لەو كتێبەشمدا باسم كردووە (رەفتاری میدیایی و هەڵسوكەوتی میدیایی) رەفتاری میدیایی ئەوەیە ئێمە چۆن رەفتار لەگەڵ میدیا دەكەین، توێژینەوەكان كە باسی كاریگەری دەكەن لەسەر ئەمە دەیكەن واتە تۆ چەنێك میدیا بەكاردەهێنیت و چۆن و بۆچی بەكاریدەهێنیت و چەند كاتژمێر بەكاریدەهێنیت و كام میدیا بەكاردەهێنیت، دەڵێت ئەم رەفتارە وادەكات ئێمە چ جۆرە هەڵسوكەوتێكمان لا دروست ببێت، بۆ نموونە كەسێك كە چوار كاتژمێر سەیری فیلمێك دەكات جیاوازی هەیە لەگەڵ ئەوەی كاتژمێرێك سەیری دەكات، ئایا بۆ فێربوون و لاسایكردنەوە سەیری دەكات یان بۆ كات بەسەر بردن ئەمە جیاوازی هەیە. كەواتە رەفتاری میدیایی بنەمایە بۆ هەڵسوكەوتی میدیایی. ئێستا رەفتارەكە گۆڕاوە خەڵك حەزی لە شتێكی ترە و حەزی لە شتی خێرایە و خولیای ئەوەی هەیە و وایلێهاتووە حەزدەكات هەموو شتێك وێنەكەی ببینێت یان ڤیدیۆكەی ببینێت یان دەنگەكەی ببیستێت، لەبەرئەوە دەڵێت: رۆژنامەش زۆر جار ناتوانێت ئەو شتانەمان بۆ دەستەبەر بكات.
هۆكارێكی تریش خەتای رەفتاری رۆژنامە خۆیەتی رۆژنامە هەر وەك چۆن دەڵێین رۆحی چووە و هەر لە خۆیەوە بۆ خۆی گومانی لە خۆی بۆ دروست بووە واتە ئێستا لە نێوان دوو دەستەواژەدا مشتومڕ هەیە لە جیهاندا مردن یان قەیران، ئایا رۆژنامەی چاپكراو مردووە یان لە قەیراندایە؟ هەندێك دەڵێت: تەواو رۆژنامە نەماوە و خۆی بچووك كردۆتەوە و تەنانەت نموونەی هێناوەتەوە و دەڵێت هەندێك رۆژنامە شێوەكەی گۆڕیوە بەرەو تابلێت واتە یەكێك لە هەڵەكان كە ئێمە زۆرجار بە چارەسەر دایدەنێین توێژینەوەكان واناڵێن، یەكێك لە هەڵەكان رۆژنامەی چاپكراو هەمان ناوەڕۆكی خۆی بە فری لە سایتەكەدا دەدات بە خەڵك، مادام بابەتەكانی خۆت بە فری لە سایتەكەدا دەدەیت بە خەڵك كەواتە خۆت بەهای رۆژنامەكەی خۆتت نەهێشتووە، لەبەر ئەوە رەفتاری رۆژنامەش خۆیەتی كە وایكردووە هەر لە شوێنی خۆیدا پاشەكشەی كردووە و ترساوە لە دیجیتاڵ، یەكێكی تر زانیاری فری واتە خەڵك ئامادە نیە پارە بدات مادام شتەكان بە خۆڕاییە ئامادە نیە بە پارە بیكڕێت، نموونەی ئەمەزۆن دەهێنێتەوە كە amazon book كە ئێستا ئیمپراتۆریەتە لە ناو ئۆنلایندا كە بتەوێ كتێبێك بكڕیت دەبیت بچیتە ئەوێوە كە كوڕێكی گەنج كە پارەی كرێش نادات لە ماڵەكەی خۆیدا ئەو ئۆنلاینەی دروستكردووە كە لەسەر ئاستی جیهاندا ئەو هەموو كتێبەدەفرۆشێت كەواتە شتەكان كە ئاوا بە خۆڕایی خەڵك دەتوانێت بیفرۆشێ و خەڵك بە ئاسانی و بە هەرزانی دەستیدەكەوێت، كەواتە بە خۆڕایی بوونی زانیاری هۆكارێكی ترە لەبەردەمیدا و جگە لەوەی سەردەمەكە گۆڕاوە و نموونەیەك باسدەكات كە ئێمە كە باسی رۆژنامەی چاپكراو دەكەین باسی رابردوو دەكەین و خۆمان بەراورد دەكەین بە رابردوو و ئەو رابردووە تازە ناگەڕێتەوە لەبەر ئەوە سەردەمەكە و خواستی خەڵك گۆڕاوە و خواستی جیهان و پێداویستی كۆمەڵگا گۆڕاوە بۆ سەرچاوەی تری زانیاری.
شتێكی تر قەبارەی زۆری زانیاری ئۆنلاینیە، رۆژانە ئەوەندە زانیاری دەرژێت بەسەر خەڵكدا، وایكردووە خەڵك ئامادە نەبێت بەدوای رۆژنامەدابگەڕێت و سەرقاڵی مرۆڤەكان كە هەمووی سەرقاڵن و داینامیكین حەزیان بە وێنەیە و حەزیان بە شتێكە رونكردنەوەیان بۆ بدات. وە بەشێك لەو مشتومڕەی ئەمڕۆ دروستبووە لەسەر رۆژنامە لە جیهاندا هەر بۆ خۆی رۆژنامەی شكاندووە ئەوەندە باسی ئەوە دەكرێت كە رۆژنامە شكا و سەردەمی كۆتایی پێهاتووە، ئەمە بۆخۆی هۆكارێكی وای خوڵقاندووە كە رۆژنامە خۆی لە شوێنی خۆیدا پاشەكشەیەكی گەورەی كردوە. و هۆكارەكان باسی ئەوە دەكات كە بوونی شوێنی تر و رێگای تر بۆ دەستكەوتنی سەرچاوەی زانیاری.
شتێكی تر كلتوری خوێندنەوەیە و دەڵیت هەر وڵاتێك كلتوری خوێندنەوەی چاپكراوی هەبوو واتە تاكەكانی لەگەڵا بۆن و لمس ی كاغەز هاوڕێیەتیان مابێت رۆژنامە لەو وڵاتانەدا كەمتر پاشەكشەی كردووە، ئێمە ئەگەر سەیری كوردستان بكەین كە ئێمە هەر كلتوری خوێندنەوەمان نییە واتە مناڵەكانمان لە قوتابخانە فێری خوێندنەوە ناكرێت، كە لە وڵاتاندا منداڵ لەگەڵ پرۆگرامی خوێندن دەبێت كتێبیش بخوێنێتەوە ئینجا دەتوانێت قۆناغەكەی خوێندنی ببڕێت، یان ئەو وڵاتانەی كە شەمەندەفەر و ترامی نیە و پاسەكانی نیە و زۆربەی خەڵك بە ئوتومبیلەكەی خۆی هاتوچۆ دەكات و دەستی ناگات بەو گۆڤار و رۆژنامانەی كە لە ترام و شەمەندەفەرەكاندا هەیە كە بێتە بەرچاوی و بیخوێنێتەوە، ئەو كلتوری خوێندنەوەیە چ لە دابەشكردنی رۆژنامە و چ لە رۆشنبیری خەڵكەكە كە حەزی لە خوێندنەوە بێت كە ئێمە كێمان لە ناو پاس یان فڕۆكە دەخوێنێتەوە؟بەڵام كە لە ئەوروپا دەچیتە ناو شەمەندەفەرێك دەبینیت پیرێك لە تەنیشتەوە كتێبەكەی دەخوێنێتەوە بۆ ئەوەی ئەو كاتەی بە فیڕۆ نەدات. لەبەر ئەوە كلتوری خوێندنەوەش هۆكارێكە بۆ ئەوەی لە هەر وڵاتێكدا كلتوری خوێندنەوە لاواز بێت رۆژنامەی كاغەزی زووتر پاشەكشە دەكات.
چی بكەین و ئایا ئایندەی رۆژنامە لە بەردەم ئەم جدلەدا چییە؟ رۆژنامەنووسێكی ئەمریكی خانەنشین دەڵێت هەر كاتێك دێتە سەر باسی ئەوەی كە رۆژنامەی كاغەزی نامێنێت من ئازارێكم پێدەگات و هەر كاتێك بەسەر شەقامەكاندا تێدەپەڕم و سەیری شوێنی فرۆشتنی رۆژنامەكان دەكەم كە جاران چۆن خەڵك سەرەی بۆ گرتووە و ئێستا وا بێناز كەوتووە ئازارێكم پێدەگات. كەواتە ئەگەر ئێمە رۆژنامەی كاغەزی لەدەست دەركەین پێش ئەوەی بزانین ئایندەكەی چییە چیمان لە كیس دەچێت، واتە ئەگەر رۆژنامەی كاغەزی نەمێنێت چیمان لە دەست دەچێت؟ یەكێك لەوانەی لەكیسمان دەچێت، رۆژنامەنووسی بە ئەزموون و بە توانا و شارەزایە ئەو رۆژنامەنووسانەی كە نموونەی هێناوەتەوە لە كاتی خۆیدا لە رۆژنامەكانی ئەمریكا چ خەڵكێكی بەتوانا بوون، بەڵام ئێستا چ خەڵكێكی سادە هەیە لە ناو دیجیتاڵ میدیا و سۆشیال میدیا لەبەر ئەوە یەكێك لەوشتانەی لە كیسمان دەچێت رۆژنامەنووسی محترفە، كوالیتی یەكێكە لەو شتانەی لە كیسمان دەچێت، بەهای هەواڵ و كوالیتیەكەی نامێنێت چونكە دیجیتاڵی كوالێتیەكەی نیە وەكو رۆژنامەنووس كەواتە ئێمە هەواڵی كوالیتی و ناوەڕۆكەكەی كوالیتیشمان لە دەست دەرەچێت. یەكێكی تر لەو شتانەی لە كیست دەچێت، بەهۆی ئەوانەوە بۆن و هەست و احساسە و نموونەی هێناوەتەوە دەڵێت: تۆ لە كوێ لە شاشەیەكەوە كتێبێك دەكەیتەوە و لەكوێ كتێبێكت بە دیاری بۆ دێت كە كتێب بۆخۆی هەستێكی تایبەتی هەیە هەر كە دەستی لێدەدەیت و بۆنی دەكەیت هەستێكت لەگەڵدا دروست دەكات كەواتە ئێمە لەو هەستە دادەبڕێن بەوە. یەكێكی تر لەو شتانە پەیوەندی لۆكاڵیمان لەكیس دەچێت ئێستا لە ولاتانی ئەوروپا هەر شارە و رۆژنامەی خۆی هەیە تەنانەت ئەو شارانەی زۆر قەرەباڵغن ناوچەكان رۆژنامەی خۆی هەیە كە پەیوەندی نێوان خۆی ئەو ناوچەیە و پێداویستی و زمان و كلتور و خواستەكەیەتی، بەڵام كاتێك كە ئێمە دەبینین بەپێی داتای توێژینەوەكان زۆرترین رۆژنامە لۆكاڵی و ناوچەییەكان كەوتوونەتە ئەم قەیرانەوە و دادەخرێن و دەڵێت ئێمە ئەم پەیوەندییە ناوخۆییەمان لەكیس دەچێت و دەچینە ناو پەیوەندییەكی دیجیتاڵی خێراوە كە ئەم پەیوەندییە تۆ نابەستێتەوە بە ناوچەكە و بە سروشت و فەرهەنگ و كلتور و زمانی ناوچەكەتەوە و دەتبەستێتەوە بە جیهانەوە واتە وەرگرێكی جیهانی دروستدەبیت. وە هەروەها متمانەمان لەدەست دەچێت بە هەواڵ واتە متمانە و راستگۆیەتی هەواڵ نامێنێت ئێستا ئەوەی fake news بچیتە ناو ئەو بابەتانە و ئەو كۆرسانەی كە دەخوێندرێت وێنەی وات پیشان دەدات بۆ نمونە ئۆبامای هێنابوو قسەی كەسێكی تری خستبووە سەری و جوڵەی دەمیشی لەگەڵ دەنگەكەدا وەكو یەك بوو واتە تۆ هەرگیز نەتدەتوانی بڵێیت كە ئەمە ئۆباما نییە، بەڵام دوای ئەو پیشانیدا كە ئەو قسانە هی كەسێكی ترە و بە چ شێوازێك واتە خۆت نیت كە قسەكان دەكەیت خراوەتە سەری، كەواتە fake news دەڵێت شوێنی هەواڵی راست و متمانە پێكراو و راستگۆیی رۆژنامە دەگرێتەوە. یەكێكی تر لەو شتانەی لەدەستمان دەچێت خزمەتی كۆمەڵایەتییە چونكە خۆی میدیا بۆ خزمەتی كۆمەڵگەكە دروستبووە، ئێستا رۆژنامە ناوچەییەكان لە جیهاندا باسی شارەوانیەكەت بۆ دەكات و باسی كێشەكانی ئەو گەڕەكەت بۆ دەكات و باسی خزمەتی هاوڵاتیانت بۆ دەكات، بەڵام بە هاتنی رۆژنامە دیجیتاڵی و نەمانی رۆژنامەی كاغەزی ئەوانەمان لە كیس دەچێت واتە هەواڵ و رۆژنامەنووس و وەرگر دەگۆڕێت و وروژاندنی شتی بێمانا دەبێتە سەردێڕی هەواڵەكان لەبری شتی معتبر.
ئایندەی ئەمە چی دەبێت؟ هنری بلودجیت كە ئەو ئەو داتایەی كردبوو ئەو پێیوایە بێگومان جدلەكان جیاوازن هەندێك دەڵێت مردنە و هەندێ دەڵێت قەیرانە و هەیە دەڵێت نەخێر وانیە هەردووكیان دەتوانن بە شێوازی خۆیان جێگای خۆیان بكەنەوە، ئەم دەڵێت سیگر ەی دیجیتاڵی دروست دەبێت و دەڵێت لە 2011 بۆ 2015 ئۆنلاین 30% ەوە بووە بە 43% زیادیكردووە كەواتە بە بەردەوامی دراسەكەی دەڵێت تقلیدیەكان دابەزیوون. ئەم پێیوایە سیگر ەی دیجیتاڵی دروستدەبێت لە ئایندەدا و دەڵێت ئایندە بۆ بەشداریكردن دەبێت واتە دەڵێ ئەوە هەڵەیە كە مەسەلەكە تەنها پارەیە و خەڵك پارە نادات، دەڵێت ئێستا خەڵك چەند پارە دەدات بە ڤیدیۆ ئۆنلاینەكان و داتایەكی هێناوە لە 2015 بۆ 2019 ئاستی بەرزبوونەوەی فرۆشتنی ڤیدیۆ لە ئۆنلاینەكاندا لە 1 ملیار دۆلار بەرزبۆتەوە كەواتە دەڵێت: ئەوە هەڵەیە كە دەوترێت خەڵك پارە نادات بە رۆژنامە و مەسەلەكە پارەیە، خەڵك پارە دەدات بە بەرهەمی تر و شتی تر. شتێكی تر كە ئەم باسیدەكات دەڵێت: دەبێت واز لەوە بێنین بەراورد نەكەین بە رابردوو و ئەوە نەگۆڕاوە كە خەڵك دەستبەرداری هەواڵ و زانیاریەكانی رۆژنامە بووە بەڵكو یاریەكە ئەوەیە رێگای وەرگرتن گۆڕاوە واتە دەبێت تۆ شەڕ لەسەر رێگای گەیاندنەكەت بكەیت نەك لەسەر داخستنی ڕۆژنامەكەت، چونكە خەڵك هەر پێویستی بە زانیاری دەبێت، بەڵام رێگاكەی گۆڕاوە كەواتە رێگای وەرگرتنی زانیاری شەڕەكە و یارییەكە بریتیە لەوە. وە ئەم توێژەرە رەشبین ناڕوانێتە شتەكان و دەڵێت لە جیهانی میدیادا شتێك نیە بڵێیت رەش و سپی و شتێك نیە بڵێیت براوە و دۆڕاو واتە بڵیت چاپكراو دۆڕاندویەتی و دیجیتاڵ بردویەتیەوە بەڵكو هەردووكی بریتیە لەوەی كە چۆن خۆی جێگای خۆی بكاتەوە لە دنیادا چونكە نموونەی ئەوەی هێناوەتەوە دەڵێت شەرت نیە هەموو ئیشێك لە جیهاندا تەنانەت دیجیتاڵیش سەركەوتوو بێت، نموونەی كۆداكی هێناوەتەوە و دەڵێت ئەو پلانەی كە هەیەتی كۆمپانیای كۆداك بۆ بەرهەمهێنانی دیجیتاڵی هەتا ئێستا نەگەیشتۆتە ئەو خواستەی خۆی كە ئەجندای بۆ داناوە بەڵام خۆشی بە دۆڕاو نازانێت و بەردەوامیش لە هەوڵی خۆیدایەتی. نمونەیەكی تریشی هێناوەتەوە هەندێك لە توێژینەوەكان دەڵێن تا تەمەنی 45 خەڵك لەناو دیجیتاڵدایە هەندێك توێژینەوەی تر دەڵێن تا 30 و 25 زۆرتر تێكەڵی دیجیتاڵن و و لە سەرو تەمەنی 25 وە هێشتا بەبشێكی خەڵك ماوە لەناو چاپكراودا و دەڵێت لە سەرو تەمەنی 45 ەوە زۆربەی چاپكراوە، كەواتەرۆژنامە هێشتا تەمەنێكی زۆری ماوە كە دەتوانێت خۆی بگونجێنێت، بەڵام كێشەكە ئەوەیە رۆژنامەكان نازانن وەرگرەكانی خۆیان بدوێنن بۆ نموونە فۆنت و رەنگ و شێوازی رۆژنامەكەی گۆڕیوە و نازانێت خگاب ی سەرو تەمەنی 45 بدات، دەڵێت ئەگەر دەتەوێت تەمەنی سەرو 45 لەكیس نەچێت ئەو باوك و دایكەی رۆژنامەكە دەكڕێت دەیباتە ماڵەوە و وردە وردە منداڵەكانیشی لەگەڵیدا تێكەڵدەبن. بەڵام رۆژنامە ئۆتۆماتیكی ترسەكەی لە دیجیتاڵە لەبیری چۆتەوە كە لە سەرو تەمەنی 45ەوە هەتا 80 خەڵك خوێندەواری هەبێت رۆژنامە دەخوێنێتەوە لەبەر ئەوە دەتوانێت ئیشی خۆی بكات لە نێوان ئەوەدا و بەو شێوازەش رۆحی نەچێت.
دەڵێت رۆژنامە دەتوانێت خەڵكە باشەكان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە ئەو رۆژنامەنووسە بەتوانایانە لەدەست نەدات ئەگەر كەم و پوختیش بن نەك بچێت خەڵكێكی زۆر چونكە ئێستا یەكێك لە كێشانەی رۆژنامەیە ئەوەیە كە رۆژنامەنووسەكان بێ كار بوون لە جیهاندا، دەڵێت دەتوانێت لەسەر خەڵكە كورت و پوختەكە ئیش بكات و خەڵكە شارەزاكان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە و بتوانێت بەو شێوەیە بەهای رۆژنامەكەی هەبێت. وەرگرەكانی خۆی دەبێت توێژینەو و گەڕان بكات بزانێت وەرگری خۆی لەكوێ یە چونكە یاریەكە بریتیە لەوەی تۆ بتوانیت رێگاكە بدۆزیتەوە و بگەیت بە وەرگرەكانت رێگاكە دانەخراوە لە رۆژنامە بە تەواوی بەڵام رۆژنامەی چاپكراو نایپێكێ كە خەڵك لە كوێوە دەتوانن شتەكانی وەربگرن.
مەسەلەی دیجیتاڵی راستە خەڵك حەزی لێیەتی، بەڵام ئەوەش بزانین كە توێژینەوەكان دەریانخستووە كە خەڵك زۆر ماندووە لە دیجیتاڵ لەبەر ئەوەی زانیارییەكی زۆر زۆر دەڕژێت بەسەر خەڵكدا ، تەنها رۆژنامە و كتێبە كە دەتوانێت راستەوخۆ قسە لەگەڵ وەرگرەكەدا بكەیت و بیدوێنیت. وایدابنێ كە رۆژنامەی كۆن مردووە، بەڵام دەبێت ساحەكە چۆڵ بكەین بۆ ئەوەی كە بە یەكجاری قۆرخی ساحەكەمان بكرێت و هەمیشە ئەوە لە مێشكی خۆتدا دوور بخەرەوە كە قۆرخكاری لەم سەردەمەدا بۆ هیچ شوێنێك نیە تۆ بیر لەو كاتە مەكەرەوە كە رۆژنامە قۆرخكاری كردبێت.

حەمە سەعید جاف:
دەستخۆشی لە دكتۆر نەزاكەت دەكەم بۆ ئەو باسە بەپێزە، بەڵام یەك چارەسەر بۆ ئەمڕۆی میدیا لە كوردستان بەتایبەتی میدیای نووسراو خوێنراوت باس نەكرد، ئەبوایە لە ئەنجامی ئەو داتاو تەجروبانەی كە لە دەرەوەی كوردستان هاتووە بت بەستایەتەوە بەو كێشانەی كە ئێستا لە میدیای كوردستاندا هەیە، چونكە ئێمە وەكو میدیای دیجیتاڵ و میدیای خوێنرا و لەگەڵ ئەو وڵاتانەی كە ئەو داتایانەی تێدا كراوە زۆر جیاوازیمان هەیە جیاوازییەكە بەینی ئەرزوو ئاسمانە، خۆمان هەر لە كۆمەڵایەتییەوە بیگرە هەتا رادەی خوێندەواری و هەتا رادەی نەخوێندەواری و زۆر جیاوازیمان هەیە، كۆمەڵێك گیروگرفت لە میدیای كوردستاندا هەیە ئەبێت چارەسەری بۆ دابنرێ، ئالەم توێژینەوەیەی جەنابتا زۆر گرنك بوو دەست رابكێشیت بۆ ئەو چارەسەرانەی ئێمە چیبكەین بۆ ئەوەی بۆ ورە بدەینەوە بە گۆڤارەكانمان بە رۆژنامە كانمان،ئێمە چیبكەین بۆ ئەوەی ئەو نەوەی كە تازە پێدەگات ئەو منداڵانەی كە ئێستە تازە لە قوتابخانەن وایان لێبكەین رۆژنامەیان خۆشبووێت وایان لێبكەین بێنەوە سەر سكەی خوێندنەوە و هاوڕێی كتێب و رۆژنامە وگۆڤاربن زۆر سوپاس.

دكتۆر بەهرۆز جاف:
زۆر سوپاس بۆ دكتۆر نەزاكەت بۆ ئەو بابەتە جوانە، كە پێویستە لە بواری رۆژنامەنووسیدا باسی لێوەبكرێت لەم سەردەمە،من باسی ئەو كاتەدەكەم كە سەردەمی پێش رۆژنامەگەریی وەرەقی كاتی خۆی دەماودەم بوو، دەماو دەم بەشێوەیەكی زیاترستونی بوو لە ناو جیلەكاندا زیاتر لەوەی كە ئاسۆی بێت، بەڵام ئێستا گەڕاوەتەوە جارێكی تر دەماودەم زۆرترە، بەڵام ئەمە نەك تەنها كاریگەری سلبی هەبووە لەسەر رۆژنامە بە پێچەوانەوە ئێستا رۆژنامەگەری لەهەموو بوارەكاندا نەك تەنها رۆژنامەنووسی لەبواری زانستا لەبواری ئیكۆنۆمیكسا ئیعتیماد دەكاتەسەر(Paplke news ) یان ئێستا لای خۆمان لەبواری زانستا (paplkesantse ) هەیە هەركەسێك خۆی دەتوانێت بگەڕێت بەدوای زانیاریەكاندا ئەتوانێت شت بدۆزێتەوە لەڕێگەی ئەپڵی كەیشنێكی دیاری كراوەوە ئەپلۆدی بكات، بەڵام ئەمە بەراورد دەكرێت بەهەر ئەپڵی كەیشنێكی ئەلكترۆنی یان هەر بەڕێگەیەكی پیشەی لەبواری زانستا، ئەمڕۆ هەموو كەسێك دەتوانێت هەواڵ بگوازێتەوە هەندێك ئەپڵی كەیشن هەیە كۆمەڵێك دەزگای رۆژنامەنووسی هەیە سود وەر دەگرێت لە (paplkejernales ) هەركەسێك دەتوانێت بێتە ئێرە، بەڵام ئەمە لەڕێگەی هەندێك رێگەی تایبەت وە لە راستگۆییەكەی دەكۆڵدرێتەوە، هەروەها ئەمە بوار دەرەخسێنێت بۆ ئەكادیمیەكان بۆ ئەوەی ئەم داتایانەی كە ئەپلۆد دەكرێن لەم رێگەیەوە بەدوادا چوونی بۆ دەكرێت گەرانێك بەدوای زانیاریەكاندا دروست دەبێت بۆ گەیشتن بە راستییەكە لەم كاتەدا هەموو كەسێك دەتوانێت بەشداری تێدا بكات.

عەدالەت عەبدوڵڵا:
دەستخۆش دكتۆر روپێوكردنێكی شامل بوو گشتگیربوو دەستت خۆشبێت لەهەندێك موعیزەی ئابووریەوە لەپەیوەندیا بن بەتەجروبەی ئەوروپا و رۆژئاوا بەگشتی كە بیەوێت كۆمپانیاكان زیاتر بایەخ بە میدیای ئەلكترۆنی دەدەن، یەكەم: تا رۆژنامەگەری چاپكراو وە چ لەپەیوەندیش بە واقعی كوردستانەوە بكرێت لێرە وەكو كێشەیەكی كەلتووری هەیە كێشەیەك نییە پەیوەندی بە ساتەوەختی سەرهەڵدان و زاڵبوونی ئەم فۆڕمە تازەییەی میدیا بێت، بەڵكو پەیوەندی بە بوعدێكی كلتووری زۆر دووروو درێژو مێژووی تری هەیە كە كێشەی سەقافەی خوێندنەوەیە، بەرلەوەی زاهیرەی میدیای ئەلكترۆنی لە كوردستاندا سەرهەڵبدات ئەم كێشەیە هەر هەبووە، بۆیە ئەمە كێشەی فراوانتری هەیە ئەم بابەتە مەسەلەی سەقافەتی خوێندنەوە زۆر لاوازە، ئێستاش داتاو ژمارە ماوە توێژینەوەیەك بكە بۆت دەرەكەوێت كە ژمارەیەك خوێنەری رۆژنامە پێش سەرهەڵدانی یان زاڵبوونی میدیا ئەلكترۆنی و نیومیدیا دیسانەوە زۆر دیاریكراوە لەچاو ئەوەی كە لە تەجروبەی گەلانی تردا هەیە لایەنی كەم لەم وڵاتانەی دەوروبەری خومان سەقافەتی خوێندنەوە لە وڵاتێكی وەكو ئێران ئەوەندەی ئێمە زانیاریمان هەبێت لەگەڵ لوبنان لەمیسر لە ئوردون لە توركیا زۆر لە پێشترە لە ئێمە كێشەكە ئەوەیە كە ئێمە لەسەر دامەزراوەی رۆژنامەگەری چاپكراوە لە 1990 لەوكاتەشدا دیسانەوە زۆر سنوورەكای هەبووە، بەڵام من پێم وایە كە دەبێت لە دەروازە اعلامییەكەشەوە قسەی لەسەر بكەین، ئایا بەراستی رۆژنامەی چاپكراو لەقەیرانایە یان كۆتای هاتووە؟ من خۆم لەگەڵ دەستەواژەی یەكەمدام لەقەیراندایە لەبەر ئەوەی زاهیرەی نیومیدیا و میدیا و میدیای ئەلكترۆنی زاهیرەیەكی زۆر زاڵمە، زۆر زاڵە و زۆر زاڵمە بەو مانایەی كە توانای دۆزینەوەی خاڵی لاوازی ئینسانی ئەم سەردەمەی هەیە و جیاكردنەوەی پێویستییەكانی نەوەكانیش یانی یادەوەری نوێ بوونەوەی كۆن تا ئەم كاتەش لە رۆژنامەیە ئەگەر لەسەر ئەوە قسە بكەین، بەڵام ئەگەر یادەوەری جیلی نوێ ئەوە بێت كەلەگەڵ رۆژنامەیە بۆیە لێرە قەیرانێك دروست دەبێت قەیرانی خوێندنی نوێ بۆ رۆژنامە.
ئێمە ئەگەر لەدەروازەی میدیاوە قسە بكەین دەتوانین ئیستیعابی چەمكی قیەمی هەواڵ بكەین زۆر رۆژنامە ناوچەی ئێمە تێیدا دەژین باسی رۆژئاوا ناكەین ئێستا پەنایان بردووە بۆئەوەی بایەخ بدەن بەبەهاكانی هەواڵ و بۆ ئەوەی ئەمان ببنە سەرچاوە بۆ هەموو هەواڵێكی تر لەناو میدیای ئەلكترۆنی لەناو میدیا واشیان كردووە، بۆنموونە رۆژنامەی شەرقت ئەوسەت ماڵپەریشی هەیە، بەڵام رۆژنامەكە خۆی هەواڵەكانی دەبێتە سەرچاوە بۆ زۆربەی تەلەفیزیۆنەكان و بۆ ماڵپەرەكان و بۆ تەواوی نیومیدیا بۆیە دەبێت گۆڕانكاریەك بكەین لە شێوازی ئیشكردن زۆر سوپاس.

ستران عەبدوڵڵا:
هەموو جارێك كە دكتۆر نەزاكەت تەشریف دەهێنێت بۆ كوردستانی نوێ ئەم مەوزوعەی لاباس دەكەم، دەڵێم حلێكمان بۆ بدۆزەرەوە دكتۆر چونكە ئێمە عادەتەن نەخۆشین ئێمە لە صحافەشدا دەڵێن دكتۆر ئەوە تۆ دەرگا و بەشە جیاجیاكانی میدیا سەیردەكەین تەجروبەی وڵاتان لەرووی ئەكادیمیەوە دیراسەدەكەن حلێك بۆ ئێمەش بدۆزنەوە، لەبەرئەوە خۆشی باسی كرد هەندێك رۆژنامە مەوزوعەكەیان لابۆتە گرێیەكی دەروونی، دەڵێن: وەزعمان خراپە و لێمان دەقەومێت، بەڵام بەراستی ئەمە دیراسەیەكی جدی دەوێت، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا رۆژنامەی كاغەزی كێشەی هەیە یان بە گشتی خوێندنەوە كێشەی هەیە؟، بۆ نموونە ئەم كێشەیە لە كتێبیشدا هەیە یان نا وەكو دكتۆرە ئاماژەی پێدا، ئەگەر كێشەی كاغەزیبێت ئەگەر كێشەی خوێندنەوە بێت كەواتە ئەبێت ئەم كێشەیە لە رەقەمیشدا هەبێت واتە لەم موبایلەشدا كە تەنها ڤیدۆ نییە نوسینیشی تێدایە كێشە لە نووسین و خوێندنەوەشدا هەبێت، ئێستا هەندێك لە لێكۆڵینەوەكان دەڵێن موبایل لەوەدەرچووە كە بۆ قسەكردن بەكاربێت ئەوەندەی بۆ نووسین بەكاردێت، ئێستا تۆ لە رۆژێكدا ئەوەندەی پەیوەندی مەسجت بۆ دێت ئەوەندە پەیوەندی تەلەفونیت بۆ نایەت، ئیتر دەبێت تۆزێك گلەی كەم بكەینەوە ئایا موشكیلەكە رەسمییە یان كاغەزییە؟ من هەندێكجار كە بیر لەوكێشەیەدەكەمەوە دوو سێ حل وەكو تەجروبەی شەخسی خۆم وەكو رۆژنامەنووسێك لەبەر چاومە، یەكەمیان: ئەوەیە موهیمەی رۆژنامە بگۆڕێت و تەریقەی ئیشكردنی رۆژنامە گۆڕانكاری بەسەردا بێت، من ئێستا هەتا بەرۆژنامەی رۆژانەش كە زەحمەتە لەرۆژانە و بیكەین بە حەفتانە، رۆژنامەكە سیاسییە هی حزبێكی سیاسییە مەبەستییەتی كوردستان رۆژنامەیەكی رۆژانە زۆر ئاسای بێت، بەڵام كەبیر لێدەكەمەوە هەتا ئەگەر رۆژنامەیەكی رۆژانەش بێت بۆتە گۆڤارێكی رۆژانە واتە ئەوشتانەی كە ئێمە حەفتانە لەگۆڤارەكان دەری دەكەین ئیحتیمالی هەیە رۆژنامەكانی دیكە تەلەفیزیۆنەكان رادیۆكان خەبەرەكانیان بڵاوبكرێتەوە، بەڵام رۆژنامە دێت گۆڤاردێت شتێك قوڵتر باسی دەكات رەنگە یەكێك لەوشتانەی كەرەنگە هەتبێت رۆژنامە بكەین بە گۆڤارێكی رۆژانە، واتە جگە لەخەبەر ئێستە لەحزە بەلەحزە هەواڵ وای لێهاتووە تەلەفیزیۆنەكانیش فریای ناكەون بەپەلەیە، لەراستیدا ئەوەی ئێستا سۆشیال میدیا دەیكات ئەوەندەی منافیسی تەلەفیزیۆنە ئەوەندە منافیسی رۆژنامە نییە، چونكە رۆژنامە هەرچۆنێك بڕوات بەیانی دەردەچێت لەبەر ئەوە منافسیەكان كۆتاییان پێدێت ئینجا دەبێت، یەكێك لەوشتانەی كە پێویستە بیری لێبكەینەوە گۆڕینی وەزیفەی خودی رۆژنامەیە ئەمەش لە راستیدا زەحمەتیشە، چونكە لەراستیدا رۆژنامەنووسەمان راهاتوون لەگەڵ هەواڵ دروستكردن راهاتوون لەگەڵ چاوپێكەوتن راهاتوون لەگەڵ ئەوشێوە كلاسیكییەی كە كاریان لەسەر كردووە، كەواتە تۆدەبێت تەهیدی رۆژنامەنووسەكانی خۆت بكەیت، كەمن هاتم لەساڵی 2009 ژووری جیهاز مابوو لە كوردستانی نوێ لە راگەیاندنی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، كە دەكاتە كوردستانی نوێ، ئەوجیهازەی كە مەنهەجی پێشكەوتنی بەدەست هێناوە ئەو جیهازە هەرمابوو كە ئێمە هاتین وتمان ئەو جیهازە تەواو بووە بۆ مێژوو هەڵی دەگرین، بەڵام تۆی ئیشكەر لەسەر جیهازەكە دەبێت تەئمین بكرێ، ئەگەر سەیربكەین جاران لەكوردستانی نوێ كەسانێك هەبوو ئیشی تایپكردن بوو ئێستا نووسەرەكان خۆیان بابەتەكانیان تایپ دەكەن، دوو سێ كەسی وەكو من نەبێت كە بابەتەكان تایپ ناكەین ئەگەر نا هەموو بابەتەكان بەتایپ كراوی دێت، كەواتە وەزیفە دەتوانێت گۆڕانكاری بەسەردابێت تەنانەت خودی وەزیفەی رۆژنامەنووسیش دەتوانیت گۆرانكاری تێدابكەیت، كەواتە بەشێك لەوشتانە سۆشیال میدیا لەبری ئەوەی هەرەشە بێت دەتوانیت وەكو باخچەی پشتەوە بەكاری بهێنیت، ئێستا ئێمە بەشێكمان هەیە لەكوردستانی نوێ بەشی سۆشیال میدیا ئێستاش ئەم بەشە وەكو خەڵكێكی نامۆ سەیر دەكرێن كە هاتووە ئیشە كاغەزییەكە لە ئێمە تێكدەدات، ماركس دەیگوت: سەرەتا كرێكارەكان جیهازەكان تێك دەدەن، دواتر بۆیان دەركەوت ئەم جیهازانە كێشە نییە هەرەشە نییە لەسەر كرێكار بەڵكو دەبێت پەیوەندیت لەگەڵی باش ببێتەوە. یەكخاڵی ترماوە ئاماژەی پێبدەم ئەمڕۆ بەشێك لەوكێشانە نێتۆرك حلی دەكات، ئێستا صەحافە وەكو جاران نەماوە بەرای من ئێستا دەبێت صەحافە كاغەزییەكەی سڵاو لە دیجیتاڵەكەبكات، دیجیتاڵەكەی سڵاو لە تەلەفزیۆنەكە بكات، وەكو تۆڕی (بی بی سی) بۆ نموونە رۆژنامەكەی ئیشی تەلەفزیۆنەكەی تەواو دەكات، تەلەفزیۆنەكەی ئیشی رۆژنامەكەتەواو دەكات، من بڕوام وایە كە كە نیتۆڕك لە ئێستادا دەتوانێت بەشێك لەوكێشانە چارەسەر بكات، زۆر بابەتی باش هەیە لەكوردستاندا بڵاو دەبێتەوە ئێمە ناتوانین بەشێوەیەكی تر تەوزیفی بكەین بۆ تەلەفزیۆن بۆ بەرنامەیەكی گەرماو گەرم بۆ بەرنامەیەكی رادیۆ بۆ بەرنامەیەكی (پی یو كەی) میدیا، وەهەروەها لەوێش لە رادیۆش لە تەلەفزیۆنیش وە لە پی یو كەی میدیاش زۆر شتی باش هەیە نازانین ناتوانین ئیعادەی تەوزیفی بكەینەوە بەشێوەیەكی تر لە كوردستانس نوێ بڵاوی بكەینەوە، ئەگەر ئەم پەیوەندییە میهنییە رێك بخرێتەوە بۆ نموونە ئەو وتارەی مامۆستا حەمە صالح توفیق لەسەر ناسیۆناڵیزم وەریدەگێڕێت ئێمە ئەگەر كەسێك هەبێت لە تەلەفزیۆن بیخوێنێتەوە كۆمەڵێك وێنەی لەسەر دادەنرێت وێنەی شێخ محمود وێنەی شۆڕشەكانی كورد بەبەردا بكرێت هەمان كەرەستە هەمان بابەت كەكوردستانی نوێ بەدەستی هێناوە بەدەستی بهێنێتەوە و بیفرۆشێتەوە بە شێوەیەكیتر بە بینەران ئەوە بەشێكە لە كێشەكان زۆر سوپاس.

هاوار مستەفا خان:
من پێم وایە ئەگەر سەدان لەمەوبەر نامەو بڕیارەكان لەسەر پێستی ئاژەڵ چاپكرابن دوای هاتبی بۆ كاغەز دەبێـت خۆشمان ئامادە بكەین كاغەزیش لەناو دەچێت، وە ئێستا ئەگەر سەیری بكەین باشترین گەورەترین رۆژنامەی جیهان بەكاغەزو ئەلەكترۆنی بەشداربووی هەبێت كە بگاتە 50 ملیۆن بەوەشەوە كۆی هەمووی هەموو رۆژنامەكان كۆ بكەیتەوە ناگاتە ئەو بەشداربووانەی مارك(دامەزرێنەری فەیس بووك) كە سێ ملیار كەسی هەیە لەرێی تۆڕی كۆمەڵایەتی كەواتە جیهان بەنەوعێكی تر سیستەمی جیهان بەشێوەیەكی دابڕێژرێتەوە، من پێم وایە ئەگەر جاران دەوترا گۆی زەوی بۆتە گوندێك، بەڵام ئێستا چۆتە ناو ژوورێكەوە، رەنگە مناڵی زۆربەمان ژەمی خواردنەكان بیان بینین لەژورێكدان، لەبەر ئەوە دەبێت پێداچوونەوە بكرێت، رۆژنامەی ئەهرام لە رۆژێكدا سێ جار چاپ دەكرێت بەڵام ئەم چاپە ناوەڕۆكەكانی وەك و خۆیەتی هەواڵ و راپۆرت دەی گۆڕێت، بەڵام مانەوەی ئەو لەوەدایە بزنزێكی گەورەی بۆ خۆی دروستكردووە، بزنزلە رۆژنامە لە هونەر لە كەلتور كاتێك كولفەی زۆری هەبوو توانی كوالێتی گەورە پێشكەش بكەیت دەتوانی سەربكەویت.

نەوزاد ساڵح:
بە بڕوای من میدیای ئەلەكترۆنی بەهیچ شێوەیەك جێگای رۆژنامەی كاغەز ناگرێتەوە، قەیرانی خوێندنەوەمان هەیە، كاك عەدالەت باسی ئیرانی كرد، ئێستا ئەگەر لە خیابانی ئینقلاب سەیری كتێبخانەكان بكەیت لە سەعات دەی شەو سێ بەرامبەری شەقامی سەهۆڵەكە گەنجی لێیە بە بڕوای من چارەسەر بۆ ئەوەی نەوەی ئێستا ئاشنای خوێندنەوە بكەین، دەبێت منداڵ لە باخچەی ساوایانەوە فێر بكرێت چۆن پیتەكانی پێ بناسی بەشێوازی رەنگاو رەنگ نەك موبایل و ئایپاد.

عومەر كەریم:
بە بڕوای من رۆژنامەی كاغەزی ئەگەر بتوانین قەڵەمی هەمە چەشنی تیابێت بایەخی خۆی دەبێت،بۆ نمونە ئێمە موشكیلەمان چیبوو زوو تەسلیمی دیجیتاڵ بووین هەموو شتێك لاببەین كێشەكە لەوەوە دەستی پێكرد بە حوكمی چی بە حوكمی ئەوەی بزنز لە پشتی رۆژنامەی كاغەزەوە نەما ئەو بازارەی لە دیجیتاڵ میدیا هەبوو وایكرد زوو خۆی دروست بكات و خەڵك بەو ئاراستەیە بڕوات، جەنابت باسی ئەوەت كرد ئەگەر قەڵەمە پوختەكان كۆ بكەینەوە، چونكە هەموو كاتێك ناتوانم بچمە واڵ و ئەكاونتی هەموو كەسێكەوە، بەڵام دەتوانم بگەمە رۆژنامەیەكی سەنگینی وەك كوردستانی نوێ، خاڵیكی تر مەسەلە یاساییەكەیەتی راستە دیجیتاڵ میدیا پێشكەتووە بەڵام ئەمە یاسا پاڵپشتی نەكردووە ئەمە كێشەیەكە، لەپاڵیا رۆژنامە كاغەزیەكان سەنگین یاساین، ئێمە دەبێت ئەم دوو بابەتە بەهەند وەربگرین كە هەردوولا كاری خۆیان دەكەن ناشبێت چاومان لەوەوە بێت ئەوسا 10 هەزار دانەمان چاپ دەكرد ئێستا با 2 هەزار دانە بێـت و پوخت ترو پڕزانیاری بێت.

عەتا كەریم:
دەستان خۆشبێت،كێشەی ئەتوانین بڵێن چمكێكی تریش هەیە لە بەینی قەیران و مردندا ، ئەویش ترسە لە میدیای كاغەزدا، مونافەسەكانی قۆناغی ئێستای كاغەز میدیای نوێی و كەناڵە ئاسمانیەكانە، لەم قۆناغەیا میدیای كاغەز خۆی ون دەكات، بەو جۆرەی هەم لە ركابەرەكانی دەترسێ،لە كاتیكدا مونافەسەی میدیای كاغەز تەنیا لە ژانری هەواڵدایە و ركابەرەكانی زیاتر ئیش لەسەر لەسەر سەبك و هەواڵ دەكەن،بەڵام میدیای كاغەز ژانرەكانی تری لەبیر كردووە، كە دەتوانیت لە بواری بنكۆڵكاری و بەدواداچوون و دیداری تایبەت بەخۆی كاری زیاتر بكات، هەروەها دیوێكی دیكەی كێشەی میدیا ئەوەیە كە ئەو پشتیوانەی لە دەستداوە كە سەرچاوەی بابەت و هەواڵەكانی لە ئاژانسەكانەوە بووە، بەڵام كریارەكانیشی میدیای نوێ و كەناڵە ئاسمانیەكانن و لە گەیاندندا خیراترن و ئەمەش بەكەڵكی میدیای كاغەز نایەت و لەبواری ناوچەیشدا بێ كاریگەر ەو پاشەكشەی كردووە.
سۆشیال میدیاش،پاشەكشەی زۆری بە میدیای كاغەزكردووە و هاوبەشەكانی رۆلی سەرچاوە دەبینن، نەیتوانیوە وەك پیویست سودیان ڵیوەر بگرێت، هەرچەندیش شێوازی كاری سوشیال میدیا، میدیای نوێ و كەناڵەكان جیاوازن و دەبێت كار لەسەر شێوازی خۆیان بكەن، كاغەزیش دەبێت مونافەسەكەی خۆی لەدەستنەدات لە پیناوی مانەوەدا زاڵ بێت بەسەر ترس و قەیران و مردن دا.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا:
سەرەتا دەستخۆشی لەدكتۆر نەزاكەت دەكەم بۆپێشكەشكردنی ئەمبابەتە گرنگە، دیارە ئێمە نابێت هەموو شتێكی تەكنەلۆژیا بەخراپوەربگرین، چونكە تەكنەلۆژیاش وەكو هەموو شتێكیتر لایەنی باش و خراپیی هەیە، راستە لەئێستادا وێبسایتەكان تەنگیان بەرۆژنامەی كاغەزی هەڵچنیوە، بەڵام هەر لەرێگەی تەكنەلۆژیای نوێشەوە ئێمە باشتردەستمان بەهەواڵ و راپۆرتەكان دەگات.
هەر ئەم بابەتە لەزۆر وڵاتی جیهان باسدەكرێت، بۆ نموونە من لەم دوایەدا كاتێك سەردانی چینمكرد، لەوێش زۆر گرنگیان بەمكێشەیە دەدا، لەیەكێك لەكۆڕەكاندا، ئەم پرسیارەملەمامۆستایەكی بواری راگەیاندنی چینیكرد، كەئەوان چۆن رووبەروی ئەم كێشەیەبوونەتەوە، ئەو وتی: ئەمكێشەیە تەنها رۆژنامە بچووك و لۆكاڵییەكانی گرتۆتەوە، بەڵام رۆژنامەگەورەكان، پێشتر پارەیەكی زۆریان كۆكردۆتەوە و لەئێستاشدا لەرێگەی سەرمایەگوزاریكردن بەوپارەیەوە دەتوانن بەردەوامی بەتەمەنی رۆژنامەكەیان بدەن. لەلایەكی ترەوە لەئێستادا رۆژ لەدوایرۆژ خەڵكی زیاتر لەبواری راگەیاندن و رۆژنامەگەریدا كاردەكەن، بۆ نموونە لەچین نزیكەی یەك ملیۆن كەس لەبواری راگەیاندندا كار دەكەن، لەبەرئەوە من هێندە تاریك بین نیم بگرە گەشبینم.

عەباس محەمەد:
من لەسەر ئەو قسەی دكتۆرە ئاماژەی بەوەكرد وتی:» دەبێترۆژنامەكاغەزیەكان یان میدیا كلاسیەكییەكان میكانیزمێكی تازە بدۆزنەوە بۆ كاركردن» بۆ ئەوەی مونافەسەی دیجیتاڵ میدیای پێبكەن كە لەم سەردەمەیا باوی هەیە، قەسەیەكی سیاسییەكان هەیە كە دەڵێن چیاكان دۆستی كوردە، بیرمان نەچێت بارودۆخی هەمیشەی كورد وەك نەتەوەیەكی بێكەس و بێلانە، ئەگەر رۆژێك هاتەوە چیاكان بوونەوە بە دۆستی كورد ئەوكاتە چی لەگەڵ ئەوەدا دەكەیت تۆ دەستت ناگات بە تەكنەلۆجیەكان، دووری بۆ مەڕۆ وڵاتێكی وەك ئیران خەریكە دەستی دائەبڕی لە تەكنەلۆجیا، ئەگەر دەرگای لاوەكی نەبێت وەك هەرێمی كوردستان و هەندێك وڵاتی دیكە،ئەی ئەگەر كورد خوانەخواستە بكەوێتە ئەو حاڵەتەوە چۆن دەستی دەگاتە میدیای نوێی و تەكنەلۆجیای تازە،بۆیە دەبێت مامەڵە لەگەڵ رۆژنامەكاندا بكەین.

د. نەزاكەت حسێن حەمە سەعید:
دەستان خۆشبێت، خۆی میدیای كوردی جاری خۆی هەر لە قەیراندایە موشكیلەیەكمان هەیە كە بەبێ داتا قسە دەكەین، وەرە سەیر بكە بە هەر هەموو تەلەفزیۆنەكانمان چەن لەوەرگرەكانی خۆمان راكێشاوە وە چەن لەوەرگرەكانی خۆشمان سەیری كەناڵەكانی تر دەكەن لەبەر ئەوە میدیای كوردی خۆی هەر لە قەیران و مەشاكیلدایە، یەكێك لەو قسانەی كە دەڵێت میدیا هەم ئاهەنگ بێت، بی بی سی رۆژنامەكەی و تەلەفزیۆنەكەی و سایتەكانی هەمووی تەواو كەری یەكترین، ئادەی ئێمە هەر لەدەزگای موئەسەسەیەكی حزبیمانەوە رۆژنامەكەی و تەلەفزیۆنەكەمان یەك سیستم ئیدارەی دەكات تەواو كەری یەكتری بیت لەبەر ئەوەی لەوی دەزانی ئەو شتەی لە رۆژنامەكە دەستی دەكەوێت لە تەلەفزیۆنەكە دەستی ناكەوێت میدیا وارێكخراوە هەم ئاهەنگی یەكترو تەواو كەری یەكتربن هەر بەشپرزی دروست بووین سەرەتا بە رۆژنامە حزبیەكان دەستمان پێكرد دوای ئەو رۆژنامەیەكی ئەهلی هات تا رادەیەك خەڵك گوێگری بوو بەڵام ووردە ووردە بۆ خۆی نەیزانی چۆن مامەڵە بكات و نەیتوانی شوێنی خۆی بكاتەوە ئەویش پاشەكشەی كرد، لەبەر ئەوە بۆ میدیای كورد ئێمە باسی سێ روكنمان كرد ئابووری، وەرگر، شیوازی رۆژنامەگەریەكەمان كرد،بزانین ئێمە كێشەی ئابووریمان نییە رۆژنامەكانمان حزب دەیبات بەڕێوە پارەی بۆ پەیدا دەكەین بەڵام خەڵك نایخوێنێتەوە ئەو ئەوروپایە كیشەی سەرچاوەی ئابووری هەیە، ئەوەندەی ئێمە كێشەی خوێنەرەكەمان هەیە كێشەكە لەناو وەرگرەكەدایە، كەواتە دەبێت دەستكاری وەرگر بكەین وەك بەڕێزێك باسی كرد دەبێت لە سیستمی پەروەردەوە منداڵ فێری خوێندنەوە بكەین لە ئەوروپا لەعابە هەیە كتێبە قسە دەكات لەبەر ئەوە لە منداڵییەوە فێری دەكات لەگەڵ كتێبدا تێكەڵ ببێت كەواتە لێرە كێشە لە وەرگرەكەدا هەیە، بەشێكی رۆژنامەكەیە كە ناوەڕۆك وشیوازەكەی وایكردووە خەڵك تامەزرۆ نابێت، شتێك هەیە لە میدیا سیستمی پاداشت، پاداشت ئەوەیە شتێكت بداتی كە حەزبكەیت بۆ نمونە من گوێ لە رادیۆیەك دەگرم شتێكم ئەداتی لەپای گوێگرتنەكەیا كە حەزدەكەم جارێكی تر گوێی لێبگرم، كەواتە ئایا ئەمە هەیە لە رۆژنامەكەمانا، بۆیە من بۆ هەرێكمی كوردستان پێویستمان بەو توێژینەوەیە هەیە وە كێشەكەمان دیاری بكەین كە من پێم وایە لە ئابووریا نیمانە ئەوەی هەیە لە وەرگرەكەداین وە لەرێگەی گەیاندنەكەداین،ئەوەی ئەو خاڵەی كە ئاماژەم پێكرد لە وڵاتێكدا خەڵك ئەوەندەی بەدوای رۆژنامەنوسێكی بە توانایە گوێ لە قسەكانی بگرێت ئەچێت رۆژنامەكە ئەكڕی بۆ ئەوەی مەقالەی ئەو كەسە بخوێنێتەوە، رۆژنامەكانمان لێرە نوسەرەكانیشی لەدەست داوە، بۆیە دەبێت دەستكاری كلتوری خوێندنەوەی وەرگر بكەین لە كوردستانا وە سیستمی میدیایەكانیشمان رێك بخەین، هیچی تەواو كەری ئەوی تر نییە لەبەر ئەوە نازانی نەرۆژنامە نە تەلەفزیۆن تێری ناكات لەبەر ئەوە ناچار پەنا دەبات بۆ شوێنێكی تر، زوو تەسلیم بوونەكەش هۆكارە هەر لە خۆمانەوە ئەڵێن ئێمە هی چیاكانین دەڵێین كوا دیجیتاڵین ئێمە با توێژینەوەیەك بكەین بزانین لەگەڵ دیجیتاڵدا باش مامەڵە دەكەین بەخوا كێشەمان لەگەڵ دیجیتاڵیش هەیە لە ویشەوە بچینە سەد قۆناغی تر كورد هەر كێشەمان هەیە چونكە ئێمە فێر نەكراوین چۆن رەفتار لەگەڵ میدیا بكەین بەینمان خۆش نیە لەگەڵ میدیا بەهەموو جۆرەكانییەوە لەبەر ئەوە تا ئێستا بەجوانیش نەچوینەتە ناو دیجیتاڵەوە كە سوود لە ویش ببینین، مۆبایل لێرە بەكار دەهێنری بۆ هەواڵ و زانیاری بەو شێوەیە نییە كە لە ئەوروپا بەكار دەهێنرێت لەبەر ئەوە لەگەڵ ئەویشا هێشتا مامەڵەكەمان باش نییە سوپاستان دەكەم.

 

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*