سەرەکی » راپۆرت » له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمــرالی… ئۆج ئالان

ته‌رازووی كورد

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمــرالی… ئۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی

ن: موراد یه‌تكین

بەشی دووەم

له‌شه‌ڕی رزگاریه‌وه‌ تا ئێستا گه‌وره‌ترین ڕووداو
ساڵی 2004 كاتێك بۆ چاپی یه‌كه‌می كتێبی ته‌رازوی كورد چاوپێكه‌تنێكم له‌گه‌ڵ سه‌رۆك كۆماری پێشوی توركیا سوله‌یمان ده‌میره‌ل ئه‌نجامدا (ده‌میره‌ل له‌و سه‌رده‌مه‌ سه‌رۆك كۆماری توركیابوو كه‌ ئۆج ئالان ده‌ستگیركرا…وه‌رگێر)، ئه‌و وای وێناكردو گوتی: «په‌لاماره‌ چه‌كداریه‌كانی په‌كه‌كه‌ كه‌ له‌ 15 ئابی 1984 وه‌ ده‌ستیان پێكرد، تا 16 شوباتی 1999 ده‌ستگیركردنی دامه‌زرێنه‌ری په‌كه‌كه‌ عه‌بدولڵا ئۆج ئالان و به‌ندكردنی له‌ دورگه‌ی ئیمڕالی …. ئه‌م قۆناغه‌ له‌مێژووی هاوچه‌رخی توركیادا دوای شه‌ڕی رزگاری نیشتیمانی گه‌وره‌ترین ڕووداو بوو».
ئه‌م ڕووداوه‌ نرخه‌كه‌ی زۆر به‌گرانی له‌سه‌ر توركیا كه‌وت و توركیا هێشتاش باجه‌كه‌ی ئه‌دات، نزیكه‌ی په‌نجا هه‌زار گیانیان له‌ده‌ستدا. به‌پێی ئه‌و ژماره‌یه‌ی كه‌ سه‌رۆك كۆمار ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان باسی لێوه‌كردوه‌ تا ئێستا زیانی 350ملیار دۆلاری به‌ توركیا گه‌یاندووه‌. به‌شێكی زۆر له‌و ناوچانه‌ی كه‌ به‌ناوچه‌ی شه‌ڕ ناوزه‌ند ده‌كران، بێبه‌ش بوون له‌ هه‌موو جۆره‌ خزمه‌تگوزاری و بوژاندنه‌وه‌ی ئابووری و هه‌روه‌ها ئاسایترین مافه‌كانی ژیانی تێدا به‌دی نه‌ده‌كران. به‌داخه‌وه‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو هۆكاربوون بۆ ئه‌وه‌ی توركیا ئه‌نه‌رژێكی زۆر له‌ كێشه‌ ناوخۆیه‌كانیدا خه‌رج بكات و نه‌پرژێته‌ سه‌ر كێشه‌ سه‌ره‌كیه‌كان و پێداویستیه‌ سه‌ركیه‌كانی بوژاندنه‌وه‌ی ئابوری ناوخۆیی. كه‌م بوون ئه‌و وه‌به‌رهێنه‌ره‌ بیانیانه‌ی كه‌ ده‌یانویست له‌ توركیا وه‌به‌رهێنان بكه‌ن. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ڕاده‌ی بێكاری له‌به‌رزبوونه‌وه‌دابوو، توركیا به‌جددی له‌ قه‌یراندابوو.
تا ئه‌مرۆكه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌كه‌كه‌ زۆر كتێب نووسراون و بڵاوكراونه‌ته‌وه‌. ته‌نها له‌ توركیا نا، به‌ڵكو له‌ ئه‌وروپاو خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش ژماره‌یه‌ك كتێب له‌ باره‌ی چۆنیه‌تی بوونی په‌كه‌كه‌ به‌ سارچاوه‌ی تیرۆر بوونیان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ حه‌سه‌ن جه‌مال له‌ كتێبه‌كه‌ی به‌ناوی (كورده‌كان) كاتێك له‌ ده‌می ئۆجه‌لانه‌وه‌ نووسیویه‌تی (ده‌كوژین…. بۆ ئه‌وه‌ی باڵاده‌ست بین) ڕاستیه‌كه‌. په‌رین چه‌ك، دوای كوژرانی ژماره‌یك له‌ خه‌ڵكی سڤیلدا هه‌مان شت ده‌ڵێ. له‌هه‌مان كتێبدا باس له‌ قسه‌كانی كه‌نداڵ نازان-ی سه‌رۆكی ئنستیتوتی كورد له‌ پاریس ده‌كات كه‌ ده‌ڵێ:»ئه‌گه‌ر توندوتیژیه‌كه‌كانی په‌كه‌كه‌ نه‌بوایه‌..پرسی كورد ئه‌وه‌نده‌ نه‌ده‌كه‌وته‌ ڕۆژه‌ڤی توركیا». هه‌موو ئه‌مانه‌ وێنای ڕاستیه‌ك ئه‌كه‌ن كه‌ ئازار به‌ دڵه‌كان ئه‌گه‌ێنێ، خۆزكه‌ به‌ شێوازێكی تر بوایه‌.
بێگومان هه‌ندێك ڕاستی تریش هه‌ن، بۆ نمونه‌ ئه‌و شێوازه‌ له‌ توندوتیژه‌یه‌یی كه‌ په‌كه‌كه‌ په‌یڕه‌ویكرد لایه‌نگری زۆری بۆ خۆی په‌یداكرد. به‌ڵام په‌كه‌كه‌ تا ئێستا نه‌یتوانیه‌وه‌ ببێته‌ نوێنه‌رێكی دانپێنراوی پرسی كورد له‌ توركیا. پرۆفیسۆر ئه‌لن دارشاویتز له‌ زانكۆی هارڤاردی له‌ ئه‌مریكا سه‌باره‌ت به‌ بزاڤی چه‌كداری كورد ده‌ڵێ:» كورد هه‌میشه‌ نه‌یانتوانیوه‌ به‌قه‌د بزاڤی رزگاری نیشتیمانی فه‌ڵه‌ستین مه‌شروعیه‌ت به‌ده‌ست بهێنن».
بێتر له‌ پرسی كوردو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ تا ئێستا له‌ باری ئه‌مه‌وه‌ نووسراون، ڕنگه‌ زۆر شتیتر هه‌بن كه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌ریان بنووسرێن. به‌ڵام وه‌ك پێشتریش ئاماژه‌م پێدابوو ئه‌م كتێبه‌ نه‌ كتێبێكه‌ له‌ سه‌ر پرسی كورد نه‌ له‌ باره‌ی په‌كه‌كه‌وه‌. ئه‌م كتێبه‌، كتێبی ئۆج ئالانه‌ كه‌ ناوه‌كه‌ی یه‌كسانه‌ له‌گه‌ڵ ناوی په‌كه‌كه‌‌، باس له‌و قۆناغه‌ سیاسیه‌یه‌ كه‌ ئاپۆكه‌ی ئاپۆچیه‌كان تێیدا ده‌ستگیركراوه‌و ده‌رئه‌نجامه‌كانی ئاشكرا ده‌كه‌ین. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش له‌گه‌ڵ ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی له‌ ئه‌نقه‌ره‌ ….. كه‌ ئامانج ئه‌وه‌یه‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌م ڕاستیانه‌ی له‌و رۆژه‌وه‌ تا ئێستا كه‌ هێشتا به‌داپۆشراوی ماونه‌ته‌وه‌. له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ وانه‌یه‌ك بۆ دووباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ خوێناویه‌یی كه‌ له‌ڕابردوودا هاته‌ ئاراوه‌.
نووسینه‌كه‌ هه‌م زۆر زه‌حه‌مت بوو، هه‌م زۆر ئاسانیش
زه‌حمه‌تیه‌كه‌ی له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدابوو. له‌و ساته‌وه‌ی ئۆج ئالان له‌ كینیاوه‌ ده‌ستگیركراو گه‌ڕێنرایه‌وه‌ بۆ توركیا. هه‌موو كه‌س قه‌ناعه‌تی ته‌واوی به‌وه‌ هه‌بوو كه‌ په‌نجه‌ی ئه‌مریكا له‌و كاره‌دا هه‌یه‌. به‌ڵام هه‌م توركیا هه‌م ده‌سه‌ڵاتدارنی ئه‌مریكا خۆیان له‌ پرسیاره‌كانی رۆژنامه‌نووسان ده‌دزیه‌وه‌.
له‌ 18ی ئه‌یلولی 2003 بوو یه‌كه‌م قڵش كه‌وته‌ دیواره‌كه‌وه‌. به‌ڵكه‌ی چاوپێكه‌وتنێكی نێوان سه‌ركۆنسۆڵی ئه‌مریكا(ئێرس ئێدلمان) له‌ئه‌نقه‌ره‌ له‌گه‌ڵ (مه‌همه‌ت ئاغر) سه‌رۆكی گشتی پارتی رێگای ڕاست (ده‌یه‌پ) ئاشكرا بوو. رۆژنامه‌نووسان له‌ ئێدلمانیان پرسی بوو ئایا ئه‌وكاته‌ بۆچی سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا به‌ڵێنی ئه‌وه‌یدابوو به‌ توركیا كه‌ سوپای ئه‌مریكا له‌ باكوری عێراق له‌به‌رامبه‌ر چه‌كداره‌كانی په‌كه‌كه‌ نه‌كه‌وته‌ جوڵه‌؟.ئێدلمان گوتووبوی: چونكه‌ هه‌ڵ و مه‌رج له‌ باكوری عێراق زۆر ئه‌سته‌م بوو. ئه‌گه‌رنا ئه‌مریكا هێشتا په‌كه‌كه‌ به‌تیرۆرست له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات. ئێدلمان له‌درێژه‌ی قسه‌كانیدا به‌ ڕوونی ئه‌م چه‌ند دێره‌ی گوتووبوو: «به‌رێز ئۆج ئالان به‌ هاوكاری ئه‌مریكا ڕاده‌ستی توركیا كرایه‌وه‌».
ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی رۆژنامه‌نووسان هه‌موو سه‌رنجیان له‌سه‌ر كارو چاڵاكیه‌كانی په‌كه‌كه‌بوو له‌ باكووری عێراق. ئه‌مه‌ یه‌كه‌م دانپێنانی فه‌رمی بوو، كه‌چی له‌و كاته‌دا ئه‌وه‌نه‌ به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گیرا.
چه‌ند مانگێك دوای ئه‌مه‌ به‌مه‌به‌ستی ئه‌نجامدانی چه‌ند لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا سه‌ردانێكی وه‌لایه‌ته‌یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكام كرد. ئێستێكی باشم له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ش كرد. من هه‌ر له‌ده‌ستگیركردنی ئۆج ئالانه‌وه‌ كارم له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ كردبوو، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ چانسی ئه‌وه‌م هه‌بوو هه‌ندیك كه‌سایه‌تی ببێنم كه‌ ناوه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆسیه‌یه‌دا قوفڵ بوون.
ئه‌م چانسه‌ی خۆم له‌ ئه‌نقه‌ره‌ش دووباره‌ خسته‌وه‌ گه‌ڕ، به‌وه‌ش ئه‌و قسه‌یه‌ی كه‌ ده‌ڵی:»ئه‌گه‌ر گۆڵچی له‌شوێنی گونجاو بوه‌ستی، بێگومان هیچ تۆپێكی له‌ده‌ست ده‌رناچێ».
كێبوو ده‌ستگیری كرد، توركیا یاخود ئه‌مریكا؟
بابزانین!…له‌رۆژی 4ی شوبات ده‌ستپیشخه‌ریه‌ك له‌ سی ئای ئه‌یه‌وه‌ بۆ میت كرا (ئه‌تانه‌وێت، پێتان ئه‌ده‌ین). توانیم هه‌لی ئه‌وه‌م ده‌ستكه‌وێ چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و چوار كه‌سایه‌تیه‌ پایه‌به‌رزه‌ی ده‌وڵه‌ت بكه‌م كه‌ به‌شداربوون له‌و كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌و بڕیاره‌ هه‌ستیاره‌ی تێدا درا. ئه‌م چوار كه‌سایه‌تیه‌ش هه‌ر یه‌ك له‌ سوله‌یمان ده‌میره‌ل-ی سه‌رۆك كۆمار، سه‌رۆك وه‌زیران بوله‌ند ئه‌جه‌وید، سه‌رۆكی ئاسایشی گشتی ئۆرگه‌نه‌راڵ حوسه‌ین كیڤرئك ئۆغڵو و هه‌روه‌ها سه‌رۆكی ده‌زگاری هه‌واڵگری (میت) شه‌نكه‌ل ئاته‌ساگوون بوون.
بۆ نمونه‌ ده‌میرال توانیبووی بڵێ (ئێمه‌ نه‌مانگرت، ئه‌مریكیه‌كان پیانداین). هه‌روه‌ها بۆ نمونه‌ ئه‌جه‌وید توانیبووی بڵێ (تێناگه‌م بۆچی پیانداین). بۆ نمونه‌ كڤرئك ئۆغڵو توانی بڵێ پێشی له‌به‌رده‌م ریفۆرمه‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروپا كرایه‌وه‌). من سوپاسگوزارم قسه‌م له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كێكیان كرد ڕاستگۆیانه‌ وه‌ڵامیان دامه‌وه‌.
به‌هه‌مان شێوه‌ ئیسماعیل جه‌م وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وكاته‌ی توركیا، كه‌ ده‌ستێكی باڵای هه‌بوو له‌ پرۆسه‌ری گرتنی ئۆج ئالاندا، هه‌روه‌ها هه‌ریه‌ك له‌ مارك پارسی سه‌ركۆنسۆڵی گشتی ئه‌مریكا له‌ ئه‌نقه‌ره‌و ده‌میره‌ل، ئه‌جه‌وید و جه‌م كه‌هه‌رسێكیان له‌ ئێستادا له‌ژیاندا نه‌ماون، بێجگه‌ له‌ كڤرك ئۆغڵو چاوپێكه‌وتنم له‌گه‌ڵیاندا ئه‌نجام داون و له‌ به‌شی كۆتایی كتێبه‌كه‌دا چاوپێكه‌وتنه‌كانم وه‌ك خۆی داناونه‌ته‌وه‌.
چانسێكی تریشم، ئه‌ویش ده‌ستگه‌یشتنم به‌ هه‌ندی دۆسێ و به‌ڵگه‌نامه‌ی زۆر گرنگ بوو كه‌ هه‌ندێكیان هێشتا به‌ نهێنی ماونه‌ته‌وه‌.له‌ نێو ئه‌مانه‌ش ده‌ستنوسی ئه‌م
چاوپێكه‌وتنه‌ی نێوان حوسنی موبارك-ی سه‌رۆكی میسر له‌گه‌ڵ ده‌میره‌ل و شاندی توركیا له‌ 6تشرینی یه‌كه‌می 1998 له‌ ئه‌نقه‌ره‌. هه‌روه‌ها كۆپیه‌كی ئه‌و نامه‌یه‌ی كه‌ بیل كلنتۆن-ی سه‌رۆكی ئه‌مریكا بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیاو سوریای ناردبوو، كه‌ئه‌ویش به‌رواره‌كه‌ی له‌هه‌مان رۆژدایه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌ستنوسی ئه‌و كۆبونه‌وه‌ی لوتكه‌ی دەو‌ڵه‌تی توركیا كه‌له‌ 9 تشرینی یه‌كه‌می 1998كه‌تێدا به‌یانی جه‌نگ له‌ دژی سوریا ڕاگه‌ێنرا. له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا هه‌موو ئه‌و چاوپێكه‌وتنانه‌ی ئه‌نجامم داون، له‌گه‌ڵ ووته‌كانی ئۆج ئالان له‌كاتی به‌رێوه‌چوونی لێكۆڵینه‌وه‌كاندا،له‌م كتێبه‌ی كه‌ له‌به‌رده‌ستدان تا ساڵی 2004 ته‌واو بوه‌ له‌چاپدراوه‌.
هه‌نگاوی دواتر. له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستا. واتا له‌ ده‌ستگیركردنی ئۆج ئالانه‌وه‌ كه‌ ئێستاكه‌ بیست ساڵ تێپه‌ڕبووه‌، به‌ تێپه‌ڕبوونی ئه‌م هه‌موو كاته‌ زۆره‌وه‌ ئه‌م هه‌موو ڕووداوانه‌ی كه‌ هاتنه‌ پێشه‌وه‌ له‌م ماوه‌ زه‌مه‌نیه‌دا،پێویستی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی زیاترو كارو خه‌باتی زیاتر هه‌بوو. له‌نێوان ئه‌مانه‌دا ته‌واوبوونی موده‌تی ده‌عواكه‌ی یۆنان و بڵاوكردنه‌وه‌ی بیره‌وه‌ریه‌كانی هه‌ندێ له‌ ئه‌كته‌ره‌ گرنگه‌كان و بڵاوبونه‌وه‌ی هه‌ندێك كتێبی لێكۆڵینه‌وه‌، دانپێدانانه‌كانی هه‌ندێ له‌ شایه‌تحاڵه‌كان و ئاشكرابوونی هه‌ندێ ڕاپۆرته‌ هه‌واڵگرییه‌كان، هه‌روه‌ها هه‌ندێك بابه‌ت كه‌ له‌كاتی خۆیدا نه‌ده‌كرا قسه‌یان له‌سه‌ر بكرێ ئیتر هه‌لی ئه‌وه‌ هاته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر بكرێت. له‌م كتێبه‌دا باس له‌ چه‌ند ناوێكی گرنگ ئه‌كرێت كه‌ رۆلیان هه‌بووه‌ له‌ ده‌ستگیركردنی ئۆج ئالان و ئه‌و قۆناغه‌ی دواتریش، كه‌ له‌مه‌پێش له‌سه‌ر ئاستی ڕایگشتیه‌وه‌ ئه‌وه‌نه‌ ناسراو نین. بۆ نمونه‌وه‌ك رۆلی هه‌ریه‌ك له‌ راوێژكاری كاروباره‌ی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتی كینیا (ماتوما كوتوریما)، یاخود سه‌ركۆنسوڵی ئه‌مریكا له‌ ئه‌سینا (نیكۆلاس بروس)… ئه‌وه‌ی راستی بێ كارو خه‌باتێكی ئه‌وه‌نده‌ ئاسان نه‌بوو و كاتێك كتێبه‌كه‌ ده‌خوێننه‌وه‌ له‌مه‌ تێده‌گه‌ن.
كانوونی دووه‌می 2019
«هه‌ره‌شه‌كان بۆ سه‌ر سوریا» 30 ئه‌یلول1998، چه‌نكایا
سه‌رۆك كۆمار سوله‌یمان ده‌میرال ره‌شنووسه‌كه‌ی خوێنده‌وه‌، به‌سه‌ر چاویلكه‌كه‌یه‌وه‌ سه‌یری راوێژكاره‌كانی كرد. راوێژكاری یه‌كه‌می فه‌ره‌یدون سنرلیئۆغلو له‌گه‌ڵ راوێژكاری كاروباری ده‌ره‌وه‌ی مه‌همه‌ت ئه‌لیبه‌یار.. رشنووسێكیان نووسی بوو.ناوه‌ڕۆكه‌كه‌شی بریتیبوو له‌وه‌ كه‌ «ئایا ئه‌گه‌ر بێتو هه‌ڵوێستی توندتر بگرنه‌به‌ر، دڵنیا نین كه‌ ئه‌نجامه‌كانی باش ئه‌بێ و یاخود زیاده‌ڕه‌ێكی بێ ئه‌نجام ئه‌بێ.چه‌ند رۆژێك له‌وه‌پێش ده‌میرال له‌ كۆبونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ راوێژكاره‌كانی سه‌باره‌ت به‌ ووتاره‌كه‌ی كه‌ بڕیاربوو بۆ كردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان پێشكه‌شی بكات،داوایلێكردبوون له‌بابه‌تی سوریادا گرنگیه‌كی تایبه‌ت به‌جه‌سته‌بده‌ن».
ده‌میرالیش وه‌ك سه‌رۆك كۆماره‌كانی پێش خۆی،وه‌ك نه‌ریتێك له‌ 1تشرینی یه‌كه‌م له‌ووتاری كردنه‌وه‌ی وه‌رزی یاسادانانە په‌رله‌مان گرنگی پێ ده‌دا. چه‌ند رۆژێك پێش 1تشرینی یه‌كه‌م، له‌ ئاماده‌كاری بۆ ووتاره‌كه‌ی داوایكردبوو گرنگی تایبه‌ت به‌بابه‌تی سوریا بدرێت. ئه‌و له‌ ووتاره‌كه‌یدا گتوبووی: «ئیتر سنوره‌كانی ئارم گرتنمان به‌زین».
راوێژكاره‌كانی ده‌میرال ده‌یانزانی له‌و مانگه‌ی دووایدا هه‌م له‌ كۆبونه‌وه‌ی سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ئه‌ركانی سوپا ئۆرگه‌نه‌راڵ حوسه‌ین كقركئۆغڵو و هه‌م له‌كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نیشتیمانیدا و هەر‌وه‌ها له‌ چاوپێكه‌وتنی هه‌فتانه‌كه‌شه‌وه‌ باس له‌و بابه‌ته‌ كراوه‌. سێ مانگ له‌مه‌وبه‌ر به‌سیفه‌تی فه‌رمانده‌ی هێزی زه‌مینی، بۆ جاری یه‌كه‌م كڤركئۆغڵو به‌مه‌به‌ستی فشار خستنه‌ سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی هاوكاری په‌كه‌كه‌ ده‌كه‌ن گفتوگۆیه‌كی له‌گه‌ڵ ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نیشتیمانی ده‌ستپێكردبوو، واتا له‌ مانگی حوزه‌یرانه‌وه‌. بابه‌ته‌كه‌ی به‌وورده‌كاریه‌وه‌ له‌ ته‌موزدا له‌گه‌ڵ ئه‌نجومه‌ن كۆبووبۆوه‌. كڤركئۆغڵو له‌و كۆبونه‌وه‌یدا به‌ ده‌میرالی كوتووبوو:» سه‌باره‌ت به‌ پرسی تیرۆر هه‌رچیه‌كی له‌ده‌ستمان بی درێخی لێناكه‌ین».» به‌ڵام كاتێك سه‌ركرده‌ی په‌كه‌كه‌ له‌ سوریابێ ، ئه‌وكاته‌ هه‌رچیه‌كی بیكه‌ن ئه‌وا سنووردار ئه‌بێ، له‌بابه‌تی سوریاوه‌ ده‌ستمانداوه‌ته‌ هه‌نێ جموجۆڵ، ئه‌گه‌ر رێگه‌مان پێ بده‌یت ئه‌م ڕاپۆرته‌ وه‌ك پلانێكی كرداریانه‌ پێشكه‌ش به‌ ئێوه‌ بكه‌ین».
ڕاپۆرته‌كه‌ له‌مانگی تشرینی یه‌كه‌م و له‌كۆبونه‌وه‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نیشتیمانی پێشكه‌ش كرا. ئیتر له‌و كۆبونه‌وه‌یدا به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی پێشكه‌شكردنی ڕاپۆرته‌كه‌ سپێرداربوو به‌ ئۆرگه‌نه‌راڵ كڤركئۆغڵو به‌ سیفه‌تی سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ئه‌ركانی سووپای توركیا.
یه‌كی له‌ هۆكاره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی ده‌میرال بۆ پێش ده‌ستكردنی به‌ جووڵه‌ی سه‌ربازی، جوڵه‌ی سیاسی ده‌ستپێبكات ئه‌وه‌بوو، پێش چه‌ند رۆژێك زانیاریه‌ك له‌لایه‌ن راوێژكاری یه‌كه‌می فه‌ره‌یدون سنرلیئۆغڵوه‌ هاتبوو. سنرلیئۆغڵو زۆر به‌ سه‌رنجه‌وه‌ ته‌له‌گرافه‌كانی قاهیره‌ بنكه‌ی كۆمكاری عه‌ره‌بی له‌وێیه‌ و هه‌روه‌ها پایته‌خته‌ عه‌ربیه‌كانی تری خوێندبۆوه‌،تیشكی خستبووه‌ سه‌ر شتێكی سه‌یر!. ئه‌و ساڵه‌ (حافز ئه‌سه‌د) كاتێك له‌سه‌رئاستی ناوخۆیدا سه‌ركه‌وتوبوو له‌ له‌ناوبردنی (ڕه‌فعه‌ت ئه‌سه‌د)ی برای توانی بووی هێز و پشتیوانی بۆ خۆی ده‌سته‌به‌ر بكات،به‌ئامانجی به‌رزكردنه‌وه‌ی ستراتیژی خۆی له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌كیش هه‌وڵه‌كانی چڕكردبوونه‌وه‌ بۆ هاندانی وڵاتانی ئه‌ندام له‌ ناو كۆمكاری عه‌ره‌بی له‌دژی توركیاو داوای كۆبونه‌وه‌یه‌كی نائاسایی كردبوو. كه‌چی پاڵپشتی لێنه‌كرابوو. سنرلیئۆغڵو پێوابوو كاته‌كه‌ زۆر گونجاوه‌ له‌دژی سوریا بكه‌ونه‌ جوڵه‌وه‌، به‌واتایه‌كی تر ئاسنه‌كه‌ به‌گه‌رمی بكوترێته‌وه‌ باشتره‌. ئه‌و دۆڕانه‌كه‌ی سوریایی له‌گه‌ڵ كۆمكاری عه‌ره‌بی بۆ سه‌رۆك كۆمار باسكردبوو.
ده‌میرال كه‌م یان زیاد ده‌یزانی ناوه‌ڕۆكی ڕاپۆرته‌كه‌ی له‌باره‌ی سوریاوه‌ كه‌ بڕیاریوو له‌كۆتای مانگی تشرینی یه‌كه‌مدا له‌لایه‌ن كڤركئۆغڵوه‌ پێشكه‌شی ده‌كری جی تێدا.ئه‌و ده‌یزانی فه‌رمانده‌ سه‌ربازیه‌كان له‌ ئه‌ندێشه‌ی ئه‌وه‌دان كه‌ ده‌ستكه‌وتێكی به‌رێگه‌ی زه‌بری سه‌ربازیه‌وه‌ وه‌ده‌ست دێ به‌ هۆكاری سیاسی له‌ ده‌ست بدرێت، بۆیه‌ ئامانجه‌كه‌یان سوریابوو و نه‌یاده‌ویست پرسه‌كه‌ به‌سیاسی بكرێت.
هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌شدابوو واتا له‌ 16 ئه‌یلولدا هه‌واڵی ئه‌وه‌ بڵاوبۆوه‌ كه‌ فه‌رمانده‌ی هێزی زه‌می سوپا ئۆرگه‌نه‌رال ئاتیلا ئاته‌ش له‌سه‌ر سنوره‌كانی سوریاو له‌ ناوچه‌ی هاتای نزیك شارۆچكه‌ی ره‌یحانیه‌ی سوریا، له‌گه‌ڵ یه‌كه‌یه‌كی سه‌ربازی پارێزگاری سنووردا كێماڵێكی ناوچه‌كه‌ی كردووه‌، ئه‌وه‌ش بوه‌ هۆی دۆوستبوونی مشه‌وه‌شێك له‌ناو ڕایگشتی توركیادا. كاتێك له‌گه‌ڵ خۆیدا ئۆرگه‌نه‌راڵ ئایتاش یاڵمان-ی فه‌رمانده‌ی دووه‌می سوپاو هەر‌وه‌ها فه‌رمانده‌ی كۆریدۆری شه‌شه‌می سوپا كۆر گه‌نه‌راڵ جه‌تین سانه‌ری بردبوون. له‌ناو كه‌شێكی ئاماده‌كاریدا بۆ جه‌نگ،قۆڵ و مه‌چه‌كه‌كانیان هه‌ڵماڵی بوون. ئۆرگه‌نه‌راڵ ئاته‌ش به‌ په‌نجه‌ی ئاماژه‌ی به‌ سوریا كردبوو و وه‌های گووتبوو:
« توركیا. له‌گه‌ڵ هاوسێكانی له‌په‌یوه‌ندیه‌كی باشدایه‌. به‌ڵام سوریا كه‌ پارێزگاری له‌ چه‌ته‌یه‌كی وه‌ك ئاپۆ ئه‌كات ، ئه‌وا ئیستغلالی ئه‌م نیازپاكیه‌مان ئه‌كات. بۆیه‌ من به‌ ئاشكرا ئه‌وه‌ ئه‌ڵێم كه‌، ئیتر میلله‌تی تورك ئه‌م نیازپاكیه‌ی كه‌ تا ئێستا نیشانیداوه‌ كۆتای پێده‌هێنێ. خه‌ریكه‌ سنوره‌كانی ئارامگرتنمان ده‌به‌زێت. ئێمه‌ چاومان له‌ خاكی كه‌س نیه‌. به‌ڵام هه‌رگیز رێكه‌ش به‌وه‌ ناده‌ین هیچ وه‌ڵاتێك له‌سه‌ر خاكی ئێمه‌وه‌ هیوا هه‌ڵچنێ. بۆیه‌ پێویسته‌ سووریای هاوسێمان زۆر به‌باشی له‌مه‌ تێبگات».
قسه‌كانی له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵمه‌تێكی سیاسی و سه‌ربازی بوون. له‌30 ئابی ئه‌وساڵه‌دابوو پۆستی سه‌رۆكی ئه‌ركانی سوپا له‌ ئیسماعیل هه‌قی كه‌ردایه‌وه‌ ڕاده‌ستی كڤركئۆغڵوه‌ كرابوو. ئه‌و رۆژه‌ سه‌رله‌به‌یانێكی زوو له‌ گه‌ڕانه‌وەی له‌كۆبونه‌وه‌یكی سه‌رۆك ئه‌ركانه‌كانی سوپای وڵاتانی ناتۆدا، له‌ فڕۆكه‌خانه‌ی ئه‌سه‌نبۆغا یه‌كتربینینێكی ئه‌وو ئاته‌ش له‌باره‌ی ئاگارداركردنه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌وه‌ ئه‌نجام درابوو و قسه‌كانی ئاته‌شیش له‌وكاته‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌و یه‌كتر بینینه‌بوو. ئیتر دره‌شمی (ئه‌نقه‌ر ئیتر ئارامی نه‌ما) له‌سه‌ر سنووره‌كانی سوریا بانگه‌وازی بۆ ده‌ركرا.
ووته‌ی (ئاراممان نه‌ما) كه‌ دوو هه‌فته‌ له‌مه‌پێش فه‌رمانده‌ی ئه‌ركانی سوپا گوتووبوی، ئێستاكه‌ سه‌رۆك كۆمار له‌ ووتاره‌كه‌یدا دووباره‌ی ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ دۆخه‌كه‌ به‌ته‌واوه‌تی مانایه‌كی سیاسی زۆر قورس له‌خۆده‌گرێ. دمیرال ئه‌م قسه‌یه‌ی له‌ژێر بنمیچی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ده‌كرد كه‌ به‌پێی ده‌ستور ده‌سه‌ڵاتی بڕیاری هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگیان هه‌بوو.
له‌ڕاستیدا توركیا ئه‌م ووته‌یه‌ی له‌ ڕابردووشدا جارێكی تر به‌كارهێنابوو و ده‌رئه‌نجامیشی هه‌بووبوو. توركیا له‌سه‌رده‌می كه‌ ده‌میرال سه‌رۆك وه‌زیران و ئه‌ردال ئینونوش جێگری سه‌رۆك وه‌زیران بوو، واتا له‌ سه‌رده‌می كوالیسۆنی (ده‌یه‌په‌،سه‌هه‌په‌) دابوو كاتێك ئسمه‌ت سه‌زگین وه‌زیری ناوخۆی ئه‌كاته‌ ‌ته‌ماسه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ ڕه‌وشی ئه‌منی له‌گه‌ڵ سوریادا، له‌پێشدا سه‌رۆكی هه‌ردوو پارته‌كه‌ی كوالیسۆنه‌كه‌ له‌ووتاره‌كانیاندا هه‌مان ووته‌یان به‌كارهێنابوو(توركیا ئیتر ئارامی نه‌ما). ئه‌م ئاگادراكرنه‌وەیە‌ رۆڵی هه‌بوو له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی پێی په‌رله‌مانتارانی پارتی پاسۆكی ده‌سه‌ڵاتدار بۆ كه‌مپی (وادی بیقاع) له‌ لوبنان كه‌ ئه‌وكاته‌ ئۆج ئالان له‌وی نیشته‌جێ بوو.
له‌ده‌رئه‌نجامی ئه‌مه‌شدا، ساڵی 1992 كه‌ هێشتا سوریا له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی سووریادابوو كه‌مپی
(مه‌عسوم كۆركماز) كه‌ كه‌مپێ بوو بۆ مه‌شقی سه‌ربازی و په‌روه‌رده‌ی سیاسی په‌كه‌كه‌ داخرا. حكومه‌تی لوبنان ئه‌وكاته‌ بۆ دڵنیا بوونه‌وه‌ی توركیا سه‌ركۆنسۆڵی توركیا له‌ به‌ریروت ئایدن كه‌ره‌هان-ی بردبوو بۆ شوێنی كه‌مپه‌كه‌ تا به‌چاوی خۆی ببینی كه‌ هیچ مه‌شقێكی سه‌ربازی له‌وی ناكرێ.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بریتانیا به‌ره‌و پرۆسه‌ی‌ بریكزێت هه‌نگاو ده‌نێت

ئا: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید بریكزێت ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ لێكدراوی‌ هه‌ردوو وشه‌ی‌ بریتانیا ...