سەرەکی » دۆسێ » ئه‌زموونی بنیاتنانی سۆشیالیستی، به‌ تایبه‌تمه‌ندیی چینی

ئه‌زموونی بنیاتنانی سۆشیالیستی، به‌ تایبه‌تمه‌ندیی چینی

په‌ره‌سه‌ندنی سیاسه‌تی كه‌لتوری

د. كاوه‌ مه‌حمود*

به‌شی یه‌كه‌م
1-2
سیاسه‌تی كه‌لتوریی ئێستای وڵاتی چین له‌ پاشخانی میژووی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌ فره‌بوونی پێكهاته‌ و ئه‌زموونی په‌ره‌سه‌ندن و پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگه‌كه‌، جیاناكرێته‌وه‌. سروشتی كۆمه‌ڵگه‌ی چین هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی خێڵه‌كی و كشتوكاڵی بنه‌مای دروستبوونی كه‌لتوری ترادسیۆنی ئه‌م وڵاته‌ بووه‌. بیروباوه‌ڕی كۆنفشیۆسی به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی كاری له‌سه‌ر گه‌ڵاڵه‌بوونی كه‌لتوری كلاسیكی چین هه‌بووه‌. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌لتوری كلاسیكی به‌ گشتی كارتێكردنی له‌سه‌ر دروستیووونی كۆمه‌ڵێك خه‌سڵه‌تی تایبه‌تی به‌ نه‌ته‌وه‌ی چین هه‌بووه‌ له‌وانه‌:
بانگه‌شه‌كردن بۆ تێكۆشانی به‌رده‌وام بۆ ئه‌نجامدانی پێشكه‌وتن وه‌ك هه‌ر چۆن سروشت زیندووه‌ و به‌رده‌وام گه‌شه‌ ده‌كات، كاركردن بۆ هاوئاوازیی سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌كان و تێكه‌ڵبوونیان و نه‌هێشتنی كه‌لێنه‌كانی په‌یوه‌ندییان و یه‌كتر قبووڵكردن ، كاركردن بۆ كه‌مكردنی ده‌ستبڵاوی له‌ خه‌رجی و كاری جیدی له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت، جه‌ختكردن له‌سه‌ر ره‌وشتی به‌رز و كاری خێرخوازی، گه‌شبینی و بایه‌خدان به‌ راستی و به‌شداریی پۆزه‌تیفانه‌ له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ نه‌ریتێكی كه‌لتوری كۆنفۆشیوسه‌، مامناوه‌ندی و خولیای بابه‌تیبوون له‌ كاتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و بابه‌تانه‌ی رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌ و پێشوازیی له‌ په‌ره‌سه‌ندنی ناكاو به‌ هۆشمه‌ندییه‌كی جێگر و، پته‌و.1
له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی سیاسی بۆ رزگاركردنی چین له‌ كۆلۆنیالیزم و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی هاوچه‌رخ له‌ چیندا، رۆشنبیران رۆڵی به‌رچاویان له‌سه‌رجه‌م بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌كاندا بینیووه‌ و به‌تایبه‌تی له‌ بزووتنه‌وه‌ی نوێخوازیی ساڵی 1898، و شۆڕشی 1911 و بزووتنه‌وه‌ی 4ی مایۆ 1919 كه‌ یه‌كێك له‌ رۆشنبیره‌ سه‌ركرده‌كان به‌ ناوی «چن دو شیو» به‌ رابه‌ری رووناكبیریی داده‌نرێت و له‌ساڵی 1915 «گۆڤاری لاوان»ی دامه‌زراند و له‌ ژماره‌ی دووه‌مه‌وه‌ بوو به‌ گۆڤاری «لاوانی نوێ» كه‌ بوو به‌هۆی بزواندنی بزافێكی رۆشنبیریی نوێ دژ به‌بیروباوه‌ڕو ره‌وشت و كه‌لتوری فیوداڵی.2
رۆشنبیره‌ ماركسیسته‌كان رۆڵی گرنگیان له‌ دامه‌زراندنی حزبی شیوعی چین-دا بینی، له‌وانه‌ «چن دو شیو» كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ به‌شداربووه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی «بزاڤی رۆشنبیریی نوێ»، و سه‌ركرده‌ی گشتیی بزووتنه‌وه‌ی 4ی مایۆ و یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی حزبی شیوعی چینه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ «لی دا چاو» دوو سه‌ركرده‌ی پێشه‌نگی بڵاوكردنه‌وه‌ی ماركسیزم له‌ چیندا و له‌ سه‌ركرده‌ دامه‌زرێنه‌ره‌كانی حزبی شیوعی چین، بوون.3
سه‌باره‌ت به‌و قۆناغه‌ مێژووییه‌، ماو تسی تۆنگ ئاماژه‌ به‌ «هێزی رۆشنبیریی نوێ» ده‌كات كه‌ له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی 4ی مایۆ 1919و دامه‌زراندنی حزبی شیوعی چین له‌ساڵی 1921 دروستبوو و ده‌ڵێت: «ئه‌م هێزه‌ رۆشنبیرییه‌ نوێیه‌ به‌ رواڵه‌تی نوێ و به‌ چه‌كی مۆدرێن و یه‌كگرتوو له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌م ئه‌و هاوپه‌یمانانه‌ی كه‌ ده‌كرا هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵدا بكرایه‌، ریزه‌كانی خۆی رێكخست و توانیی شاڵاوی قاره‌مانانه‌ دژ به‌ رۆشنبیریی ئیمپریالیستی و رۆشنبیریی فیوداڵی ئه‌نجام بدات. ئه‌م هێزه‌ نوێیه‌ توانی په‌ره‌سه‌ندنێكی گه‌وره‌ و زۆر له‌ بواری زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و فه‌لسه‌فه‌ و زانسته‌ ئابوورییه‌كان و زانستی سیاسی و سه‌ربازیی و مێژوو و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر (شانو، سینه‌ما، میوزیك، په‌یكه‌رتاشی و وێنه‌)، به‌ده‌ست بهێنێت.4
له‌ میانه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی شۆڕش و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی نیشتمانیی چین، سیاسه‌تی حزبی شیوعی، سه‌باره‌ت به‌ رۆشنبیریی زیاتر گه‌ڵاڵه‌ بوو. ئه‌م سیاسه‌ته‌ بوو به‌ به‌شێك له‌ ته‌كتیكی سه‌ره‌كیی شۆڕش و ده‌ستنیشانكردنی هێزی بزوێنه‌ری شۆڕش.
له‌كاتی ئاماژه‌كردن به‌ توێژه‌ جیاجیاكانی بۆرژوای بچووك جگه‌ له‌ جووتیاران، ئاماژه‌ به‌ رۆشنبیران و خوێندكارانی گه‌نج كرا، كه‌ به‌ ته‌نها چینێك یان توێژێكی تایبه‌ت پێك ناهێنن، به‌ڵام ده‌كرێت زۆربه‌یان له‌ روانگه‌ی ره‌چه‌ڵكی خێزانی و هه‌لومه‌جی ژیانی و هه‌ڵوێستی سیاسییان، له‌ خانه‌ی بۆرژوای بچووك پۆلێن بكرێن، به‌م پێیه‌ش جگه‌ له‌ به‌شێك له‌ رۆشنبیران كه‌ له‌ بۆرژوای گه‌وره‌ و ئیمپریالیسته‌كان نزیكن، زۆربه‌ی رۆشنبیران و خوێندكارانی لاو به‌گشتی رووبه‌ڕووی چه‌وساندنه‌وه‌ی ئیمپریالزم و فیوداڵ و بۆرژوای گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ستی شۆڕشگێڕییان تێدایه‌.
بزووتنه‌وه‌ی خوێندكارانی نێردراو بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات پێش شۆڕشی 1911، و بزووتنه‌وه‌ی 4 ی ئایاری 1919، بزووتنه‌وه‌ی 30ی مایۆی 1925، بزووتنه‌وه‌ی 9ی دیسامبه‌ری 1935، نیشانه‌ی به‌رچاوی به‌شداریی خوێنكاران و رۆشنبیران بوو له‌ بزووتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕی، به‌تایبه‌تی ئه‌و ناوه‌نده‌ زه‌حمه‌تكێشه‌ی رۆشنبیران كه‌ خۆیان له‌ ریزی كرێكاران و جووتیاران بینییه‌وه‌و بیروباوه‌ڕی ماركسیزم ـ لینینزم به‌ فراوانی له‌ نێوانیاندا بڵاوبۆوه‌، بێ به‌شداریی ئه‌و رۆشنبیره‌ شۆڕشگێرانه‌ سه‌ركه‌وتن له‌ رێكخستنی هێزی شۆڕشگێڕی و ئه‌نجامدانی كاری شۆڕشگێڕی، نه‌ده‌كرا.
سه‌باره‌ت به‌ رۆڵی به‌رچاوی رۆشنبیران به‌تایبه‌تی دوای بزووتنه‌وه‌ی 4ی مایۆ 1919، ماو تسی تۆنگ باس له‌ ناوه‌ڕۆكی ئایدیۆلۆژی و رواڵه‌تی ره‌وشی رۆشنبیریی ده‌كات كه‌ وه‌رچه‌رخانێكی ته‌واوی به‌ خۆوه‌ بینی و وایكرد كه‌ پڕۆلیتاریای چین و حزبی شیوعی بخاته‌ گۆڕه‌پانی ململانێكانه‌وه‌و له‌م بواره‌شدا ماو تسی تونگ باس له‌ رۆڵی نوسه‌ر و ئه‌دیبی به‌ناوبانگ «لو شیون» ده‌كات و به‌ سه‌ركرده‌ی بواری رۆشنبیری نوێخوازیی داده‌نێت.
شایانی باسه‌ «لو شیون» توانیی وه‌رچه‌رخانێك له‌ بواری نووسین ئه‌نجام بدات به‌ جۆرێك پێش ئه‌و زمانی نووسین و زمانی قسه‌كردن جیابوو و به‌شێكی زۆری داستان و چیرۆك كه‌ كه‌لتوری زاره‌كی بوو، له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ نووسرایه‌وه‌.
ماو تسی تونگ له‌كاتی ئاماژه‌كردن به‌ رۆڵی ئه‌م توێژه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ رۆشنبیران پێش قاڵبوونه‌وه‌یان له‌ تێكۆشانی شۆڕشگێڕیی جه‌ماوه‌ری، خولیای خۆسه‌ری و تاكڕه‌وییان تێدایه‌ و له‌كاره‌كانیدا راڕایی به‌دی ده‌كرێت.
«له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌ و هه‌رچه‌نده‌ جه‌ماوه‌ری به‌رفراوانی رۆشنبیران له‌ چیندا ده‌كرێ پرد بن و رۆڵی پێشڕه‌وی له‌ شۆڕشدا ببینین، به‌ڵام هه‌رهه‌موویان تاسه‌ر و تا كۆتایی له‌گه‌ڵ شۆڕشدا ناڕۆن. هه‌ندێك له‌وانه‌ ریزی شۆڕش جێده‌هێڵن و له‌كاتی ته‌نگاویدا هه‌ڵوێستی نێگه‌تیڤانه‌یان ده‌بێت و به‌شێكی كه‌میان ده‌بنه‌ دوژمنی شۆڕش.
رۆشنبیران ته‌نها به‌ به‌رده‌وامبوونیان بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ له‌ تێكۆشانی جه‌ماوه‌ریی، ده‌توانن كه‌موكوڕییه‌كانیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن.5
له‌ میانه‌ی شۆڕشدا چه‌مكی «رۆشنبیری نیشتمانی زانستی جه‌ماوه‌ریی» دروست بوو. بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م چه‌مكه‌ بریتیبوو له‌وه‌ی كه‌ كار بۆ رۆشنبیرییه‌كی نیشتمانی دژ به‌چه‌وساندنه‌وه‌ی ئیمپریالستی و بانگه‌واز بۆ پاراستنی كه‌رامه‌تی نه‌ته‌وه‌ی چین و سه‌ربه‌خۆیی ده‌كات و توخمی نیشتمانیی چینی هه‌ڵگرتووه‌ و به‌شێكه‌ له‌ كه‌لتوری سۆشیالستی و تێكه‌ڵ له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌، هه‌روه‌ها كراوه‌یه‌ به‌رامبه‌ر كه‌لتوری وڵاته‌ سه‌رمایه‌داره‌كانی سه‌رده‌می رووناكبیریی، به‌ڵام بێ ره‌خنه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ناكات و سوود له‌ خاڵه‌ پۆزه‌تیڤه‌كانی وه‌رده‌گرێت و خاڵه‌ نێگه‌تیڤه‌كانیش وه‌لاده‌نێت و كوێرانه‌ لاسایی خۆرئاوا ناكاته‌وه‌.
زانستیبوون و گه‌ڕان به‌ شوێن راستیی له‌ واقیعدا و پشتبه‌ستن به‌ زانست و دژایه‌تیكردنی نه‌ریتی فیوداڵی، بنه‌مایه‌كی دیكه‌ی ئه‌و كه‌لتوری دیموكراسی نوێ بوو و ئه‌مه‌ش بنه‌مای دامه‌زراندنی به‌ره‌یه‌كی یه‌كگرتووی دژ به‌ ئیمپریالیسته‌كان بوو.
له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌م رۆشنبیرییه‌ نوێیه‌ بنه‌مایه‌كی جه‌ماوه‌ریی هه‌بوو كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی جه‌ماوه‌ری زه‌حمه‌تكێشی كرێكاران و جووتیاران بوو. هه‌ربۆیه‌ ماو تسی تونگ له‌ پێناسه‌كردنی ئه‌م رۆشنبیرییه‌، ئاماژه‌ بۆ ده‌سته‌واژه‌كه‌ی لینین ده‌كات، «هیچ بزووتنه‌وه‌یه‌كی شۆڕشگێڕیی بێ تیۆرێكی شۆڕشگێڕی نابێت».6
له‌ یه‌كی دیسامبه‌ری 1939، و له‌ بڕیارێكدا به‌ناونیشانی « با ژماره‌یه‌كی زۆری رۆشنبیران بهێنینه‌ ریزمانه‌وه‌»، كه‌ ماو تسی تونگ له‌ جیاتی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حزب ئاماده‌ی كرد، ئاماژه‌ بۆ چوار خاڵی گرنگ كراوه‌ كه‌ ده‌ربڕی بۆچوونه‌كانی ماو تسی تۆنگه‌:
یه‌كه‌میان: له‌ میانه‌ی تێكۆشانی درێژخایه‌ن و دژواریی جه‌نگی رزگاریخوازی نیشتمانی و خه‌بات له‌ پێناو چینی نوێ، ده‌بێت زیره‌كانه‌ كار بكه‌ین و رۆشنبیران بۆ ریزی شۆڕش رابكێشین، ئه‌مه‌ش ته‌نها رێگایه‌ كه‌ بتوانین هێزێكی گه‌وره‌ كه‌ شه‌ڕی مقاوه‌مه‌ت بكات، رێكبخه‌ین، هه‌روه‌ها ملیۆنان له‌ جه‌ماوه‌ری جووتیار و بزووتنه‌وه‌ی رۆشنبیریی شۆڕشگێڕیی ته‌یار بكه‌ین و به‌ره‌ی یه‌كگرتووی شۆڕشگێڕیی فراوان بكه‌ین، چونكه‌ بێ به‌شداریی رۆشنبیران شۆڕش سه‌رناكه‌وێت.
دووه‌میان: حزب و سوپا له‌ ماوه‌ی سێ ساڵی رابردوودا توانیی ژماره‌یه‌كی زۆری رۆشنبیران بۆ ریزی حزب و سوپا، رابكێشن و ئه‌مه‌ش سه‌ركه‌وتنێكی مه‌زنه‌، به‌ڵام تائێستا به‌شێكی زۆر له‌ كادره‌كانی سوپا، له‌ گرنگیی رۆشنبیران حاڵی نه‌بوون و هه‌ندێكجار كار ده‌كه‌ن بۆ كه‌نارخستنیان.
هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ رێكخراوه‌ حزبییه‌ محه‌للییه‌كان كار ناكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی رۆشنبیران بێنه‌ ریزی حزبه‌وه‌. ئه‌م دیاردانه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی بێ ئاگاییه‌ له‌ گرنگیی رۆشنبیران له‌ شۆڕشدا.
ده‌بێت ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندیی چینی كرێكار و جووتیاران ده‌كه‌ن، جیابكرێنه‌وه‌ له‌و رۆشنبیرانه‌ی خزمه‌تی خاوه‌ن زه‌وی و بۆرژواكان ده‌كه‌ن و ئیمپریالستی ژاپۆن كار بۆ كڕینیان ده‌كات.
سێیه‌م: له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و دوو خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌، ده‌بێ سه‌رجه‌م رێكخراوه‌ حزبییه‌كان له‌ ناوچه‌كانی چه‌نگ و هێزی سوپامان كه‌ حزب سه‌ركردایه‌تی ده‌كات، كار بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ژماره‌یه‌كی زۆری رۆشنبیران بێنه‌ رێزی حزبه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ تواناو لێهاتووییان بكرێت و ئه‌وانه‌ی كه‌ بۆ ئه‌ندامێتی حزب به‌كار نایه‌ن، ده‌بێ په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌یان له‌گه‌ڵدا ببه‌ستین و كاریان له‌گه‌ڵدا بكه‌ین و له‌ بواری رۆشنبیریدا ئاراسته‌یان بكه‌ین.
له‌ هه‌مان كاتدا ده‌بێ وریابین له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دوژمن ده‌یه‌وێت دزه‌یان پێ بكات و بیانخاته‌ نێو زیره‌كانی حزبه‌وه‌. پێویسته‌ ئه‌و كادره‌ حزبییانه‌ وریا بكرێنه‌وه‌ كه‌ ده‌بنه‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م هاتنی رۆشنبیران بۆ ناو حزب.
چواره‌م: پێویسته‌ سه‌رجه‌م هاوڕێیانی حزب ئه‌وه‌ بزانن كه‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تێكی راست و دروست سه‌باره‌ت به‌ رۆشنبیران مه‌رجێكه‌ له‌ مه‌رجه‌ گرنگه‌كانی سه‌ركه‌وتنی شۆڕش. بۆیه‌ نابێ هه‌ڵه‌كانی پێشووتر دووباره‌ بكه‌ینه‌وه‌ و پڕۆلیتاریا ناتوانێت رۆشنبیری تایبه‌ت به‌ خۆی ئاماده‌و په‌روه‌رده‌ بكات به‌بێ یارمه‌تیدانی ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی كه‌ ئێستا له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا له‌گه‌ڵماندان. بۆیه‌ ده‌بێت كۆمیته‌ی ناوه‌ندی و سه‌رجه‌م هاوڕێیانی حزب بایه‌خ به‌م بابه‌ته‌ بده‌ن.

سه‌رچاوه‌كانی به‌شی یه‌كه‌م
1 جین بووه‌ خوێندنه‌وه‌ی چین سه‌باره‌ت به‌ مێژوو و كۆمه‌ڵگا و كه‌لتوری چین لاپه‌ره‌ 64.
2 تانغ شیاو جیوی پێناسه‌ی حزبی شوعی چین لاپه‌ڕه‌ 12.
3 هه‌مان سه‌رچاوه‌ لاپه‌ڕه‌ 18.
4 ماو تسی تونگ دانراوه‌كان به‌رگی دووه‌م لاپه‌ڕه‌ 519.
5 ماو تسی تونگ دانراوه‌كان به‌رگی دووه‌م لاپه‌ڕه‌ 445.
6 هه‌مان سه‌رچاوه‌ لاپه‌ڕه‌ 533.

*سكرتێری حزبی شیوعی كوردستان و خاوه‌ن ئیمتیازی هه‌فته‌نامه‌ی رێگای كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یەکخستنی هێزە چەكدارەكان و راوبۆچوونە جیاوازەكان

بانگەشە و داواكارییەكان بۆ یەكخستنی هێزە چەكدارەكانی عیراق، لەلایەن هەندێكەوە ...