سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » وەكو دیاریی كوردستانی نوێ‌، كۆڕێك لە ئێران و تۆرانەوە، لە خانەقینەوە تا لاچینپەڕە 19

كتێبی یارو دیار

وەكو دیاریی كوردستانی نوێ‌، كۆڕێك لە ئێران و تۆرانەوە، لە خانەقینەوە تا لاچین

لەم دووتوێیەدا

رۆژی 18/8/2019، كۆری ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (یارو دیار)ی جەمیل مەلاقەرە، لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ بەرێوەچوو، كتێبەكە كۆمەڵێك بابەتە لەبارەی فەرهەنگی كوردستانەوە لە ئێران و تۆران، لەخانەقینەوە تا لاچین…. كتێبەكە هەم پشت بەستووە بەسەرچاوەو هەم بە كۆمەڵێك فۆتۆی مێژوویی رازاوەتەوە، كە هیلاكی نووسەری بەتەواوی پێوە دیارە، لای خۆشیەوە رۆژنامەی كوردستانی نوێ‌ بە چاپێكی ناوازەو جوان لەچوارچێوەی بڵاوكراوەكانی خۆیدا چاپی كردووەو لەم كۆرەدا بڵاوكرایەوە.
جەمیل مەلا قەرە، دەڵێت: رەنگە پرسیار بێتە ئاراوە بۆچی ئەو بابەتانەت هەڵبژاردوە؟ لەراستیدا من هەمیشە پێموایە كورد یەك پارچەیە لە سەرتاسەری كوردستان خۆشم لەو رەوشە چومەتە دەرێ لە ناوچەیەكی تەسك بیركەمەوە، محوەری نوسینەكانم ئەتوانم پۆڵێنیان بكەم یان بە كورتی چەند بابەتێكی پۆڵێن بكەم ئەوەی كە زۆر لە مێژە لە خەیاڵم بووە رادیۆی كوردی بوو، مێژوی رادێوی كوردی زۆر جار دەڵێین باشە ئەو هەموو نامەی ماستەر و نامەی دكتۆرایە هەیە، بۆ رۆژێ كەس بیری لەوە نەكردۆتەوە مێژوی ئەو رادیۆ كوردیانە بنوسێ؟…
كۆرەكە، لەلایەن رۆژنامەنووس كوردەوان محەمەد سەعید-ەوە بەرێوەدەبراو سەرەتا لەبارەی كتێبەكەو كورتەیەكی ژیانی جەمیل مەلا قەرە دوا.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ 

كوردەوان محەمەد سەعید:
بەیانیتان باش هەموو لایەكتان بەخێربێن سەرچاوان.. چاومان روون بە كۆڕێكی تر و كتێبێكی تر و دیداری ئێوەی ئازیز. بەڵام بەرلەوەی كۆڕەكە دەست پێبكەین وەك نەریتی هەمیشەیی دەقەیەك وەستان بۆ گیانی پاكی دكتۆر فەخرەدین تاهر كەسایەتی دیارو ئەكادمی لەگەڵ هەموو شەهیدانی كوردستان.
كوردستانی نوێ وەك كردوویەتی بەنەریت ناوبەناو ئەگەر رۆژانەش نەبێت كتێبێكی جوان پێشكەش بە خوێنەرانی دەكات كۆڕێكی بۆ ساز دەكات لەگەڵ هەندێك گفتوگۆ و دەمە تەقێی جوان لەسەر كتێبەكان كتێبی ئەمرۆ كتێبێكی جوانی كاك (جەمیل مەلا قەرەیە) بەناوی –یارو دیار- كتێبەكە گۆشەیەكی كوردستانی نوێیە‌و كۆكراوەتەوە، بەڵام بابەتەكانی زۆر جوان و ناوازەن یەكێكە لەو كتێبانەی خۆم زۆرم بە دڵە، بە كورتی باسێكی كاك جەمیل بكەین.
جەمیل مەلا قەرە ساڵی 1957 لە پارێزگای هەولێر لە دایك بووە و لە ساڵی 1973وە چۆتە ریزی یەكێتی قوتابیانی كوردستان‌و بەشداری هەردوو شۆڕشی ئەیلول و شۆرشی نوێیی گەلی كوردی كردووە بەداخەوە سێ‌ جار ئاوارە بووە و سێ‌ جاریش ماڵی تاڵان كراوە كە جێگای داخە.خەباتی لە ریزی رێخستنە دێرینەكان وپێشمەرگە دێرینەكاندا هەیە و تاڵیی زیندانیشی چەشتووە واتە زیندانیی سیاسییە، خاوەنی بیرۆكە و یەكێك لە دامەزرێنەرانی كۆمەڵەی زیندانیانی سیاسی كوردستان‌و هەروەها كۆمسیۆنی مافی مرۆڤە، لە ساڵی 1971 وە خولیاو كەڵكەڵەی خوێندنەوە تیایدا چەكەرەی كردووە‌و لەو بوارەدا دەستی پێكردووە هەنگاوی ناوە، جگە لەم گۆشەیەی كوردستانی نوێ‌، كاك جەمیل پێشتر كۆمەڵێك نووسینی جۆراو جۆری تری لەرۆژنامەكانی تری وەك (كوردستانی نوێ‌ و چاودێرو… هتد) بڵاوكردۆتەوە، شتێكیش زۆر گرنگە ئەماژەی پێبدەین لە ژمارە یەكی كوردستانی نوێ‌وە كاك جەمیل نەك هەر هاوكار بەڵكو كادرێكی ئەم رۆژنامەیە بووە، واتە هەر لە سەرەتاوە لەگەڵ رۆژنامەی كوردستانی نوێدا بووە، هیوای تەمەندرێژی بۆ دەخوازم.
سەبارەت بە كتێب، پێشتر كاك جەمیل كتێبێكی مامۆستا عبدولرقیب یوسفی وەرگێراوە لەكوردیەوە بۆ سەر زمانی عەرەبی، كتێبەكە ناوی «پەرستگای متراییەكان لەئیتالیا‌و بەراوردكردنی لەگەڵ پەرستگای میتراییەكان لەكوردستان» كە بە عەرەبی دەبێتە (معابد المترائیە فی ایگالیا ومقارنته بالمعابد المترائیە فی كوردستان). جەمیل مەلا قەرە ئێستا فەرمانبەرە لەزانكۆی سلێمانی و هیوای لەش ساغی‌و تەمەندرێژی و قەڵەمی پڕ بڕشتی بۆ دەخوازم هەمیشە.
لەسەر جۆری كتێبەكە پێشتر ئاماژەم پێدا لەو جۆرە كتێبانەیە كە كۆكراوەی هەندێك وتارە كە لە رۆژنامەدا بڵاوكراوەتەوە، بەڵام ئەوەی كە گرنگە ئاماژەی پێ‌ بدەم ئەو كتێبانەی كە وتارن لە رۆژنامەكاندا دواتر كۆدەكرێنەوەو دەكرێن بە كتێب هەموویان یەك تاموو چێژیان نییە، هەمووشیان تاموو چێژی ئەم كتێبەیان نییە بۆیە من خۆم زیاتر ئەم كتێبەم حەز لێیە، لەبەرئەوەی بەشێكی زۆر لەو كتێبانەی كە وتارن و دواتر كۆدەكرێنەوە‌و دەكرێن بە كتێب، باسی رووداوەكانی رۆژن‌و تەنیا چەند تێبینییەكی كەمی لە سەر دەبێت وەكو وتار دواتر ئەمە كۆدەبێتەوە لە رووداوەكانی رۆژ تێناپەرێت، هەرچەندە گرنگی و بایەخی خۆی هەیە بەڵام كتێبەكەی كاك جەمیل لەو جۆرە كتێبە نییە، كۆمەڵێ بابەتی زۆر جوان و هەندێك ساغ كردنەوەی مێژووی تێدایە، لایەنی شاراوەی مێژووی تیایە، كە تیشكی خستووەتەسەر و بابەتەكانی زۆر جوان كردووە، حەزم كرد بەراوردێك بكەم لە نێوان ئەم كتێبە‌و هاوشێوەكانی كە سەرەتا وتار بوون‌و دواتر كۆكراونەتەوە‌و كراونەتە كتێب، لەسەرەتادا بەراوردێك لە نێوان كتێبەكەی (ئەمبێرتۆ ئیكۆ) بە ناوی (وانەكانی ئاكار) لەگەڵ كتێبەكەی كاك جەمیلی مەلا قەرەدا كە دوو كتێبی زۆر جوانن، هەڵبەتە (ئەمبێرتۆ ئیكۆ) رۆژنامەنوسێكی ئیتاڵیە دكتۆراشی هەیە لە فەلسەفەدا لەهەمان كاتدا كتێبێكی زۆر نایاب‌و زۆر جوانی هەیە عەرەبیەكەی (دروس فی الاخلاق)ە لەو كتێبەدا (ئەمبێرتۆ ئیكۆ) زۆر جوان ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، كە لەناو كۆمەڵگادا پاداشت و سزای ئەو دونیایی گرنگترە بۆ مرۆڤ و راست كردنەوەی رەفتارەكانی مرۆڤ، یان پاداشت و سزای ئەم دنیایی گرنگترە. زۆر بە جوانی شیدەكاتەوە و لە كۆتاییشدا بێگومان بەقازانجی ئەم دنیایی دەشكێتەوە، لای كاك جمیل (جمیل مەلا قەرە) زۆر بە جوانی لە شوێنێكدا باس لەپاڵنەری مرۆڤی خۆرئاوایی دەكات بۆ كاری خۆبەخشانە بۆكاری خێرخوازی لەهەمان كاتدا پاڵنەری مرۆڤی خۆرهەڵاتی بۆكاری خۆبەخشانە‌و كامیان دەبێتە راستترین و دروستترین؟ ئایا ئەوەی لە خۆرئاوا دەگوزەرێت مرۆڤ لەوێ پابەندە بەیاسا ورێسا ورێنمایی وكۆت وبەند و هەموپێوەرەكان، تۆ بڵێی ئەوە بە خواستی خۆی بێت یاخود جۆرێك لە ناچاری تێدایە،بەڵام لە خۆرهەڵات ئەو كۆت و بەند و یاسا و رێسایەی خۆتان دەزانن تا رادەیەك فشەڵە لە خۆرهەڵاتی خۆمان یاسا نییە كۆت و بەند نییە، ئەوەی هەشە لە پێودانگەكان‌و پێوەرەكان جیاوازن لە خۆرئاوا‌و زۆر كۆنكریتی نین، بەڵام لە خۆرهەڵات ئەبینی كەسێك هەڵدەكەوێت بۆ نموونە دەبێت بە ژینگە پارێز كاك جمیلی برام ئاماژەی بەوە داوە و من زۆر لام جوانە بۆیە ئەو خاڵەم وروژاند.
بەراوردێكی دیكە كە پێم خۆشبوو بیكەم تەبعەن كە ئەم كتێبەم دەخوێندەوە هەر ناوبەناو خەیاڵم دەرۆی بۆلای «رەسوڵ هەمزاتۆف» بابەتێكی دیكەم دەخوێندەوە دووبارە بیرم دەچووەوە بۆ لای «رەسوڵ هەمزاتۆف» خۆی بابەتەكان جیاوازن لە كتێبدا، بەڵام خەیاڵم دەڕۆی بۆ لای ئەو نووسەرە، شتێك هەبوو گرێی دەدانەوە بە «رەسوڵ هەمزاتۆف»ەوە نەمدەزانی چی یە؟ تا لەكۆتایدا بۆم دەركەوت كە یەك شت بەیەكیانەوە دەبەستێتەوە كاك «جمیل ملا قەرە « و «رەسوڵ هەمزاتۆف» هەردووكیان خاك پەرستن نیشتمان پەروەرن هەردووكیان لە نوسینەكانیاندا زۆر بە روونی دێڕبەدێڕی بۆنی خاكیان لێ دێت «رەسوڵ هەمزاتۆف» عەرەبەكان حەسوودی پێ دەبەن، هەندێ مەقالاتم لەسەر خوێندەوە، چونكە ویستم تێبگەم‌و بزانم «رەسوڵ هەمزاتۆف» بۆ؟ كە پێشتر داستانەكەم خوێندبوەوە نەمدەزانی بۆچی‌و چی دەیبەستێتەوە بەم كتێبەوە، عەرەبەكان ئیرەیی پێدەبەن نیشتمان پەروەری وا، خاك پەرستی وا، نییە لە ناویاندا، ئێمەش یان من لەم كتێبەدا هەمان نیشتمانپەروەریی، هەمان خاك پەرستی، هەمان بۆنی خاك، هەمان ئەو بابەتە ئەو دووشتەی كە بەیەكەوەیان دەبەستێتەوە، لای كاك جەمیلیش بەدی دەكرێت‌و زۆر جوان بوو بەلامەوە بۆیە حەزم كرد ئاماژەی پێ بكەم.
یەك دوو دێڕی جوانم بۆ نوسیوە لە كۆتایدا حەز دەكەم بۆتان بخوێنمەوە:
جەمیلی مەلا قەرە نایەوێ بن بەردێك جێ بمێنێ و باس نەكرێ، ئەوە زۆر گرنگە، وەك بنبەردەكەی دەربەندی بازیان كە شێخ مەحمودی تێدا بریندار كرابوو، نایەوێ قارەمانێك جێ بمێنێ و باس نەكرێ وەك قەدەم خێر، نایەوی هیچ كۆڵنەدەرێ جێ بمێنێ و باس نەكرێ وەك كەسە ماندووەكانی (رادیۆی یەریڤان و بەدیع باباجان، وەزیری ئەشۆ، بلوورژەنێكی وەك عەگیدی جەمۆ، پەروین موشیر وەزیری‌و زۆری تریش. لەم كتێبەدا جەمیلی مەلا قەرە نایەوێ كەسیان جێ بمێنن و باس نەكرێن و پشتگوێ بخرێن‌و لە بیرمان بچنەوە، دەستیان خۆش‌و من سوپاسی دەكەم .

جەمیل مەلا قەرە:
زۆر سوپاستان دەكەم زۆر مەمنونم بۆ هاتنتان لەمەراسیمی ئەو كتێبەی من، كە دیارە ئەوە نیشانەی وەفاداری و دڵسۆزیتانە هەم بۆ رەوتی روناكبیری لە كوردستان، هەمیش بۆ من وەك بەندە خزمەتكاری جەنابتانم لێرە شتێكی متەوازیع، پێشكەشتان دەكەم كە بریتییە لەم كتێبە، هەروەها سوپاسی كاك كوردەوان دەكەم بۆ ئەو بیرۆگرافیایەی من كە گەورەیان كردین، دیارە گەورەیی خۆیان نیشان داوە، هەروەها هەڵسەنگاندنی كتێبەكەم هەڵسەنگاندنێكی زۆر جوان و نایاب بوو كە خۆم نەمدەتوانی ئەوەها وەسفی بكەم زۆر مەمنونم.
سەبارەت بەم كتێبە ئەگەر چی كتێبی منە، بەڵام جێپەنجەی برای ئازیز و خۆشەویستم كاك «ستران « ی زۆر پێوە دیارە لە چەند روویەكەوە، یەكێكیان دیارە ئەو بابەتانەی كە لە رۆژنامە بڵاوم كردوونەتەوە، گۆشەكە ناونیشانەكەی خۆی دایناوە (یار ودیار)، هەروەها ئەو پاڵنەرو هاندەری من بووە بۆ ئەو گۆشەیە هەروەها ناونیشانەكەی دیارە ئەو ناونیشانە فرعییەش هەر خۆی دایناوە بۆ كتێبەكە، كە لەكۆمەڵێك بابەت پێكهاتووە دەربارەی فەرهەنگی كوردستان لە ئیران و توران لە خانەقینەوە تا لاچین، ئەویش هەر كاك «ستران « دایناوە دواتر پێشەكییەكی زۆر جوانی نوسیوە كە منی گەورە كردووە، دیارە ئەویش گەورەیی خۆی نیشان دەدات، كاك «ستران» جگە لەوەش ئەگەر ئەو نەبوایە ئەوا ئەم كتێبە بەهیچ شێوەیەك نەئەهاتە ئاراوە. ئەركی چاپ كردنی كتێبەكەش جەنابی خستییە ئەستوی خۆی، ئەو بابەتانە 35 بابەتن هەرچەندە من ئارەزووم دەكرد ببن بە 50 بابەت ئەو كاتە چاپی بكەین، بەڵام ئەو وتی با بۆت چاپ بكەم ئەگەر نا من ئارەزووم هەبوو بیكەم بە 50 بابەت، زۆر بابەتی تریشم هەیە رەنگە ئامادەش بێت، بەڵام بەداخەوە هەر ئەوەندە بوار بوو كە كتێبەكە هاتە ئاراوە زۆر سوپاسی كاك ستران دەكەم.
رەنگە پرسیار بێتە ئاراوە، بۆچی ئەو بابەتانەت هەڵبژاردووە وەكو كاك كوردەوان وتەنی من هەمیشە پێم وایە كورد یەك پارچەیە لە سەرتاسەری كوردستان خۆشم لەو رەوشە چومەتە دەرەوە لە ناوچەیەكی تەسك بیركەمەوە سەنگەری نوسینەكانم، دەتوانم پۆڵینیان بكەم، یان بە كورتی چەند بابەتێكی پۆڵێن بكەم ئەوەی كە زۆر لە مێژە لە خەیاڵم بووە رادیۆی كوردی بوو، مێژووی رادێوی كوردی زۆر جار دەڵێین باشە ئەو هەموو نامەی ماستەر و نامەی دكتۆرایە هەیە، رۆژێ كەس بیری لەوە نەكردۆتەوە مێژووی ئەو رادیۆ كوردیانە بنووسێ؟ دیارە خۆشتان دەزانن كە دەڵێم رادیۆ مەبەستم رادیۆی حزبی نییە، رادیۆ سریەكان یەكێك لەو رادیۆیانە مەسەلەن رادێۆی «یافا»بوو كە جەنابیشتان شارەزان و دەزانن ئەو رادیۆیە رەنگە دەورێكی هەبێت ئەو كاتە هەروەها رادیۆیی (قاهیرە) 10 ساڵ ئیشی كرد، پیاوی وەك مامۆستا گۆران و رەمزی قەزاز و هەژار موكریانی ئیشیان تێداكردووە، رادیۆی (بەغدا)لە ساڵی 1936 وەك رادیۆی عیراق دامەزراوە، بەڵام لە ساڵی 1939 بەشی كوردی كرایەوە من لێرە قسەیەكم كردووە دەڵێم «رۆژگارێك بوو بۆ نموونە ئەو رادێۆیانە دەورێكی باڵایان بینی لە هۆشیاركردنەوەی خەڵك، لە زیندوو كردنەوەی كەلتوور و كەلەپووری میللەتەكەمان لە زیندووكردنەوەی زمانی كوردی بە تایبەتی راپۆرتی هەرسێ رادیۆ كە من لێرە مێژوویەكی كورت و پوختم نووسیوە، بەداخەوە ئەوەشم لە بیرنەچێ سەرچاوەكان ئەوەی پێی دەڵێن سەرچاوەی سۆرانی یان كرمانجی بەراستی سەرچاوەمان زۆر زۆر كەم بوو من ئیعتمادی سەرچاوەكانم، یەك: لەسەر كوردی لاتینی كردووە، دووەم لە فارسی یەوە و زۆر بە دەگمەن عەرەبی تێدایە.


رادیۆی كوردی (كرماشان)، رۆژگارێك بوو ئەو مەرجانە ئەوەندە تووند كرابوون، ئەو سنووربەندانە ئەوەندە توند بوون لە نێوان پارچەكانی كوردستان كەس نەیدەزانی لەودیو سنوورەكە چی روو دەدات، رەنگە لەم دێ بۆ ئەو دێ كەس نەی دەزانی چی دەگوزەرێ، چ جای رەوتی رۆشنبیری و روناكبیری و ئەدەبی، بۆیە من زۆر بە كورتی باسی ئەو سێ رادیۆیەم كردوەوە پێشم زۆر گرنگ بوو ئەویش وەك هەندێ بۆ ئەوەی بێین كۆمەڵێك رۆشنبیر هەیە دراساتی لەسەر ئەو رادیۆیانە بكەن بە تایبەتی ئەو سێ رادیۆیە رادێۆیی كوردی (كرماشان) رادیۆیی (بەغدا) رادیۆیی (یەریڤان) محوەرێكی كەش هەیە بەراستی زۆر جار دەڵێم رۆشنبیرەكان و روناكبیرەكانی ئێمە ئەوەندەی خۆیان و چاویان ئاشنایە بە ئادەب و كەلتوور و زمانی بێگانە خۆزگە بە چارەكێكی ئەوە ئاشنا و رۆشنا دەبوون بە ئەدەبیات و كەلتووری پارچەكانی دیكەی كوردستان بە تایبەتیش لە نێوان ئەو دوو زاراوەیە كرمانجی سەروو كرمانجی خواروو، زۆر جار كە باسم كرد یان باسی هونەرمەندێكی رادیۆی (یەریڤان) دەكەم یان باسی هونەرمەندێكی جۆرجیا دەكەم پێم سەیرە دەڵێن ئەوە كێیە ئەو كابرایە؟ كەچی زۆر زۆر ناودارە، بۆ نموونە لە كرمانج كەس هەیە « شاكرۆ» نەناسێ كە گەورەترین لاوك بێژە، «ئارامی تیگران» و «كارابیتی خاچۆ» كە ئەم دوو پیاوە بابەتێكم لەسەریان نوسیوە دەڵێم:
«دوو ئەستێرەی قەومی نەجیبی ئەرمەن لە ئاسمانی میدیای كوردیدا دەدرەوشێنەوە» باشە مەعقول نییە نەزانین «كاربیتی خاچۆ» كێیە باسی میللەتی كوردیان كردووە بە سەدان لاوك و سترانیان پێشكەش كردووە هەردووكیان ئەرمەن بوون لە قەومی ئەرمەن بوون، بەڵام لە كورد كوردتر بوون، ئەم دووپیاوە جگە لەوەی پێی دەڵێین (ما ورا‌و الانهار) پشت قەوقاز كە زیاتر جۆرجیا وئەرمینیا و ئازەرباینجان دەگرێتەوە، رۆشنبیری لەوێ زۆر زۆر گەشەی كردبوو، زۆر فراوان بوو گەنجینەیەكی یەكجار گەورە لەوێ هەیە كە بەداخەوە ئێمە پێی ئاشنا نین مەگەر چەند ناوێك هەیە، وەك ئەدەبیات و نوسەرانی ئێرە هەندێك لەوانە بناسین لەگەڵ ئەدەبیات و نوسەران وەك «جاسم جلیل « و «عەرەبی شەمۆ « و «قەناتی كوردۆ» و «ئەمینی عەبداڵ» ئەوانە، بەڵام هەر ئەوانە نین كە بچینە ناو دوونیای ئەدەبیات و هونەری (ئەرمینیا، كوردستان و یەریڤان و جۆرجیا) بەراستی ئەوەندەیان شاعیر و ئەدیب و نووسەر هەیە كە پێویستە موئەسەسەیەك ئیش لەسەر ئەوە بكات، من هاتووم چەند نموونەیەكم هێناوە لەسەر وەزیری ئەرشۆ لەسەر وەزیری نادری شتێكم نووسیوە لەسەر شامیلی عەسكروڤ دەڵێ مەكتەبەی ماڵكەی گەورەترین مەكتەبەی ماڵان بووە لەسەرتاسەری روسیادا‌و 30 هەزار كتێبی هەبوو، زۆر سەیر بووە ئەو پیاوە، دەڵێ پرسیارێكت لێ بكردایە ناوی هەر شاعیرێك ئەدیبێك یەك شیعرت بوتایە لەسەرتاسەری كوردستان پێی دەوتی لە فڵان كتێبە لە فڵان لاپەرەیە، من لەم شەوانەدا قسەم لەگەڵ كوڕەكەی دەكرد «هەژار» وتم ئەو هەموو كتێبەی باوكت چی لێ هات؟ وتی: لە شەڕەكانی نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیادا مەكتەبەكەی باوكم كەوتە دەستی ئەرمینییەكان, ئەلحمەد لیلا كەوتە دەستی ئەرمەنییەكان و نەكەوتە بەردەستی خۆمان دیارە مەصیری ئەویش وەك ئەرشیفی رادیۆیی كوردی بەغدای لێ ئەهات، من بەداخەوە ئەوەشم وتووە رادیۆی كوردی «بەغدا» هێنایان خۆتان دەزانن «ئیسماعیل گەیلانی» هێنای‌و تا ئێستاش دیارنییە ئەو ئەرشیفە گەورەیە رۆی، لەو ماوەیەش پێش ئەوەی كۆچی دوایی بكات «وەزیری ئەرشۆ»ئیقتراحی كردبوو بۆ هەولێر كە ئەرشیفی رادیۆی (یەریڤان)یش بگوازنەوە بۆ هەولێر بەراستی ئەوە من بە تاوانێكی زۆر گەورەم دەزانی هەمان چارەنووسی ئەرشیفی رادیۆی كوردی (بەغدا)ی دەبوو بەڵام لەخوا بەزیادبێت ئەوەی (یەریڤان)یش نەهێنرایەوە.
دیارە كۆمەڵێك بابەت بۆنموونە لەوانە بیرم كردەووە كۆمەڵێك سەربازی ون هەن لە كوردستاندا كە بۆچی باسیان ناكەن؟ بۆ نموونە پیاوێكی وەك «مەلا كاكە حمە سیف الله» كە دەبوو ئێستا زانكۆی بەناوە بوایە كە هەمووتان ناوتان بیستووە، بەڵام كەم كەس دەربارەی كاكە حمە نووسیەتی، كاكە حمە هەر ئەوە نییە بابەتێك بێت‌و تەواو، لە ساڵەكانی شەستەكاندا مامۆستا نەریمان لەسەری نووسیبی پێویستە جامیعەی بە ناوەوە بكرێت پێویست بوو گەورەترین پەیكەری بۆ بكرایە، لەبەردەم وەزارەتی پەروەردەدا «مەلا كاكە حمە سیف الله» تەقلیدی كێی كردەووە تەقلیدی دیۆشین و راجنسكی كە ئەمانە پێیان دەوتری معلم اول لە روسیا نمونەیەكی وایان پیشان داوە مامۆستای زانكۆ بوون هاتوون خۆیان كردوە بە مامۆستای ئیبتدائی لە نائی ترین گوند یانی نموزەجێكیان پێشكەش كردوە كە ئەمە توانای مامۆستایە بۆ خزمەتی میلەتەكەی «مەلا كاكە حمە سیف الله» ئەو پیاوە گەورەیە كە لەو گەرمیانە وەك چرایەك بوو، خۆی وەزیری تربیە بوو خۆی مامۆستابوو هەمووشتێك خۆی بوو خۆی مدرس بوو لەسەر نەفەقەی خۆی خۆی مەنهەجی دانابوو جگە لەوە 40 مەنهجی دانا بوو، هەموو مەنهەجەكانی ئێستا لە بنكەی ژین پارێزراون هەتا الف و بێی كوردی دانا بوو، یەكێك لەو سەربازە ونانەم باس كردوە، بۆ نموونە باسی ئەوەم كردووە كۆمەڵێك ژن هەن لە مێژوی كوردا معلوماتی زۆر كەم هەبوو لەسەریان، یەكێك لەوانە «قەدم خێر» ئێمە تەنیا دەمزانی «قەدم خێر» كێیە‌و تەواو، قەدم خێر ژنێكی فیلیە شۆڕشێكی كردوە، پەنای هێناوەتە لای «شێخ مەحمود» دوایی شای ئێران فێڵی لێكردووە هەر ئەوەندەمان دەزانی، تەنانەت وێنەكەشی وێنەیەكی خەیاڵی كرابوو كە رەسامەكان كردبویان، كە رەنگە خۆتان بیزانن بڵام دوای ئەمە چومە ناو سەرچاوە فارسییەكان بە تەواوی وردەكاری «قەدم خێر»م دۆزییەوە.
زۆر بە چڕوپڕی باسی قەدم خێرم كردووە، هەروەها « فاتمە قەرە» كە ژنێك بووە لە مێژوی كورد كە بەس ناوی هەبووە، بەڵام كە چومە ناو سەرچاوە توركییەكان و سەرچاوە كوردییە لاتینییەكان «فاتمە قەرە» ئاشكرا بوو كێ یە ئەو ژنە، ئەو ژنێك بوو لە ئەنەدۆڵ هەستاوە تیپێكی ئەسپ سواری دروست كرد كە لە 70 كەس پێكهاتبوو، هەر ئەو ژنە چووە ناو موئتەمەری (سێواز) لەگەڵ ئەتا تورك كە وەعدی پێدابوو، شتێك بۆ كورد بكات، دوایی ئەتا تورك فێڵی لێ كردو‌وە‌و چارەنووسی ئەم ژنەش بە چارەنوسێكی خراپدا رۆیشتووە.
من زۆربەی جار دەڵێم شاعیری چاكمان هەیە بەڵام دیكلەمەكاری چاكمان نییە یەعنی شیعرخوان‌و شیعرخوێنی چاكمان نەبووە، زۆر بە دەگمەن هەمان بووە، رەنگە شیعر چەند بە قوەت بێت بەڵام هێزی شیعر لە دیكلەمەكارییەكەیدایە، یعنی ئەوەی كە دەیخوێنێتەوە زیاتر هێز بە شیعرەكە دەدات.
دیارە كۆمەڵێك بابەتی تریش لەبارەی كۆمەڵێك هونەرمەندی وەك (مەهدی حوجەت ئەلسادات)، ئەم پێاوە رەسامێكی زۆر گەورەیە گۆرانی بێژە، خۆشنوسێكی زۆر مەزنە خەڵكی سنەیە و لە تاران دەژیا 37 گۆرانی هەیە، باسی «سەید رەحیم قوڕەیشی»م كردوە، كە رەنگە هەموو كەس یەك گۆرانی بناسێت، ئەویش گۆرانی (بە ئاسمانەوە ئەستێرەم دیوە)یە، كە شیعرەكەی مامۆستا «گۆران» و تێكهەڵكێشی كردووە لەگەڵ شیعرەكەی «ئەحمەد هەردی» بەڵام باسم كردوە كێیە و ژیان نامەیم خشتۆتە بەردەست.
بەهەر حاڵ هەموو بابەتەكانم بۆ ئەوە بووە كە هانی ئەوە بدەم دراسات لەسەر ئە‌و كەسایەتیانە بكرێت ئەم سەربازە ونانە بكرێ و لەسەر ئەو لایەنە ئەدەبیاتانەی كوردستان بكرێت.
چەند بابەتێكی كەم نوسیوە وەك راست كردنەوەی مێژویی هەرچەندە ئەوە فەزڵی من نییە فەزڵی (حەمەی حمە باقی)یە كە ئاشكرای كرد كەوا ئەو شیعرەی «خزمینە مەدەن پەنجە لەگەڵ عشیرەتی جافدا» ئەم شیعرە ئەگەر بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان بێت بە تەواوەتی پێچەوانەیە و پێم وایە مێژووی ئەوەی كە هەیە‌و ئەوەی كە هەمانە، سەرەڕای هەموو شتێك هەندێك بڕگەی نوسراونەتەوە پێویستی بە هەندێك راست كردنەوە هەیە، ئێستاش من قەناعەتم وایە كەسێك نییە بە ناوی « مەلای خەتێ»‌و خائین بێت.
جا لێرە لە بابەتێكدا دەنووسم، (مەلای خەتێ، مەحمود مەڕەكانی، مشیری حەمەی سلیمان سێ سنبولی خیانەت یان پاساوی بێ بنەمای شۆرشەكانی كورد) ئەوەشم باس كردووە كە فیعلەن ئەوە پاساو بوو ئەگەر نا شكستی ئەساسی شێخ محمود لە دەربەندی بازیان و شكانی ئیمارەتی سۆران لەوێ، هەروەها قەڵای دم دم سەبەبی ئەساسی ئەوە نەبوەو خیانەتی ئەوان نەبووە، نامەوێ زیاتر درێژەی پێ بدەم لە پێشەكییەكەدا باس كراوە، تەنها ئەوەی گرنگی پێ دەدەم مێژوی رادێۆی كوردی ئەو سێ رادێۆیەیە بۆ من زۆر گرنگن، رادیۆی (یەریڤان) و رادیۆی (كرماشان) و رادیۆی (بەغدا) بەتایبەتی (كرماشان)، ئەو جیرانە كۆنەمان بە تایبەتی هەموو دەزانین چ سۆزێكی مەزن بوو بۆ ئەو سەردەمە زۆر گرنگ بوو جگە لە رووی زمان لە رووی ئەدەب لە رووی كەلتوورەوە شۆڕشێكی گەورەی بەرپا كردبوو بە شەبەكەیەكی تەواصل وەك وتم ئەگەر ئەم رادیۆیە نەبوایە كەس نەیدەزانی لەودیو سنوور چ دەگوزەرێ لە بواری ئەدەب‌و لە هونەر‌و لە هەموو شتێكدا.

د. حسێن محەمەد:
دەستان خۆشبێت كۆرێكی باش بوو هەندێك زانیاری گرنگی تێدابوو من لێرەدا سێ شت باسدەكەم، یەكەمیان: جیاوازییەكی زۆر هەیە لەنێوان نەتەوە پەرست و نیشتمان پەرست و خاك پەرستدا لەگەڵ نەتەوە پەروەر و نیشتمان پەروەر و خاك پەروەردا، ئەوە زۆر دوو بارە دەكرێتەوە حەزمكرد لەرووی زمانە وانییەوە جیاوازی بكەن، بەتایبەت ئیسلامییەكان زۆر رقیان لەنەتەوە پەرستە وە لەو وشەییەش، دووم: مەسەلەی ناپاكی، مەلای خەتێ و موشیری سڵێمان و ئەمانە دەمەتەقێی زۆر لەسەرە، من پێم وایە ئەوە هۆی سەرەتای تێكشكانی ئەو شۆرشانە نەبووە، بەڵام بەشێوەیەك لەشێوەكان بەشداری كردووە، ئەگەر مەلای خەتێ ئەو فتوای نەدایە، نەیوتایە ئەوەی تفەنگ بنێ بەلەشكری ئیسلامەوە تەڵاقی دەكەوێت، وە مەلای خەتێ بنێرن بۆ ئەستەنبوڵ و لەوسەرەوە بیخەڵەتێنن بیهێنن بیخەنە بەحرەوە بیكوژن ئەوشتە رووی نەدەدا، محەمەد سڵێمان پێش ئینگلیزەكان كەوتووە لەیاداشتەكانی رەفیق حیلمی و ئەحمەد خواجا هەیە، كە خۆی لەو سەردەمەدا ژیاوە و رێگەكەی پیشان داوە، بەڵام هەندێكی وەكو كەمال مەزهەر و دكتۆر عیزەدین مەلا رەسوڵ بۆی پینە دەكەن، دەڵێن وتوویەتی: ئەوە شێخە بۆ ئەوەی نەیكوژن ئەو بریندار بووە لەژێر بەردێكدا گرنگ ئەوەیە گیراوە، سێیەم: باسی رادیۆكانت كرد هەرسێ رادیۆكە زۆر گەورەن، بەڵام وابزانم ئەوەی مامۆستا گۆران و رەفیق چالاك و نازانم هەژاری تێدابووە یان نا، بەڵام تۆ باسی ئەویشتكرد لەحەیفابووە لە لە قاهیرە نەبووە.

محەمەد حمە ساڵح:
دەستخۆش كاك جەمیل ئەوەی كە تۆ باستكرد كۆمەڵێك شتە رەنگە هەرناوێك لەوناوانەی كە بەرێزت هێناتن یەكێك لەوكتێبانە لەخۆبگرێت، تۆناوی مەلا كاك (ئەحمەدی حاجی سەیفوڵات) هێنا، ئەو پیاوە رەنگە هەریەكە لەئێمە ئاوا تەموومژێك ناوی بیستبێت، ئەم پیاوە زۆر سەیرە لە چلەكانداو لە بەشێكی پەنجاكاندا خەڵكی ئەم شاری سلێمانییە بووە، ئەیتوانی ببێت بە مەلای مزگەوتێك و زۆر باشیش بژی، هەڵساوە چووە بۆ گوندەكانی گەرمیان و ناوچەی بناری بەمۆ، لەوێ یان خێوەتێكی هەڵداوە یان لە ماڵێكدا ژوورێكی گرتووە و مەكتەبی كردۆتەوە، یەكەم هەنگاوی لە گوندی (باخ هەنارەی) لای مەیدان بووە، دواتر چۆتە دێی (فەقی مستەفا) لە گەرمیان، دواتر چۆتە دێی توراوجی لە ناوچەی داودە لەگەرمیان، من كۆمەڵێك خوێندكاری مەلا كاكە حەمەم دەناسی بەداخەوە ئەنفال بردنی و پێچانییەوە، یانی خوێنەواری تەواو بووبوون لە سفرەوە بووبوون بە خوێندەوار، تۆ سەیربكە مەلایەك یان فەقێیەك بروات لە گوندێكدا دەرس بەخەڵك بڵێت چیت دێتەوە بیر قورئان و جوزی عامە و زاریات و ئەوانەی كەلەوكاتەدا لە حوجرە دەخوێندرێت، ئەم پیاوە فیزیا و بیركاری بەخەڵك وتۆتەوە، لەبەرئەوە ئەم مەلا كاكە حەمەیە زۆر هەڵدەگرێت لەسەری بنوسرێت، كابرایەك رەند و قەلەندەر لەخۆی ببورێت مەلایەتی نەكات بچێت لەچەند گوندێكدا دەرس بڵێتەوە ئەمە زۆر هەڵدەگرێت، شایستەی زۆر شتە شایستەی فۆكەس و تیشك خستنەسەرە، ئەرمەنستان بەڕێزت باستكرد كۆمەڵە خەڵك هەن ئەرمەنن، یەكێك لەوانەی كە باست نەكردن خۆزگە بەدوایدا دەگەڕایت ئارام تیگرانە، ئەم ئارام تیگرانە پیاوێكی سەیرە دایكی سلیڤانەو باوكی ئەرمەنە، لەسەر وەختی ئەو قركردنەدا كە ئێستاش لای ئەرمەنەكان وەزعێك دروست بووە بەرامبەر بەكورد هەمیشە دەوترێت كورد و تورك وای لێكردین، ئەم دەوڵەتە قەومییەی دوای 1990 دروست بووە لەدوای هەڵوەشانی یەكێتی سۆڤییەتەوە زۆر خراپ دەرواننە كورد و تازە هەندێك وەزعی سیاسی ئارامی كردوونەتەوە ئەگەرنا زۆر خراپ بووە، ئارام تیگران لەوكاتەدا كە خۆی و عودەكەی و گۆرانییەكانی هەمووی بە كوردییە،ئەمە بۆ ئەرمەنێك شتێكی سەیرە، ئەو چەرخەی كە باستكرد لە ئەرمەنستان چەرخێكی زێرین بوو ئەگەرچی ماوەكە ماوەی ستالین و سەركوتكەری بوو، بەڵام ماوەیەكی زێڕین هەتا ساڵی 1990 لە مێژووی ئەرمەنستان و كوردەكانی ئەرمەنستاندا هەیە، ئەو ناوە دیارانەی كە ئێمە و بەڕێزیشت ئاماژەی پێدەدەیت هەمووی هی ئەو سەردەمە زێڕینەن، ئیلا ئەم دەوڵەتە ناسۆنالیستە تەسك بینەی ئەرمەن زۆر خراپ دەرواننە كورد، هەتا تەنانەت مامەڵەیان لەگەڵ ئیزیدیەكاندا هەیە، ئەگەر بڵێی ئیزیدیم و هیچ باسی كورد نەكەیت ئەوە پاڵپشتت دەكەن، ئەگەر بڵێی كورد و ئیزیدیم ئەوە سڵاوت لێناكەن، من بۆخۆم چوومەتە ناو مقەر و رادیۆ و ئەوانەیان ئەم دەردەیان هەیە، چەرخە زێڕینەكەی ئێمە تیشك بخەینە سەری لەمێژووی ئەرمەنستاندا ئەو مەسەلەیە پێویستە وەكو ئینساف تیشك بخرێتەسەر شتێكی گەورە كە كورد شانازی بەو بیست سی چل ساڵەوە دەكات، رەنگە تائێستا تیشك نەخراوەتە سەر شوكروڵڵای بابان و سەید تاهیری هاشمی، بنەماڵەی سەید تاهیری هاشمی ئێستا شێخ موعتەسەم و بەداخەوە شێخ حەسەنیان لەم ماوەیەدا وەفاتی كرد، تا ئێستاش ئەو نەریت و كلتوورەی باوكیان هێشتووە رەنگە كاتەكە مەجال نەیا، بەڵام ئەم شەن و كەوەی تۆ كردووتە كارێكی ئەرشیفییە دەستخۆشیت لێدەكەم.

جەمیل مەلا قەرە:
ببوورن من هەڵەیەكی زمانەوانیم كرد كەوتم رادیۆی كوردی لە حەیفا، بەڵام لە حەیفانییە لە یافایە لە فەڵەستین.

ستران عەبدوڵڵا:
من پێم خۆشە پێش ئەوەی تێبینیەكانی خۆم بڵێم یادی بەرێزێك بكەینەوە كە دوو سێ رۆژ پێش ئێستا كۆچی دوایكرد، كاك دكتۆر (فەخرەدین تاهیر) دەبوایە یەكێك بێت لە میوانەكانی ئەم كۆرەی ئێمە، چونكە هەم لەگەڵ كاك مەریوان قسەی كردبوو بەتەمابووە بێتە سلێمانی، وهەم خۆشی یەكێكە لەو پێشمەرگانەی لە بواری نووسینەوەی مێژووی میدیای كوردی و هونەری كوردی دەورێكی گرنگی گێراوە، ئەم بابەتانەی كاك جەمیل باسی دەكات بەشی زۆری پەیوەندی بە میدیای كوردی و هونەری كوردی یەوە هەیە، واتە رادیۆكان و هونەرمەندەكان و گۆرانی بێژەكان، یان ئەم پێكەوە بەستونی لە نێوان فەرهەنگی كوردی و مێژووی میدیای كوردیەوە هەیە كە هاورێی بەشێكی زۆر لە ئێمەیە، زۆر لەو بوارانە نووسینی هەیە، هەم لەسەر مێژووی راگەیاندنی كوردی و هەم لەسەر مێژووی هونەری كوردی هونەرمەندەكانی كوردستان، كاتی خۆی كتێبێكی چاپكرد لە دەزگای خەندان لەسەر رۆژنامەی كوردستان سۆڤیەت شتێكی زۆر جوانی كردبوو، كردبویە موناسەبە لەسەر مێژووی رۆژنامەگەری بە گشتی و بەتایبەتیش رۆژنامەگەری كوردی سۆڤیەت كە بەتەمابوو جارێكی دیكە چاپی بكاتەوە، كاك فەخرەدین لەبەرئەوەی مرۆڤێكی تایبەت بوو حەزی نەدەكرد تێكەڵ بێت لەگەڵ دامودەزگاكانی وڵاتی ئێمە، بەشێوەیەكی گشتی ئەگەر ببێتە دۆستی ئێمە شوێنێكی دیكە پێی ناخۆش بیت، لەبەرئەوە یەكێك بووە لەوكەسانە كە دوورە پەرێز بوو زۆر حەزی نەدەكرد لە ناو میدیاكاندا شت بڵاوبكاتەوە، بەڵام لەپەیجەكەی خۆیەوە بڵاوی دەكردەوە كە زۆرجار روویداوە كە شتی جوانی نووسیوە من پێش نیازم كردووە بۆ ئەو برادارانەی خۆمان كە بڵاومان كردۆتەوە، وتویەتی: خۆزگە پێتان دەوتم بۆ ئەوەی ئیزافەیتری بخەمە سەر، بەردەوام زانیاری كۆدەكردەوە لەسەر هونەرمەندەكانی كورد، لەسەر لایەنە جیاجیاكانی میدیای كوردستان، هەندێك لەو وێنانەی كە بڵاوی كردۆتەوە پەیوەندی كۆنی ئەو لەگەڵ هونەرمەندەكان و لەگەڵ شاعیرەكان و ئەدیبەكانی كورد هەموو لایەنەكانی دەردەخات، بەڵام بەداخەوە، ئەگەر دەرفەتێك هەبێت ئەوشتانەی كەنووسیویەتی و ئەو كتێبانەی كە ماویەتی كەسوكارەكەی بتوانن بیپارێزن و چاپی بكەن یادی بەخێر.
لێرەوە دەمەوێت دووخاڵ بڵێم لەسەر گرنگی نووسینەوەی مێژووی راگەیاندنی كوردی، راگەیاندنی كوردی یەكێكە لەو دامودەزگایانەی كە دەوری زۆر گرنگی گێراوە هەم لە هۆشیاری نەتەوەی كورد هەمیش لەنووسینی مێژووی گەلی كورد،ئەو كاتەی رۆژنامە یان گۆڤارێك كە دەردەچێت هەواڵی رۆژ بڵاودەكاتەوە لەهەمان كاتدا خۆشی بەشداری دەكات لە نووسینەوەی ئەو مێژووە، لەبەرئەوە من وەك تەجروبەی شەخسی خۆم زۆری گرنگی بەوە دەدەم كە لە هەر شوێنێك كارمان كرد هەمیشە چاومان لەوە بێت، چۆن رۆژنامە دەردەكەین گۆڤار دەردەكەین بۆ بەیانی، بەڵام دەبێت رۆژێك بچینە دواوە كە دوێنێ چۆن ئیشمان كردووە، نووسینەوەی بەشێك لە مێژووی راگەیاندنی كوردی زۆر گرنگە، ئێستا هەستەكەم بۆتە حەز و خولیایەك ، لەم رۆژانەدا مامۆستا حمە سەعید جاف لەسەر مێژووی رۆژنامەگەری كوردی كتێبێكی دامێ شتێكی زۆر جوان و رێك و پێكە كە چاوپێكەوتنێكە لەگەڵ (مامۆستا بورهان قانع)ی رەحمەتی, و تەمەن درێژ بێت مامۆستا (محمد ئەمین پێنجوێنی) لەسەر راگەیاندنی كوردی و بەشێكی بەتایبەت وەڵامەكانی كاك بورهان قانع بەشێكی زۆری زوخا و كێشەكانی میدییای كوردی لەرووی تەكنیكیەوە دەگێرێتەوە، لە حەفتەی رابردوو دیدارێكی مامۆستا (عەبدول عەباس) هەبوو لەگەڵ بەرنامەی (پەنجەمۆری كاوە ئەمین) كە بەشێكی تری ئەو مێژووە دەگێرێتەوە كە مێژووی راگەیاندنی كوردییە، زۆر گرنگە ئێمە لەبیرمان بێت هەمووكات لەوكاتەی راگەیاندكارانی كورد بەشداری دەكەن لە دروستكردنی مێژوو لەگێرانەوەی رووداوەكانی ئەو رۆژە یان بەیانی چی روودەدات؟ ئەو مێژووەشمان هەمیشە لەبەرچاوبێت، كاك شوان لێرەیە بۆ نموونە دەزانێت نووسینەوەی مێژووی رادیۆی كوردی یان رادیۆی دەنگی گەلی كوردستان چەند گرنگە ئەوەندەش ژیانی رۆژانە لە رادیۆی گەلی كوردستان یان تەلەفزیۆنێكی وەكو گەلی كوردستانە، هەتا ئەو رادیۆیانەش پێش ئەوەی بزوتنەوەی رزگاری خوازی گەلی كوردستان ببێتە خاوەی رۆژنامەو گۆڤاری خۆی، ئەوانەی كە لەهەل و مەرجێكی تایبەتیدا هاتونەتەكایەوە بەشێك لە مێژووی فەرهەنگی كوردی و بەشێك لە مێژووی راگەیاندنی كوردی دەگێرنەوە، ئەو كتێبەی كاك جەمیل من بۆیە هانمدا وەكو گۆشەیەك بینووسێت وە هەم لەدوایدا بیكات بە كتێبێك لەبەرئەوەی ئەو لایەنەی تێدایە كەبەشێك لە مێژووی هونەری كوردی و فەرهەنگی كوردی دەگێڕێتەوە، بەشێكیش لەمێژووی راگەیاندنی كوردی دەگێڕێتەوە، هەلومەرجەكەشی زۆر گرنگە من دەزانم بەشی زۆری ئەو تەلەفزیۆن و رادیۆیانەی كە بۆ كورد دامەزراوە كورد خۆی داینەمەزراندووە هۆكاری سیاسی هەیە، لە رادیۆی یافاوە كە بەهۆی جەنگی جیهانی دووەمەوە دامەزراوە، هەتا ئەو دوو گۆڤارەی كە بنەماڵەی بەدرخانییەكان دەریان كردووە لە دیجەی جەنگی جیهانی دووەم بووە، ئینگلیز و ئەوروپاییەكان رێگەیان پێداوە كە شەرەكە تەواو بووە بەداخەوە دایان خستووە، بەڵام هەرچۆنێك لێكی بدەینەوە ئەمە بەشێكە لە مێژووی راگەیاندنی كوردی و وەبەشێك لە پێشخستنی ئەدەب و هونەری كوردی، وەكو چۆن دكتۆر(كەمال مەزهەر) لە گێرانەوەی تەجروبەی رۆژنامەی (تێگەیشتنی راستی) گۆشت و ئێسقانیان لەیەك جیادەكەینەوە، كامەی نیازی داگیركەرانە و كامەی نیازی رووناك بیران و فەرهەنگ نووسان و تێكۆشەرانەی بواری راگەیاندنی كوردییە، بۆ ئەوەی بەشێك لەفەرهەنگ و مێژووی راگەیاندنی كوردی بگێڕینەوە بەشێك لەو دەورەبگێڕن، بۆیە من پێم وایە هەموو رۆژنامە و هەموو دەزگایەكی راگەیاندن دەبێت چۆن ئیش بۆبەیانی بكات، دەبێت هەمیشە ئاوڕێك لەوە بداتەوە بەشێك لەو مێژووەی كەتێكۆشەرانی پێشتر كاریان تێداكردووە بگێڕدرێتەوە و بنووسرێتەوە، بەو بۆنەیەوە بۆ ئەو كەسانەی كەلە راگەیاندن ئیشدەكەن ئەمرۆ زۆر گرنگە چونكە ئێمە كە مێژوو دەخوێنینەوە، دەڵێین: هۆكاری رووخانی ئەمارەتە كوردییەكان چییە؟ یەكسەر دەڵێین: هۆكاری رووخانی ئەمارەتە كوردییەكان ئەوەیە كە هیچیان نەماوەتەوە، یانی بۆ ماوەیەكی زۆر نەماوەتەوە ببێتە دەوڵەتداری، بۆ میدیاش هەروایە هۆكاری ئەوەی كەتۆ ناچار دەبیت كاتێك كوردستانی نوێ دەردەكەیت ناچاردەبیت لە سفرەوە دەست پێبكەیت، هۆكارەكەی ئەوەیە ئەو مێژووە لەبەردەستا نییە، ئەو یادەوەریانەت لەبەر دەستانییە كە لەكوێ كۆتایت پێهێناوە لەوێوە دەست پێبكەیت، من دەست خۆشی لە كاك جەمیل دەكەم ئەم كتێب چاپكردنە كۆتای رێگەكە نییە، راستە كە 25 زنجیرەی تێدایە هیوادارم كە 50 زنجیرەی تر بنووسرێت، ئیشەڵڵا هەرچاپ دەكرێت، چونكە من لە گیرفانی خۆم چاپم نەكردووە بە پارەی یەكێتی و كوردستانی نوێ چاپم كردووە، بەڵام هیوادارم كە پەرۆشی ئێوەش و ئێمەش بێت كەبەشی زۆری ئەو مێژووە بنووسینەوە كە لایەنی گرنگی میدیای كوردی كە هەمیشە مێژووی خەڵك دەگێڕێتەوە بەداخەوە كەم مێژووی خۆی گێڕاوەتەوە، بتوانین لەرێگەی ئەم جۆرە كتێبانەوە مێژووی خۆی بنووسێتەوە زۆر سوپاستان دەكەم.

محمد مێرگەسوری:
ئەم كاتەتان باش دەستخۆشی لەكاك جەمیل دەكەم بۆ ئەو كارەی كە ئەنجامی داوە كە نموونەیەكی تازەیە لە بواری كاری رۆژنامەوانی تەنانەت لە گۆشەكانی كوردستانی نوێش كە پێشتر هەبوون ئەمە نموونەیەكی نوێ بوو بەراستی دەستخۆشی لێدەكەین و هیوادارین بەردەوام بێت ئێمە لای خۆمانەوە هاوكار دەبین، سەبارەت بە ناوداران و كەسایەتییە دیارەكانی كورد ئێمە بەشێكی زۆرمان كە بێجگە لەوەی لە كوردستان نەبوون لە (ئەرمەنستا، و جۆرجیا، لە وڵاتانی یەكێتی سۆڤیەتی جاران، لەئێران، لەپاكستان، هەتا لە ئەفغانستان هەیە)، ئەو رۆژە باسی كۆمێنتێكت كرد مامۆستا جەمیل ئەگەر لەبیرت بێت، وتت: كورد لە پاكستانیش هەیە، ئەوەی من بەدوادا چوونم بۆ كردووە بەسەدان هەزار كورد لەوێ هەیە، بەڵام بەشێكی زۆریان خۆیان بە بەلوج دادەنێن لەبەر ئەوەی كاتی خۆی كە كوردەكان دەسەڵاتیان هەبووە سنوریان گەیشتۆتە ئەوپەری رۆژهەڵات گەیشتوونەتە سەر سنووری پاكستان لەوێ بەشێك لەوانەی لەسەر سنووربوون واتە سنوور پارێزبوون ئەوانە دوای تێكشكاندن و نەمانی كوردیش ماونەتەوە، بەڵام بەپێی كات تێكەڵی نەتەوەكانی تر بوون و زۆرترین پەیوەندیشیان لەگەڵ بەلوجەكان بووە، بۆیە ئێستا بەشێكی زۆریان خۆیان بەبەلوج دەزانن، مامۆستا عەلی بچكۆلیش كاتی خۆی كەچۆتە ئەوێ تێكەڵاوییەكی باشی لەگەڵی هەبووە و ساڵی 2006 رەوانشاد مام جەلال خۆی بانگێشتی كردوون و یەكێك لە نوێنەرەكانیان هاتوونەتە ئێرە و بینویەتی، بەڵام دواترئەو پەیوەندییە نەماوە،ئەگەر بتەوێت سوود لەكەسایەتی و ناوەندی راگەیاندن وەربگریت لە مێد تیڤی بەرنامەیەكی تەلەفزیۆنیی هەیە بەناوی(شانشین)لەلایەن (بارزان شكاك) پێشكەش دەكرێت، كە ئەوە زۆر زۆر سودی لێوەردەگریت، كەسێكی تریش كە دەتوانیت سودی لێوەر بگریت كاك شار ئۆرەماری كە لێكۆڵینەوەی دیكۆمێنتاری و ئەرشیفی لەسەر هەموو زاراوەكانی كوردی یان بوارەكانی كایەی كوردی چ ستران بێت چ لاوك بێت چ شانۆ بێت هەیەتی كە دەتوانیت سودی لێوەر بگریت، سەبارەت بە رادیۆش ئێمە رادیۆیەكی تریشمان هەیە كە كاتی خۆی رۆڵی هەبووە لە پێگەیاندنی بواری میدیای كوردی یان هوشیار كردنەوە رادیۆی (پراكە) كەبەزمانی كوردیش بەعەرەبی ماوەیەك لەشاری (پراك) دامەزرا كە ئەویش دەچێتە خانەی ئەو رادیۆیانەی تر كە رۆڵی هەبووە لە هۆشیار كردنەوەی سیاسی لە ئاراستەكردنی سیاسی، ئەگەر ئێمە زیاتر لەسەر هۆزان یان ستران یان لاوك ئەوانە بوەستین من گەیشتوومەتە ئەو بروایەی كە كورد زۆر پێش عەرەب و میللەتانی تر توانیویەتی زمانی (Comminuction ) یاخود پەیام گەیاندن بدۆزێتەوە ئەویش لاوك و سترانە، ئەگەر سەیری گۆرانی یان سترانی كوردی بكەی كاتی خۆی سەردەمی شێخ محمودی نەمر خۆ كورد نە رادیۆی هەبووە نە تەلەفزیۆنی هەبووە تەنها گۆڤارێك هەبووە لە جاسەنە دەرچووە ئەویش نەگەیشتۆتە هەموو كوردستان، بەڵام یەكێك وەكو كاوێس ئاغا كە باسی شێخ محمود دەكات لە هەموو كوردستان لەرۆژهەڵات لە باكور هەتا كوردەكانی ئەرمەنستان هەتا كوردەكانی بەشەكانی تر هەمووی ئاشنایەتی لەگەڵ شۆرشی شێخ محمود دەكەن لەرێگەی لاوك و حەیرانەكانی كاوێس ئاغابووە، واتە سترانی كوردی لاوكی كوردی بۆ ناوەندێك بۆ گەیاندی كورد هەروەها ئاگادار بوون لە رووداوەكانی یەكتر، ئەگەر بڕۆیت بۆ باكوری كوردستان یەك شار نییە دیوانی ستران بێژان و لاوك بێژانی نەبێت، بەس لێرە نییە، لێرە ئێمە بە چاوێكی كۆنە پەرستی باسی لاوك و حەیران دەكرێت، هەتا ئێستا ناوەندێكی حەیران بێژان نییە وەكو پێویست ئاوریان لێنادرێتەوە، بەڵام لە باكوری كوردستان لەشارەكانی باكور بەتایبەت لەهەرێمی سەرحەد كە شاری موسڵ-یش دەگرێتەوە كۆمەڵێك خەڵك بەتەمەن گەنج لێی كۆدەبنەوە رۆژانە هەندێك جار بانگ دەكرێن هەندێك جاریش لە بۆنەكاندا لاوك و حەیران پێشكەش دەكەن كە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی پارێزگاری لە هونەر و كەلتوری خۆیان بكەن زۆر سوپاس بۆ هەموو لایەك.

عەدنان عومەر:
وێرای دەستخۆشیم، بەراستی من زۆر گەشبینم لەسەر مامۆستا مەلا كاكە حەمە، لەبەر ئەوەی بەس لەم مانگەدا، سێ كتێبی تری لەسەر چاپكراوە، ئەم پیاوە زۆر سەیر بووە بۆ نموونە دراوی خۆی هەبووە زۆر دەوڵەمەند بووە، وەك هەمیشە مەلا ئەو كاتە فارسی و عەرەبی زانیوە ، بەڵام ئەم پیاوە دەرسی فەرەنسی وتۆتەوە، ئێمە چوینەلای یەكێك لەخوێندكارەكانی و قسەمان لەگەڵی كرد خوێندكاری هەبووە بەنزیكەی چوارمانگ كەچۆتە قوتابخانەی میرۆ یەكسەر خستویانەتە پێنجی بنەرەتی كە خوێنەواری نەبووە كە چۆتەلای ئەو ئەوەنە كەسێكی بەتوانابووە، حەفتەی پێشووش كتێبێكی لەسەر چاپكرا كاك (هێمن خۆشناو) هەیە لە (زانكۆی سۆران) قەواعیدی كوردی هەبووە، ئەوەنەی من ئاگاداربم مامۆستا تۆ ئاماژەت كرد بەوەی كە 40 وانەی هەبووە، بەڵام ئەگەر هەڵەنەبم 42 وانەی تایبەتی هەبووە و وتویەتیەوە.

مامۆستا ئاوات ئەبوبەكر:
ئەم كاتەتان باش خۆم بەخۆشحاڵ دەزانم لەخزمەت كۆمەڵێك خەڵكی جوان و پاك و دڵسۆزی وشەی كوردی و شارەكەماندا، خۆم بەخۆشحاڵ دەزانم كە ماندوو بوونی جەنابت گەشتۆتە ئەوەی كەوا بكرێت بەكتێبێك و خەڵك بەرچاوی بكەوێ، چەندە قسە بكەین لەسەر ئەوشتانەی كەوا لەشاردا هەیە ئێستا ئێمە دەتوانین بڵێین ئیشێكی وامان نەكردووە ئەوەنەش ئەم شارە دەوڵەمەندە هەر سوچێكی بگریت دەتوانیت چەندەها كتێب و چەندەها شتی لەسەر دەربكەیت، من بە پێی ئەو تەمەنەی كەوا لەنووسینی كوردیدا ئیشم كردووە ، سوپاس بۆ هەموو هاورێیانم كە هاوكارم بوون، لەسەر نەجمەدین مەلا دوو بەرگ دەربكەین كە هەزار لاپەرە بوو (سەرجەم بەرهەم و بابەتەكانی نەجەدین مەلا)، بۆ (برایم باڵدار) رۆحی ئەلف و بێی كوردی توانیمان ئیشێك بكەین، بۆ (مەلا كاكە حەمە) دوو كتێب هەبوو ئەوكات ئێمە چەندین ئیشمان بۆ كردەوە كە وێنەو بابەتی دەگمەنی هەبوو، بەڵام بەداخەوە بە بنەماڵەكەیمان وت بائەم كتێبە چاپ بكەین وتی باجارێك بمێنێتەوە، ئیتر سوپاس بۆ خوا برادەرێكم بینی پارەی هەبوو وتم بائەم ئیشە بكەین، ئەو كتێبەی مامۆستای نەمر مەلا كاكە حەمە كە دەیخوێنیتەوە هەم داینەمۆیەكە بۆ ئەو كەسانەی كە خزمەتی كورد دەكەن و هەم داینەمۆیەكە بۆ ئەوكەسانەی لە پرۆسەی پەروەردەدا ئیش دەكەن، ئێمە ئیشێكی جوانمان بۆ مەلا كاكە حەمە كردووە، بەدەر لەوەش ئێمە نووسەری كۆمەڵێك كتێبی ترین كە بۆ شارەكەمان ئیشێكی باشكراوە یەكێك لەوانە كارەساتی حەڤدە شەهیدەكەی قرگە بوو كە چاپكراو خەڵكێكی باش خوێنەری بوون، ئەوەی كەوا لەسەر بەرنامەی ئێمە بێت هەوڵدەدەین ئەو قوتابخانەی كە لە سلێمانیدا هەبووە، بەرێز مامۆستا ئەحمەد كە لێرە ئامادەیە لەسەرەتای دروست بوونی دەوڵەتی عیراقیەوە چەند مەكتەبێك لە سلێمانیدا بوونی هەبووە، بەڵام تاكو ئێستا تەنها لە سوچی رۆژنامە و گۆڤارەكاندایە بەتەماین لە داهاتوودا بیكەین بە كتێبێك بۆ ئەوەی ئێمەش لە كاروانی ئەو وڵاتانە دوانەكەوین كە خزمەتی پرۆسەی پەروەردەیان كردووە، ئەم هەواڵەی بەرێزتان هەوڵێكی ئاڵتوونیەوە سەركەوتووبن.

رەهبەر سەید برایم:
زۆر سوپاس بەراستی بابەتە جوانەكانی زۆر شازو ناوازە و تازەن، لەقەد ناوبانگی نییە، رەنگە خەڵك بزانێت مەلا قەرە بەناوی باوكیەتی، بەڵام گوندێكە لە دەشتی هەولێر چونكە بە (سەفینی مەلا قەرە)یان دەوت باوكت مەلایە نەیان دەزانی گوندەكەیانە، رەنگە كاك جەمیل یش لەو بابەتەبێت، سەبارەت بە مەلای خەتێ وەكو جەنابی كاك دكتۆریش باسی كرد كاك مەسعود محەمەد بەراستی وتارێكی زۆری هەیە، دكتۆر حسێن محەمەد چاوپێكەوتنی لەگەڵدا كردووە دەزانێت كەمەلای خەتێ بە هیچ شێوەیەك خائین نەبووە ، وە نەوەشی ماوە و دەعواشیان قەید كردووە لەسەر سەید حسێن( حوزنی موكریانی)، چونكە میر پاشا محمد ئەوەندە زۆردار بووە رەحمی نەدەكرد بەكەس هەركەسێك شتێكی وای بكردایە برای خۆی كوشتبێ مامی خۆی كوشتبێ مەلای خەتێ چۆن ناكوژێت، ئەگەر خیانەتێكی وابكات، بەڵام چۆن بریارێك بووە وازبهێنن و تەسلیمببن بەراستی ئەوەیە، ئێستاش مامۆستایەكی زانكۆ (كامەران بابان زادە) لەسەر مەلا خەتێ ی نووسیوە كە بەهیچ شێوەیەك وانییە، وە ئەگەر سەیر بكەیت كاك دكتۆر لەسەر كاك (هەڵۆ بەرزنجی) لەژیان و جیهان بینی (مەسعود محەمەد)دا كە مەسعود محەمەد باسی ئەوە دەكات كە دەڵێت: چۆن بەسەید حوزنی مەلا فەندی پێی وتووە چۆن ئەو تاوانەت خستۆتەپاڵی وا بە مەلای خەتێ دەڵێیت، ئەو تاریكاییە هەر روون دەبێتەوە، سەبارەت بە (شێخ رەزای تاڵەبانی) لەگەڵ(فەیزوڵڵا بەگی) چی بووەو فەیزوڵڵا بەگیەكان سەركەوتوون شێخ رەزا شیعری وتووە، لەهیچ شیعرێك نەیبردۆتەوە نەلە شوكری فەزڵی بردۆتەوە نەلە ئەمین ئاغای بردۆتەوە نەلەیەك كەسی بردۆتەوە گرنگ شیعرەكەی وتووە، بێ ئەدەبییەكەی ئەوەندە ئەدەب بووە ئەوەندە جوان بووە، گرنگ ئەوەنییە كە رووداوەكە كێ بردوویەتیەوە كێ نەیبردۆتەوە، گرنگی شیعرەكە لەوەدایە وشەیەكی بەكارهێنا (كیها) من بۆ خۆم خەریكی وشەی هەولێر و كۆییانەم، جارێك یەكێكی سلێمانی بەكەسێكی وت: ئێوە وەكو هیندی قسەدەكەن، ئەویش وتی: كێها، كێها, سلێمانییەكەش یەكسەر پێی وت:ئەوە ئەو وشەی كە وتت، ئەویش كێهای بەكارهێناوە كە حاجی عەبدوڵڵای كۆیش بۆ مەلا عەبدوڵڵای جەلیزادە بەكاریهێناوە دەڵێت: بەجەدی ئێوە كێهە دانا لە كوردستان بناغەی عیلمی دانا، یەعنی كێهەی بەكارهێناوە، سەبارەت بە فاتیمەی قەرە دەبوایە كاك جەمیل ئاماژەی پێبدایە وە خەجە باوەش ژنێكی گوندەكەی خۆیانە دەبوایە باسی ئەوی تێدا بوایە باسی قاهیرەی كرد ئەوە دكتۆر فوئاد ماوە لەوی بێژەر بووە بەرنامەی بەربای هەبووە ئەوە سودی لێدەكرێت سوپاس بۆ قەڵەمە رەنگینەكەی.

جەمیل مەلا قەرە:
سوپاسی هەموو تێبینیەكانتان دەكەم ئەوەی كە پێشكەشتان كرد ، جارێكیان بابەتێكم نووسی بوو (عەلی بۆسكانی) هەبوو بەرەحمەت بێت، من بەزمانی سەردەمی شێخ محمودم نووسی بوو لە كوردستانی نوێ ئەو بابەتەم نووسی بوو دیاربوو هاتبوو بەكاك شێخ عەبدوڵڵای وتبوو ئەو جەمیل ی مەلا قەرەیە كێیە؟ دەمەوێت بیبینم، منیش لەوێ نەبووم، جارێكی تریش هاتبوو دیسانەوە من لەوێ نەبووم، وتبووی كەهاتە سلێمانی باسەرم لێبدات، منیش چوومە نووسینگەكەی، لەوێ كۆمەڵێك رۆشنبیری لێبوو وەكو ( ئەكرەمی ساڵحی رەشەو، كاك موستەفا)ی رەحمەتی، منیان نەدەناسیەوە ئەوكات منیش سەلامم كرد،ئەوان نەیان دەزانی كە من كێم وتویانە ئاخۆ یەكێكە بۆ پارەهاتووە یارمەتییەكە ، مامۆستا علی بۆسكانی وتی: فەرموو كاكە، وتم: من ئیشم بەجەنابت نییە جەنابت ئیشت بەمنە، وتی: بۆ تۆ كێێ؟ وتم من جەمیل مەلا قەرەم، هەڵسا و رۆژنامەكەی هێنا وتی ئەم جەمیل مەلا قەرەیە تۆیت، وتم: بەڵێ، پێكەنی و لەباوەشی كردم ، منیش وتم چییە مەوزوع؟، وتی: من وامزانی وە ئێستا پیرەمێردێك بە گۆچانەوە دێت نەمزانی ئەمە تۆیت ، ئەم زمانە هی خۆتە, وتم: نەوەڵڵا . ئەوە زۆر جار هەیە بۆ هەندێك شت هەیە زمانی هالیف بەكاردەهێنم ، لەو كتێبەش من كۆمەڵێك زاراوە بەكاردەهێنم لە هەموو ناوچەكان سودم بینیوە، لەوانە كاك رەهبەر وتی: كیها، و كاویشم بەكار هێناوە بۆ ئەوەی هەردوولا تێبگەن ، زۆر جار دەڵێم هەولێریەكان رەسەنن گاڵتەیان پێمەكەن ، زمانی هەولێر دەگەڕێتەوە سەر هیندنییەكان، كاك محەمەد باسی رایۆی پراكی كرد مەبەستت پەیكی ئێرانە كە تودەی ئێران پێشكەشی دەكرد مامۆستا حەسەن قزڵچی بەرەحمەت بێت سەرپەرشتی دەكرد هەرچەندە رادیۆیەكی سیاسی بوو، هاوكاریشیان مامۆستا عەلی گەلاوێژو و رەحیمی قازیش هاوكاریان دەكرد، زۆر جار دەڵێم بەداخەوە تیۆری سیاسی لەكوردستان بەدەستی خۆمان تیرۆر دەكرێت پیاوی گەورە و نووسەر و ئەدیب و رۆشنبیریش ئەم كەلتوورە پیسە لەناو كورد قەت قەت تەواو نابێت، بۆیە باسی ئەحمەد رەشوانیم كردووە، ئەحمەد رەشوانی رەنگە زۆرینەتان بزانن كێ بووە، ئەو كات باڵی مەكتەبی سیاسی بووە جەلالی مەلاییان پێدەوت، ئەحمەد رەشوانی پیاوێكی زۆر جوان بوو ئەدیب بوو شاعیر بوو مامۆستا بوو تێكۆشەر بوو هاورێی مام جەلال و مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد بوو، یەكێك لەشیعرەكانی (مەرێژن بۆم فرمێسكی غەم كە سووربووە خوێن لە جەستەم بەڵام ئۆخەی كە پێشمەرگەم) بەڵام بەداخەوە .
بەنیسبەت ئارامی تێكران و كارابیتیخا چۆش ئەوە باسم كرد، كەدوو ئەستێرەكە مەبەستم ئەوەبوو كارابیتی ئارامی تێكران بەراستی گرنگی پێدرا چونكە كە هاتەوە دیار بەكر یەك ملیۆن كەس پێشوازیان لە تەرمەكەی كرد، عەبدوڵڵا ئۆجەلان سوجدەی بۆبرد دەیگوت: ئارام سەفیری كوردە لەلای گەلی ئەرمەن، بەڵام باوكی ئەم دوو پیاوە یەكەم ئارامی تێكران كە تیپێكی مۆسیقای كوردی دامەزراند لە قامیشلۆ ، هەردووكیان خەڵكی قامیشلۆ بوون دوای چونەتە ئەرمەنستان، ئەوكات فەرەنسییەكان بە ئارامیان وتووە بە باباكرامیتیان وتووە سێ هەڵبژاردنت هەیە، ئەچیتە فەرەنسا، یان خانە نشینت بكەین، وتی نەخێر بەپارەی خۆم دەچمە پاپۆرەكەوە و دەچمەوە ئەرمەنستان. دەستان خۆشبیت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*