سەرەکی » ئابووری » كێشمەكێشە بازرگانییەكان و داچوونی ئابووریی جیهان

كێشمەكێشە بازرگانییەكان و داچوونی ئابووریی جیهان

فەیسەل عەلی*

لە رابردوو «كینزیەت» تاكە چارەسەری قەیرانی داچوونی (ركود) ئابووری هەر دەوڵەتێك بوو، یان دەربازبوونی هەر ئابوورییەك بوو لە داچوون، كینزیەت داوای گۆڕینی سیاسەتی دارایی و داشكاندنی نرخی سود بۆ هاندانی وەبەرهێنانی دەكرد. كینزییەكان پێیان وابوو كە پاشەكەوت دەبێتە هۆی پەكخستنی وەبەرهێنان، لەبەر ئەوە دەبێ هانی سەرمایە بدرێ بەر بازاڕ بجوڵێت، ئەمەش لەڕێی داشكاندنی نرخی سودە دەكرێت، بەڵام ئەی حاڵەتەكە چۆن دەبێت ئەگەر ئابووریی جیهان لەژێر هەڕەشەی چوونە نێو قوڵایی داچوونەوە بێت؟ چۆن دەبێت ئەگەر هاتوو هۆكاری ئەم داچوونە سیاسەتەكانی پاشەكەوت نەبێت، بەڵكو هۆكارەكەی بۆ كێشمەكێشەكانی بێ پێشینەی بازرگانی بێت؟ ئایا كینزیەت ئەو سیحری چارەسەرەی پێ ماوە؟.

پێكهاتەكانی قەیرانەكەش جیاوازترە
رێگەچارەكانی «كینزیەت» زەمینەیەكی بەپیتی دوای چەند دەیەیەك رەخساند، كاتێك قەیرانی دارایی و ئابووریی جیهانی ساڵانی 2008 روویدا، جگە لە «كینزیەت» هیچ چارەیەكی دیكە بوونی نەبوو، چونكە ئابووریی جیهان لە مەترسیدا بوو، زۆربەی دەوڵەتانی جیهان وەك یەك یەكە پێكەوە رێگاچارەكانی كینزیان پراكتیزە كرد، گروپی بیست دەوڵەتە گەورەكەی ئابووریی جیهان پێداگیریان لەسەر ئەوە كرد كە دەبێ هەموو دەوڵەتانی جیهان چەمكەكانی كینزیەت پراكتیزە بكەن.
زۆربەی دەوڵەتانی جیهان بەتایبەتی ئەمریكا و ژاپۆن و چین و دەوڵەتانی ئەوروپا و هیندستان و بەرازیل و روسیا و ئەوانیتریش بڕێكی ئێجگار پارەیان خستە بازاڕەكانیانەوە، هەندێك لەو دەوڵەتانەی ئامرازی تری سیاسەتی نەختییان بەكارهێنا كە پێشتر بەكارنەهێنرابوو، ئەویش لەمیانی ئاسانكاریی بڕەكی، دەوڵەتانی جیهان بە گشتی توانیان لە تارمایی قەیرانێكی ترسناكی ئابووری قوتاریان بێت، بەڵام وێناكەی ئەمڕۆ جیاوازی زۆری هەیە و پێكهاتەكانی قەیرانەكەش جیاوازترە.

نزمی نرخی سودو نەبوونی كەناڵەكانی دڵنیاكاری وەبەرهێنان
داچوونی ئابووری بۆ چەند هۆكارێكی ئاوێتە بەیەك دەگەڕێتەوە، یەكەمیان و لە هەمووشیان مەترسیدارتر، ئەو قەیرانە بازرگانییەیە كە دووچاری ئابووریی چین بۆتەوە، گەشەی ئابووریی چین لە سێ چارەكەی ئەمساڵیدا بۆ نزمترین ئاستی داشكاوە، كە لە ئەمە 27 ساڵە دابەزینی وای بەخۆیەوە نەبینیوە، بەر لە چەند رۆژێك لە راگەیاندنی رێژەی گەشەی ئابووریی چین لە سێ چارەكی ئەمساڵدا تەنیا (6 %) بوو، بۆ ئەوەی نزمترین ئاستی گەشەی ئابووری لە سێ دەیەی رابردوویدا تۆمار بكات، ئەمەش كەمتر بوو لە پێشبینیكردنی شارەزایانی ئابووری.
سندوقی نێودەوڵەتیی نەخت رایگەیاند، كە ئابووریی جیهان لە دوای قەیرانی دارایی و ئابووریی 2008ەوە، بە خاوترین رێژەی گەشەی ئابوورییدا تێدەپەڕێت، تێكڕای گەشەی ئابووریی جیهان ئەمساڵ دەگاتە (3 %)، ئەمەش كەمترە لە پێشبینییەكانی مانگی تەموزی ئەمساڵ كە (3,2 %) بوو. راپۆرتە ئابوورییەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە داشكاندنی نرخی سود نەیتوانی ببێتە هاندەری وەبەرهێنان، چونكە دەروازە رەخساوەكانی وەبەرهێنان بەهۆی ئەو رەوشەی ئێستای ئابووریی جیهان سنوردار یان دەگمەن بوونە، ئاراستەی جیهانی بە تەواوی پێچەوانە بۆتەوە، بە جۆرێك بڕیاری وەبەرهێنان لە كێشەدایە، دەستهاتی وەبەرهێنان زۆر نزمبۆتەوە بەهۆی نزمی نرخی سودو نەبوونی كەناڵەكانی دڵنیاكاری وەبەرهێنان، ئەمەش وای لە دامەزراوە گەورە ئابوورییەكانی كردوە نمونەی سندوقەكانی دڵنیایی پەنا بۆ وەبەرهێنان لە پڕۆژە ئاست بەرزەكانی ریسك (مەترسی) بەرن، بەو هیوای ئەندیكەیتەرەكانی قازانجیان زیاد بكەن، ئەم ئاراستەیە مەترسی‌و دڵەڕاوكێ‌و گرژی گشتی زیاد دەكات، هێندە بەسە كە ئەو دێڕەی بەڕێوەبەری گشتیی سندوقی نێودەوڵەتیی نەخت لاگارد بخوێنینەوە كە دەڵێ: «بواری هیچ هەڵەكردنێك لە سیاسەتەكانی ئابوورییدا نەماوە».

زیادبوونی (87 %) بە بەراورد بە ساڵی رابردوو
لەبەر ئەوە لەم هەلومەرجەدا گرژی و دڵەڕاوكێ باڵا دەستن، وەبەرهێنان لەژێر باشترین پەناگەی ئارامە (كە پێشتر وتارێكمان لەسەر نوسیووە)، ئەنجومەنی جیهانیی ئاڵتوون ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە، كە لەسەرەتای ئەمساڵەوە 2019، لێشاوی وەبەرهێنان لە ئاڵتوون (10) ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە، لەگەڵ گەشەكردنی بنەچەی سندوقەكانی وەبەرهێنان كە بە ئاڵتوون پشتیوانی لێدەكرێت بە رێژەی (8 %). هەروەها قەبارەی ئاڵووێر بە گرێبەستەكانی دورمەوداكانی ئاڵتوون گەیشتۆتە بەرزترین ئاستی، كە نزیكەی 213 ملیار دۆلارە لە رۆژێكدا، بە زیادبوونی (87 %) بە بەراورد بە ساڵی رابردوو، بەڵام ئەم ئاراستەیە بەو مانایە دێت كە گرتنەبەری سیاسەتەكانی «كینزیەت» بەرەو پاشەكەوتی زیاتر دەچێت، ئەمەش لەبری چارەسەركردنی داچوون زیاتر قوڵی دەكاتەوە.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*