سەرەکی » دۆسێ » سـەرزەمـیـنی ئـافـاتێكی بـێـكـۆتا

لیبیای قەزافی، لیبیای حەفتەر و ئەوانیتر

سـەرزەمـیـنی ئـافـاتێكی بـێـكـۆتا

پەیڤێک

وا بۆ هەشت ساڵ دەچێت لیبیا رووبەروی پشێویی و نا ئارامییەکی گەورە بۆتەوە، لە هەمووشی خراپتر ئەوەیە لە ئێستادا ئەم وڵاتە بۆتە مۆڵگەیەکی گەورە بۆ گرووپە تیرۆریستەکان و باندەکانی مافیا و بازرگانیکردن بە کۆچەرانەوە، جگە لەوەش بۆتە مەیدانێکی گەورە بۆ جەنگی زلهێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکان.
ئێمە لە کوردستانی نوێ ئەم دۆسێیەمان تەرخانکردووە بۆ ئەم وڵاتە، کە ئەم بەرێزانە تێیدا بەشداربوون: سابیر عەبدوڵڵا كەریم، شاناز هیرانی، ماجید خەلیل.

کوردستانی نوێ

سابیر عەبدوڵڵا كەریم

دوای ئەوەی لیوای خانەنشینی سوپای لیبیا خەلیفە حەفتەر لە تۆمارێكی دەنگیەوە لە سەرەتای نیسانی ڕابردوودا شەڕی بۆ سەر تەرابلوسی پایتەخت ڕاگەیاند و هێزەكانی لە نزیك ئەو شارە شەڕی قورسیان كرد، ئەو پرسیارە دێتە گۆڕێ، كە ئایا چۆن ئەو هێزانەی حەفتەر بەبێ ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە توانیان بگەنە نزیك پایتەخت، لە كاتێكدا كە سەدان كیلۆمەتر لە چەقی هێزەكانی (حەفتەر)وە دوورە. بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە شانۆی سیاسی و سەربازی لیبیا لێك هەڵبوەشێنرێت و كەمێك بگەڕێینەوە بۆ بارودۆخی ساڵانی پێشوو، بە تایبەتی ئەو شەڕو پێكدادانانەی، كە هێزەكانی سەر بە حەفتەر یەك لە دوای یەك لە شارەكانی لیبیا بەرپای كرد، سەرەڕای ئەو ڕێككەوتن و هاوپەیمانێتیانەی كە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو لەگەڵ لایەن و پێكهاتە سەربازی و كۆمەڵایەتییەكانی لیبیا لە ناوچە جیاوازەكانی ئەو وڵاتەدا ئەنجامی داوە، كە هۆكاری سەرەكیە لە پشت بەهێزبوونی پێگەكەی.
دەركەوتنی خەلیفە حەفتەر وەك یاریزانێكی سیاسی لە شانۆی سیاسی لیبیا، بە دیاریكراوی لە شوباتی ساڵی 2014 دەستی پێكرد، ئەو كاتەی كە لە دەوڵەتی ئیماراتەوە هەڵپەستاردنی دەستوری لیبیا و هەڵوەشاندنەوەی كۆنگری نیشتیمانی گشتی ڕاگەیاند، لە هەنگاوێكی تریشدا خۆرهەڵاتی لیبیای كردە بارەگای سەرەكی هێزەكانی، بە تایبەتی ناوچەی (الرجمە) لە باشووری خۆرهەڵاتی بەنغازی. سێ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەو كودەتایە لە تاراوگە لە مانگی ئایاری ساڵی 2014دا حەفتەر پرۆسەیەكی سەربازی بە ناوی (كەرامە)وە ڕاگەیاند بە ئامانجێكی ڕاگەیەنراو لەژێر ناوی بەگژداچوونەوەی تیرۆر لە بەنغازی، لە لایەكی تریشەوە ئامانجێكی ڕانەگەیەنراوی شاراوەشی هەبوو ئەویش بریتیە لە كۆنترۆڵكردنی تەواوی لیبیا بە هێزی چەك و بە پاڵپشتی هەرێمی و نێودەوڵەتی. وەك كاردانەوەیەك لە دژی هەنگاوە خێراكانی خەلیفە حەفتەر لە خۆرئاوای لیبیا پرۆسەیەكی سەربازی دژ سەریهەڵدا و بە ئامانجكردنی لایەنگرانی (حەفتەر)، كە بە جووڵانەوەی گرنگی لیبیا ناسراوە و تا ڕادەیەك هاوكێشەكەی لەسەر زەوی گۆڕیوە.

خەلیفە حەفتەر، كەسێك هەمیشە لە پێشڕەویدا
بە درێژایی چوار ساڵی ڕابردوو خاكی تەرابلوس بووەتە گۆڕەپانی شەڕ لە نێوان هاوپەیمانانی شۆڕشی فبرایەر (زەنتان و میسراتە)، كە دوو لە گەورەترین هێزە سەربازییەكانی ناوچەی خۆرئاوای لیبیایان پێكهێناوە. لە شەڕی لیبیا چەندین گرووپ و هێزی جیاواز چوونە ناو شەڕەكان شانبەشانی هەردوو لایەنی سەرەكی شەڕكەر زەنتان و میسراتە و چەند شارێكی ئەمازیغی نشینیشی گرتەوە لەگەڵ كەتائیبەكانی تەرابلوس، دواجار شەڕەكە بە دەرچوونی سەرجەم یەكە سەربازیە چەكدارەكانی سەر بە حەفتەر لە شاری تەرابلوس كۆتایی پێهات.
لە لایەكی ترەوە 3 ساڵی شەڕ لە ڕوانگەی بەنغازی لە ساڵی 2017 لە بەرژەوەندی خەلیفە حەفتەر كۆتایی پێهات، لە كاتێكدا هەریەكە لە میسر و ئیمارات لە ڕووی سەربازیەوە یارمەتی زۆریاندا، تا ئەو ڕادەیەی كە فڕۆكە جەنگییەكانی ئەو دوو دەوڵەتە بۆردومانی بنكە و پێگەكانی هێزەكانی دژ بە هێزەكانی حەفتەر-یان دەكرد. لە دوای ئەو سەركەوتنانە حەفتەر لە فراوانخوازی جوگرافی بەردەوام بوو، لە هەنگاوێكی گرنگیش بۆ بەهێزكردنی پێگە و هەژموونی ڕێككەوتنی لەگەڵ چەند پێكهاتەیەكی خێڵەكی سەرەكی كرد لە ناوچەكانی خۆرهەڵاتی لیبیا، هەندێكیان لەبەر بەرژەوەندی كەسیی سەرۆك خێڵەكان بوو، هەندێكی تریشیان لە ترسی ئەو ترس و تۆقاندنە بوو، كە هێزەكانی حەفتەر بۆ سەپاندنی هەژموون و دەسەڵات پیادەیان كرد، بە تایبەتی لە بەرامبەر نەیارەكانی. خەلیفە حەفتەر، كە هەڵگری ڕەگەزنامەی ئەمەریكیە دەكرێت بە پێی یاسای تاوانەكانی جەنگ لە ئەمەریكا دادگایی بكرێت، بە تایبەتی كە یەكێك لە ئەفسەرەكانی لە ساڵی 2017 یاداشتی سزادانی لەلایەن دادگای تاوانەكانی جەنگەوە بۆ دەركراوە بەهۆی ئەوەی فەرمانی كردووە بۆ كوشتنی (33) دیلی جەنگ، بەڵام خودی حەفتەر لە ڤیدیۆیەكدا لە ساڵی 2015 فەرمان بە سەربازەكانی دەكات، كە هیچ جەنگاوەرێك دەستگیر نەكەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەنجامدانی تاوانی جەنگ لە مەیدانی شەڕدا.
لە مانگی ئایاری ساڵی 2018 لیوا حەفتەر هەڵمەتێكی سەربازی بۆ سەر ناوچەی دەرنە دەستپێكرد، كە دوایین پێگەی هێزە نەیارەكانی بوو لە ناوچەی خۆرهەڵات و توانی دەستی بەسەردا بگرێت، پاشان لە سەرەتای ساڵی 2019 ئۆپراسیۆنێكی سەربازی لە ناوچەكانی باشوور بە ناوی (قەڵاچۆكردنی تاوانكاری و مافیا بیانییەكان) دەستپێكرد و لە ماوەیەكی دیاریكراودا هێزەكانی توانیان شارەكانی (سەبها، مەرزق، ئۆباری، براكی كەناری) كۆنترۆڵ بكەن، بەمەش حەفتەر توانی لە ڕێگەی باشورەوە هێڵێكی ڕاستەوخۆ بە ئاراستەی تەرابلوسی پایتەخت بۆ چالاكی هێزەكانی بكاتەوە، كە قووڵایی ستراتیژی 800 كیلۆمەترە، لە لایەكی تریشەوە فاكتەرێكی ئەرێنیە بۆ خۆپاراستن لە ڕوبەڕبوونەوەی لەگەڵ هێزەكانی میسراتە لە هێڵی كەناریی خۆرهەڵاتی تەرابلوس.

شەڕی تەرابلوس و گەڕانەوەی هاوپەیمانەكانی شۆڕش
لە ڕاستیدا تاكە هێڵی لۆجیستی بۆ هێزەكانی حەفتەر بریتیە لە دەروازەی باشووری تەرابلوس، كە توانی كۆنترۆڵی بكات و بیكاتە بارەگای سەرەكی بۆ بەڕێوەبردنی ئۆپراسیۆنە سەربازیەكەی بۆ سەر پایتەخت، لەوێشەوە هێزەكانی سەر بە حەفتەر بە ئاسانی گەیشتنە ناوچەكانی خۆرهەڵاتی لیبیا لە دوای بڕینی 800 كیلۆمەتر ڕێگە. ئەو ڕووداوانە پاڵی بە دوژمنەكانی دوێنێ و هاوپەیمانەكانی شۆڕشی 17ی فبرایەر-وە ناو سەرلەنوێ ببنەوە هاوپەیمانی یەكتر، بەڵام ئەم جارەیان لە دژی پێشڕەوییەكانی حەفتەر، كە نوێنەرایەتی پرۆژەی سەربازی لە لیبیا دەكات و پشتیوانیەكی هەرێمی و نێودەوڵەتی بەهێزی لێ دەكرێت.
لیبیای دوای قەزافی، وڵاتێكە كەس ئیرەیی پێنابات
لە ئێستادا لایەنە نێودەوڵەتییەكان، وەك یەكێتی ئەوروپا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بە دوای ڕێكخستنەوەیەكی سەربازی دیسپلینكراودا دەگەڕێن، كە بتوانرێت سوودی لێوەربگیرێت بۆ ڕاهێنان و پێدانی كەرەستەی سەربازی بۆ ئەوەی ببنە فاكتەرێك بۆ كۆنترۆڵكردن و ڕاگرتنی كۆچی نایاسایی و لەناوبردنی ڕێكخراوە توندڕەوەكان لەو وڵاتەدا. پاڵپشتییەكی ئەوروپی هەیە بۆ پشتیوانیی پاسەوانی سەرۆكایەتی و چەندین دامەزراوەی سەربازیی دیكە، لەوانە هەندێك لە هێزە دەریاییەكان، هەروەها چەند یەكەیەك لە هێزە زەمینییەكان، ئەوەش لە پێناو سەقامگیركردنی ئاسایشی كەنارەكانی سەر دەریای ناوەڕاست لە بەرەی تەڕابلوس و ناوچە سنوورییەكانی خۆرئاوا و باشور، كە چالاكییەكی گەورەی كۆچی نایاسایی تێدا دەبینرێت لەگەڵ تێپەڕینی چەكدارە بیانییەكان و بەقاچاخبردنی چەك و ماددەی هۆشبەر.
بە پێچەوانەی میلیشیا پەرتوبڵاوەكان، كە لە دوای ڕووخانی ڕژێمەكەی (مەعەمەر قەزافی)یەوە لە ساڵی 2011 دەستیان بەسەر شانۆی سیاسی لیبیادا گرتووە، لە ئێستادا هەندێك ڕێكخراوی چەكداری ڕێكخراو و بە دیسپلین، كە چەندین ئەفسەری باڵای سوپا و هێزەكانی پۆلیسیان لەخۆ گرتووە، لە چەندین شوێنی جیاوازی وڵات دەستیان بە خۆڕێكخستن و كاركردن كردووە، بەبێ ئەوەی بتوانن لەناو یەك پەیكەری یەكگرتوودا یەكبگرن و كۆببنەوە، بەڵام هەبوونی ئەم گروپانە، بەم دواییانە بوونەتە مایەی تەنگپێهەڵچنین بە ڕێكخراوە پەڕگیرەكان و قاچاخچییەكانی كۆچبەرانی نایاسایی و كۆتایهێنان بە چەندین دیاردەی نایاسایی.
بە شێوەیەكی گشتی گەشەی هێزە سەربازییە نیزامییەكان و دووبارە ڕێكخستنەوەی ڕیزەكانیان، تەنانەت لەگەڵ بەردەوامبوونی ناكۆكییەكانی نێوان سەركردەكانی، بۆتە مایەی پاشەكشەی نفوزی گروپە پەڕگیرەكان. گەورەترین هەڵمەت دژ بە توندڕەوەكان، ئەو هەڵمەتە بوو كە لەلایەن هێزەكانی (البنیان المرصوص)ـەوە ئەنجامدرا، كە ئەم هێزەش سەر بە ئەنجومەنی سەرۆكایەتییە و دژی بوونی ڕێكخراوی داعشە لە ناوچەی (سرت).
لای خۆیانەوە هێزە ئەمنییەكانی جەزائیر لەوە دەترسن فشار بۆسەر توندڕەوەكانی ناو لیبیا ببێتە مایەی گەڕانەوەی توندڕەوە جەزائیرییەكان بۆ وڵاتەكەی خۆیان، لەو دەمەی وڵاتەكەیان خۆی ئامادە دەكات بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی، بەوپێیەی ناوچەی هەرە لاوازی سەر سنوری نێوان جەزائیر و لیبیا دەكەوێتە هەردوو ناوچەی باشووری خۆرئاوا و ناوەڕاستی خۆرئاوا نزیك شارۆچكەی «غدامس». دوای ئەوەی خەلیفە حەفتەر سەركەوتوو بوو لە ناوچەی خۆرهەڵات تا سوپای نیشتیمانیی دروستبكاتەوە، ئەمەش دووبارە خوێنی گەڕاندۆتەوە بۆ ناو كایەی سەربازیی لیبیا و هەوڵەكانیان بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی سوپا. عەمید (مستەفا چەركەسی)ی فەرماندەی یەكەكانی بەرگری لە بەنغازی كە بوونی خەلیفە حەفتەر ڕەتدەكاتەوە، لەم بارەیەوە دەڵێت: هیوامان وایە دواجار دامەزراوەیەكی سەربازیی بێتە ئاراوە. من بە گوێرەی شەرعیەتی ئەنجومەنی سەرۆكایەتی كاردەكەم كە بە شێوەیەكی نێودەوڵەتی دانی پێدانراوە. لای خۆشییەوە عەمید (نەجمی ناكوع)ی فەرماندەی «پاسەوانی سەرۆكایەتی»ی لیبیا دەڵێت: هەموو ڕۆژێك پێشوازی لە لاوێكی نوێ دەكەین و دەست بە ڕاهێنان دەكات لە پێناو پاراستنی دامەزراوە لیبییەكاندا، بەبێ هیچ لایەنگیرییەكی سیاسی دەیەوێت خزمەت بە وڵاتەكەی بكات.
ڕۆژێك خەلیفە حەفتەر دەیویست شوێنپێیەك لە تەرابلوسی پایتەخت بەدەست بێنێت، پاشان خۆی وەكو سەركردەیەك بناسێنێت لە هەموو لیبیا كەس نەبێت ڕكابەری بكات. ئەوەی ڕوویدا گرووپە چەكدارەكانی خۆرئاوای لیبیا خۆیان ڕێكخستەوە و بەرەنگاری هەوڵی خۆسەپاندن و گرتنەدەستی بە زۆری دەسەڵات لەلایەن حەفتەر بوونەوە، سەرئەنجام ئەو چەترەی لەدەستدا، كە پێی دەوترێت سوپای نیشتیمانی لیبیا. ئەو لایەن نێودەوڵەتییانەی كە ناكۆكن لە بارەی بانگەشەكردنی لایەنە شەڕكەرەكانی لیبیا بۆ ڕاگرتنی شەڕ و گەڕانەوە بۆ ناو پرۆسەی سیاسی و دانوستان، دوا جار هێرشەكانی حەفتەر لەناوی برد، بێئەوەی لایەنە لیبییەكان بگەنە داڕشتنی چوارچێوەیەكی نوێ بۆ پرۆسەی دانوستانی هەمەلایەنە، بە جۆرێك كە هەمووان بگرێتەوە و متمانە بەدەست بێنێت و پشتیوانی نێودەوڵەتی بەهێزی لێ بكرێت تا لیبیا بباتە كەناری ئارامی و سەقامگیری، ئەوەش بۆ حەفتەر و هێزەكانی دەرفەتێكی زێڕینە چونكە دەتوانن خۆیان پڕچەك بكەنەوە و ڕیزەكانیان ڕێكبخەنەوە.
چاودێرانی نێودەوڵەتی لەو بڕوایەدان، كە گەیشتن بە ڕێككەوتنی ئاگربەست لەم قۆناغەی ئێستادا پێشبینیكراو نییە، تەنانەت ئەگەر فایز سەڕاج سەرۆك وەزیرانی حكومەتی ڕاگوزەری لیبیا لەسەر ئاگربەست ڕازیش بێت، لەبەر ئەوەی كە ئەو دەسەڵاتەی نیە تا كۆنترۆڵی ئەو میلیشیا چەكدارانە بكات، كە هاوپەیمانی حكومەتی ویفاقی نیشتمانین، بە تایبەتی ئەوانەی، كە لە شاری میسراتەوە هاتوون، كە بۆ ماوەی دوو ساڵی دژوار شەڕیان لە دژی هێزەكانی لیوا حەفتەر كردووە، بەڵام هێشتا خواستیان لەسەر ڕێككەوتنی ئاشتی و یەكلاییكردنەوەی ناكۆكییەكان هەیە.
بە دیاریكراوی فەڕەنسییەكان پشتیوانی خواستەكانی خەلیفە حەفتەر-یان كردووە و لە هێرشەكانی بۆ سەر ناوچەكانی خۆرهەڵات و باشووری لیبیا یارمەتیان داوە تا بە هێزەوە هێرش بكاتە سەر پایتەخت، بەڵكوو هەر لە سەرەتای هێرشە سەربازییەكانەوە پاریس پشتیوانی سیاسیشی كردووە. لە لایەكی دیكەوە دەوڵەتانی یەكێتی ئەوروپا فشار دەخەنە سەر حەفتەر و حكومەتی ویفاقی نیشتمانی تاكو بگەڕێنەوە سەر مێزی دانوستانەكان و كاركردن بە ڕێككەوتنی ئەبو زەبی، بەڵام ئێستاكە ئەم جۆرە لێكتێگەیشتنە لەسەر زەوی و واقیعی سیاسی لیبیا بوونی نیە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

حكومەتی عیراق قەرەبووی خۆپیشاندەرەكان دەكاتەوە

ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بڕیاردەدات بڕی 10 ملیۆن دینار بۆ كەسوكاری ...