سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » په‌یوه‌ندی نێوان یه‌كێتی و سوریا هه‌ر باش بووه‌، به‌ڵام دوای حافز ئه‌سه‌د وه‌ك جاران نه‌ما

عه‌بدولره‌زاق كۆیی: مام جه‌لال نێوانگیریی نێوان ئۆجالان و ئۆزالی كرد

په‌یوه‌ندی نێوان یه‌كێتی و سوریا هه‌ر باش بووه‌، به‌ڵام دوای حافز ئه‌سه‌د وه‌ك جاران نه‌ما

دیداری: سه‌رتیپ جه‌وهه‌ر

به‌شی دووه‌م

له‌چوارچێوه‌ی‌ (دیداری شام)دا زنجیره‌یه‌ك چاوپێكه‌وتن و دیداری سیاسی و مێژوویی سازكراوه‌، كه‌ یه‌كێكیان له‌گه‌ڵ خه‌لیل مه‌شهه‌دی ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی حزبی به‌عسی سوریا و پارێزگاری پێشووی لازقییه‌یه‌، له‌م چاوپێكه‌وتنه‌ی‌ كوردستانی نوێ باس له‌گرفتی لێسه‌ندنه‌وه‌ی‌ ره‌گه‌زنامه‌ له‌كورد و چاره‌سه‌ركردنی پرسی ئه‌و میله‌ته‌ له‌سوریا ده‌كات، ئه‌و پێیوایه‌ سوریا به‌رگه‌ی‌ ئه‌و پیلانگێڕییه‌ی گرت و هه‌موو ئه‌و خاكانه‌ش ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ توركیا داگیری كردوون.

*له‌ 1984 ئێوه‌ نوسینگه‌ی‌ یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستانتان داخست؟
– له‌كۆبونه‌وه‌كه‌دا د. فوئاد مه‌عسوم قسه‌یكرد وتی له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عیراقی مفاوه‌زاتمان هه‌یه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ مه‌كته‌بی یه‌كێتی لێره‌ چۆڵده‌كه‌ین. به‌ره‌سمی نه‌یوت دایده‌خه‌ین وتی؛ ئێره‌ چۆڵده‌كه‌ین. هه‌ر له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌دا د. فوئاد وتی: هه‌ركه‌سه‌و بڕیاری خۆی بدات كه‌ چی ده‌كات؟ له‌كۆبوونه‌وه‌كه‌ 10 كه‌س بۆ 15 كه‌س ده‌بوون، به‌س من ‌و ئه‌سكه‌نده‌ر بڕیارماندا بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ كوردستان. ئه‌وانی دیكه‌ وتیان ئێمه‌ ناگه‌ڕێینه‌وه‌. هه‌موویان رۆشتن چوون بۆ ئه‌وروپا، ماڵی دارای شێخ نووری، عه‌بدولڕه‌زاق فه‌یلی، سه‌ربه‌ست بامه‌رنی، ئاوات عه‌بدولغه‌فوور، هه‌موویان چوون بۆ ئه‌وروپا، چونكه‌ رێگه‌ی رۆشتن زۆر ئاسان بوو. ئه‌سكه‌نده‌ریش گه‌ڕایه‌وه‌ قامیشلی، خۆیی‌و گروپه‌كه‌ی‌ به‌سه‌یاره‌یه‌كی عه‌سكه‌ری لێیان دابوو چووبوونه‌ سه‌ر سنوور، سه‌یاره‌كه‌یان له‌وێ به‌جێهێشتبوو خۆیان په‌ڕیبوونه‌وه‌ ئه‌وبه‌ر. ئاگاداری حكومه‌تی عیراق كرابوو كه‌ مه‌فه‌ره‌زه‌یه‌ك له‌م ناوچه‌یه‌ن‌و رێگه‌یان لێبگرن، خۆیان ته‌سلیمی حكومه‌تی عیراقی كردووه‌، نه‌ك بڵێی خۆیان داوه‌ به‌ده‌سته‌وه‌، به‌ڵكو به‌رێككه‌وتن گواستیاننه‌وه‌، دواتر بردیانن بۆ لای یه‌كێتی بۆ ئه‌وه‌ی رێگه‌یان لێنه‌گرن كه‌ ئه‌و مه‌فره‌زه‌یه‌ هاتووه‌.

*رێكه‌وتنه‌كه‌ له‌ نێوان كێ‌و كێدا بوو؟
– رێكه‌وتنه‌كه‌ له‌ نێوان حكومه‌تی عیراقی‌و یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان بووه‌. ئه‌مه‌ له‌ساڵی 1984 كه‌ پیان وتوون مه‌فره‌زه‌یه‌كی ئێمه‌ با بپه‌ڕێته‌وه‌ رێگه‌یان لێمه‌گرن. كه‌س لێره‌ نه‌مایه‌وه‌ هه‌موویان رۆشتن به‌ته‌نها من مامه‌وه‌. ماڵی د. فوئاد، وماڵی شه‌هید د. خالید لێره‌ ماونه‌ته‌وه‌ وابزانم ماڵی عه‌لی حه‌وێزیش ژن‌و منداڵه‌كه‌ی لێره‌بوو لێره‌مانه‌وه‌. پیاو به‌س من مامه‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ماوه‌ی ئه‌و كاته‌ی كه‌لێره‌بووم دووجار توشی رووداوی سه‌یاره‌بووم قاچم پلاتینی تێدابوو، نه‌مده‌توانی به‌ به‌پێ بگه‌ڕێمه‌وه‌. بڕیاریاندا كه‌ من ده‌توانم له‌ڕێگه‌ی ئه‌وروپاوه‌ بڕۆمه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د بامه‌ڕنی رێككه‌وتین، ئه‌وكاته‌ ئه‌حمه‌د بامه‌ڕنی لێپرسراوی یه‌كێتیی بوو له‌فه‌ڕه‌نسا، فیزه‌یه‌كی بۆمن وه‌رگرت چووم بۆ فه‌ڕه‌نسا. ماوه‌یه‌ك له‌فه‌ڕه‌نسا مامه‌وه‌ دواتر له‌وێوه‌ به‌ته‌یاره‌ چوومه‌وه‌ به‌غداد، له‌به‌غدادیشه‌وه‌ چوومه‌وه‌ كوردستان. چوومه‌وه‌ لای جه‌ماعه‌تی خۆمان هه‌ر له‌مه‌تار له‌وێ بوون، كاك موسته‌فا چاوڕه‌ش‌و ئه‌وان له‌وێ بوون پێشوازییان لێكردین. بڕیار وابوو من ‌و حه‌مه‌ تۆفیق پێكه‌وه‌ بێینه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش له‌ فه‌ڕه‌نسابوو، به‌ڵام ئه‌و سه‌فه‌ره‌كه‌ی خۆی دواخست بۆ چه‌ند رۆژێك، ئوتێلێكیان دانابوو له‌وێ بمێنینه‌وه‌، له‌ ئوتێل ره‌شید ماینه‌وه‌ دواتر هه‌ر به‌ئۆتۆمۆبێل ئێمه‌یان گواسته‌وه‌ بۆ كه‌ركوك، له‌كه‌ركوك لیژنه‌یه‌ك هه‌بوو پێیان ده‌وت لیژنه‌ی موشته‌ره‌كات له‌نێوان حكومه‌تی عیراق‌و یه‌كێتی. حاكم عومه‌ر عه‌زیز ئه‌و سه‌رۆكی بوو، ده‌بوایه‌ بچیت بۆلای ئه‌و وه‌ره‌قه‌یه‌كت بۆ بكات، كه‌ ئه‌و وه‌ره‌قه‌ی پێبدایتایه‌ له‌هیچ سه‌یته‌رییه‌كی حكومه‌ت رایان نه‌ده‌گرتیت.

 

*چه‌ند مایته‌وه‌ له‌ شاخ؟
– من كه‌ چوومه‌وه‌ ئه‌وێ مانگی نیسانی 1984 بوو له‌وێ مامه‌وه‌. مام جه‌لال ئه‌وكاته‌ باره‌گاكه‌ی‌ له‌ گوندێك بوو له‌لای بنگرد، چووم بۆلای له‌وێ، دوای ئه‌وه‌ به‌ماوه‌ی مانگێك دوو مانگ ئیتفاق كرا كه‌ باره‌گاكان و مه‌كته‌ب سیاسیی بچێته‌ سوورداش. كاتێك مه‌كته‌ب سیاسیی دانرا له‌وێ من‌و به‌ختیار صاڵح ره‌فعه‌ت‌و براده‌رێكی دیكه‌ش ناوه‌كه‌یم بیرنه‌ماوه‌ ده‌رچووی‌ حقوق بوو، ئێمه‌ كراینه‌ ئیداره‌ی مه‌كته‌ب سیاسیی. دوای ئه‌وه‌ مفاوه‌زاته‌كه‌ ده‌ستی پێكرد، چه‌ند جارێك مام جه‌لال چووه‌ به‌غدا‌و ئه‌وان ده‌هاتن‌و دوایین جار جار عیزه‌ت دووری هات بۆ سورداش، دوای ئه‌وه‌ مام جه‌لال چوو بۆ به‌غداد ماوه‌ی مانگێك له‌وێ مایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی رێكه‌وتننامه‌كه‌ ئیمزا بكه‌ن، دواتر رێكه‌وتن نامه‌كه‌ ئیمزانه‌كراو هه‌وڵه‌كان سه‌رینه‌گرت و ئیمزانه‌كرا. ئێمه‌ له‌ مانگی پێنجه‌وه‌ له‌ سورداش بووین هه‌تاوه‌كو نزیكه‌ی مانگی 9‌و 10 له‌وێ ماینه‌وه‌، كه‌ مه‌فاوه‌زاته‌كه‌ تێكچوو بنكه‌كانمان گواسته‌وه‌ چووین له‌ بنگرد‌و ئاوه‌ژێ‌و ئه‌و ناوچانه‌ زستانه‌كه‌مان له‌وێ به‌ڕێكرد، تا گه‌شتینه‌ به‌هار، له‌و ماوه‌یه‌ هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ك مابوو وه‌فد ده‌هات وه‌فد ده‌ڕۆشت، قاسملۆ ده‌هات‌و ده‌چوو له‌و نێوانه‌دا، هێشتا شه‌ڕ ده‌ستی پێنه‌كردبۆوه‌. له‌وماوه‌یه‌دابوو من‌و هێرۆخان سه‌فه‌رێكمان كرد چووینه‌ هه‌ولێر نزیكه‌ی 10 بۆ 15 رۆژ له‌هه‌ولێر بووین، له‌ماڵی دكتۆره‌ عه‌تیه‌ ماینه‌وه‌. هێرۆخان كه‌مێك نه‌خۆش بوو. ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم له‌نیوه‌ی مانگی 5 بوو به‌هارێكی خۆشبوو، یه‌كه‌م جار فرۆكه‌ هات ئێمه‌ی بۆمبارانكرد، ئێواره‌یه‌ك بوو ده‌ورووبه‌ری كاتژمێر 2:30 بۆ 3 ی دوانیوه‌ڕۆ بوو، فرۆكه‌یه‌ك هات‌و بنكه‌كانی ئیمه‌ی بۆمبارانكرد، مه‌كته‌ب سیاسی‌و مه‌كته‌ب عه‌سكه‌ری‌و كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك شه‌هیدبوون. دواتر بۆ شه‌و تۆپباران كراین، ئه‌و رۆژه‌بوو كه‌ حه‌مه‌ی فه‌ره‌ج تۆپێكی به‌ركه‌وت‌و قاچێكیان بڕییه‌وه‌ چه‌ندین شه‌هیدی دیكه‌مان هه‌بوو، له‌وه‌وه‌ تۆپباران ده‌ستیپێكرد. له‌ماوه‌ی ئه‌و تۆپبارانه‌ قاسملۆ هاته‌وه‌، به‌ڵام دیاربوو نه‌گه‌یشتنه‌ هیچ ئه‌نجامێك.
گه‌یشتینه‌ پایز بڕیاردرا ئه‌و ناوچه‌یه‌ چۆڵبكرێت، بنكه‌كان گوێزرایه‌وه‌ بۆ یاخسه‌مه‌ر ‌و بنگردوو ئه‌و ناوچانه‌. ئێمه‌ وه‌كو ئیداره‌ی مكته‌ب سیاسیی دوامان له‌ مامجه‌لال كرد وتمان: رات چییه‌ ئێمه‌ لێره‌ بمێنیینه‌وه‌؟، وتی: كێشه‌ نییه‌ ده‌توانن لێره‌ بمێننه‌وه‌. من ‌و به‌ختیاری صاڵح ره‌فعه‌ت له‌وێ ماینه‌وه‌. رۆژانه‌ فرۆكه‌ ده‌هات بۆمببارانی ده‌كردین هه‌تا وه‌كو رۆژێك بۆمبێكی له‌پشت خانووه‌كه‌ی ئێمه‌دا، له‌دوای ئه‌مه‌ مام جه‌لال فه‌رمانیكرد وتی چۆڵی بكه‌ن، چۆڵمانكرد چووین بۆ یاخسه‌مه‌ر، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ورده‌ ورده‌ دنیا سارد ده‌بوو به‌ره‌و زستان ده‌چوین، كۆتایی 1985 بوو، رۆژێك مام جه‌لال بانگی كردم، وتی وه‌ره‌ بچۆره‌وه‌ بۆ سوریا ‌و نامه‌یه‌كیشی پێدام بۆ عه‌بدولجه‌بار كوبێسی لێپرسراوی به‌عسییه‌كان، ئه‌وكات ئێمه‌ جه‌بهه‌مان هه‌بوو جه‌بهه‌ی وه‌ته‌نی‌و جه‌بهه‌ی به‌عسییه‌ گوایه‌ چه‌په‌كان. نامه‌یه‌كی پێدام وتی بڕۆ بۆ ئه‌وێ نامه‌كه‌م هێناو پێمدا. من ئیدی له‌دیمه‌شق مامه‌وه‌. ئه‌م ماڵه‌ی مام جه‌لال ئه‌وكات حجزكرابوو هه‌مان ماڵی ئێستابوو، چونكه‌ خوشكه‌كانی هێرۆخانی تێدابوو، كه‌ دواتر چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات‌و خانووه‌كه‌یان به‌جێهێشت بوو، حكومه‌تیش حجزی كردبوو. دواتر خانووه‌كه‌یان دایه‌وه‌ به‌من، وتیان ئه‌مه‌ خانووه‌كه‌یه‌، دوای ئه‌وه‌ ماوه‌ی دوو سێ مانگی پێچوو، كاك نه‌وشیروان‌و د.خه‌سره‌‌و ‌وكه‌مال خۆشنا‌و هاتنه‌ ئێره‌ واته‌ هاتنه‌ دیمه‌شق، لێره‌ ماوه‌یه‌كی باش مانه‌وه‌، بڕیاریاندا جارێكیتر كه‌ مه‌كته‌بی سوریا بكرێته‌وه‌.

*براده‌ران بڕیاریاندا بكرێته‌وه‌؟
– حكومه‌تی سوریا رازیی بوو، كاتی خۆشی كه‌ مه‌كته‌ب داخرا، حكومه‌ت نه‌یگوت دایبخه‌ن. من دوایین كه‌س لێره‌ ڕۆیشتم كلیلی مه‌كته‌ب له‌لای من بوو. چووم بۆ دائیره‌ی ئه‌منی خاریجی ئه‌وكات عه‌مید عومه‌ر له‌وێبوو، وتم: ئه‌و براده‌رانه‌ هه‌مووی رۆشتن منیش ده‌ڕۆم، وتی: ده‌توانیت لێره‌ بمێنیته‌وه‌‌و په‌یوه‌ندییه‌كمان پێكه‌وه‌ ده‌مێنێت. من كلیله‌كه‌م ته‌سلیمی خاوه‌ن خانووه‌كه‌ كرده‌وه‌، ته‌سفیه‌ی شته‌كانمان كرد/ ئه‌وكات شوعله‌ لێره‌ ده‌رده‌چوو هه‌موویم ته‌سلیم كردوو منیش سواری ته‌یاره‌ بووم‌و رۆشتم.
كه‌ هاتمه‌وه‌ بۆ ئێره‌ ساڵی 1986 براده‌ران هاتن بڕیاریاندا لێره‌ مه‌كته‌ب بكه‌نه‌وه‌ یه‌كه‌م لێپرسراوی مه‌كته‌ب دوای ئه‌وه‌ د. خه‌سره‌‌و خاڵ بوو. لێره‌ مه‌كته‌بمان كرده‌وه‌، خه‌سره‌‌و خاڵ بوو، من بووم، كه‌مال خۆشناویش ده‌هات‌و ده‌چوو. دوایی خه‌سره‌‌و خاڵ به‌نه‌خۆشی كۆچی دوایكرد. له‌و ماوه‌یه‌دا مام جه‌لال هات بۆ ئێره‌ كۆتایی 1986 ماوه‌یه‌ك لێره‌ مایه‌وه‌ ماڵه‌كه‌مان بۆ ئاوه‌دانكرده‌وه‌ هێرۆخانیشی له‌گه‌ڵ بوو، بۆ ماوه‌ی نزیكه‌ی مانگێك لێره‌مانه‌وه‌. ئێمه‌ بنكه‌كانمان دامه‌زراند دوو خانوومان گرتبوو له‌ رۆژهه‌ڵاتی روكنه‌دین (گه‌ڕه‌كی كوردان) ماڵی د.خه‌سره‌ویشی لێبوو خانوویه‌كی دیكه‌شمان گرتبوو. له‌و ماوه‌یه‌دا من ژنم هێنا، مام جه‌لال هات بۆ ئێره‌ له‌گه‌ڵ هێرۆخان ماوه‌یه‌ك لێره‌ مانه‌وه‌‌و دواتر رۆشتنه‌وه‌ كه‌ رۆشتنه‌وه‌ مام جه‌لال بانگی كردم وتی: ئه‌و كلیلی ماڵه‌كه‌ با لای تۆ بێت، تۆ له‌خانووی كریێت، ئه‌و خانووه‌ چۆڵبكه‌و وه‌ره‌ ئه‌م خانووه‌وه‌. منیش چوومه‌ ناو خانووه‌كه‌ی مام جه‌لال. هه‌رجارێك ده‌هاته‌وه‌ ده‌هاته‌وه‌لامان ئێمه‌ش له‌وێ بووین له‌گه‌ڵ دایكی ره‌وه‌ند ئه‌وكات ته‌نها منداڵێكمان هه‌بوو (رێواس)، هێشتا (ره‌وه‌ند)مان نه‌بوو، ئه‌مه‌ درێژه‌ی كێشا هه‌تاوه‌كو ساڵی 1991_ 1992.

*له‌نێوان ساڵانی 1986 تاوه‌كو ساڵی 1992 هاوكاری سوریا بۆ یه‌كێتی چۆن بوو؟ واتا هاوكاری یه‌كێتییان ده‌كرد؟
– هاوكاری ئێره‌ بۆ یه‌كێتی وه‌كو خۆی بوو هه‌روه‌كو جاران هاوكارییه‌كانیان ده‌سپێكرده‌وه‌.

*هاوكارییه‌كان چی بوو؟
– هاوكاری پاره‌دانیان به‌یه‌كێتی به‌رده‌وام بوو، یان نه‌خۆش‌و بریندار كه‌ده‌هاتن چاره‌سه‌ریان ده‌كردن له‌ نه‌خۆشخانه‌ی حكومی له‌سه‌ر خه‌رجی حكومه‌ت. كه‌سێك بیویستایه‌ بچێت ده‌ره‌وه‌ی وڵات، یارمه‌تییان ده‌داین، پاسپۆرتی سووریان بۆده‌كرد یان له‌مه‌تار ده‌ربازیانده‌كرد به‌شێوه‌یه‌كی نهێنی.

*مامجه‌لال كه‌ ده‌هاته‌ ئێره‌ بۆ نموونه‌ قیاداتی به‌عسی سوریا كێی ده‌بینی؟
-هه‌مووی هه‌ر له‌ حافز ئه‌سه‌ده‌وه‌ تا هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌.

*په‌یوه‌ندی نێوان مام جه‌لال‌و حافز ئه‌سه‌د چۆن بوو؟
– په‌وه‌ندی نێوان حافز ئه‌سه‌د‌و مامجه‌لال په‌یوه‌ندییه‌كی زۆر كۆن بوو، له‌ شه‌سته‌كانه‌وه‌ یه‌كتریان ده‌ناسی، مام جه‌لال ده‌ڵێت: بۆ یه‌كه‌م جار من كه‌ حافز ئه‌سه‌دم بینی له‌ساڵی 1963_ 1964 بووه‌، ئه‌وكاته‌ حافز ئه‌سه‌د سه‌رۆك ئه‌ركان بووه‌، مام جه‌لال له‌به‌غداوه‌ ده‌یویست بۆ سوریا بێت. وتی ئه‌وكاته‌ سه‌یاره‌ی عیراقی ئێمه‌ی ده‌هێنایه‌ سه‌ر سنوور له‌وێوه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ نه‌ده‌چووه‌ سووریاوه‌. له‌وێوه‌ سه‌یاره‌ی سوری هه‌بوو ده‌یهێنایته‌ دیمه‌شق. وتی كاتێك له‌سه‌ر سنوور دابه‌زین ئێمه‌ش چووین بۆ مه‌ركه‌ز شورته‌كه‌ وتیان جه‌لال تاڵه‌بانی تۆ داوات له‌سه‌ره‌ ناتوانیت بچیته‌ سووریاوه‌ سه‌یاره‌ش نییه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌. ئیدی له‌ولای مه‌ركه‌زه‌كه‌وه‌ ژوورێكیان دروستكردبوو به‌حه‌سیر، كابرایه‌ك بوو چایه‌و قاوه‌ی لێده‌فرۆشت، منیش چووم بۆخۆم له‌وێ دانیشتم. سه‌یاره‌یه‌كی سوریم بینی ئه‌وه‌ی نه‌فه‌ر ده‌بات، چووم بۆلای شۆفێره‌كه‌ پێم وت: ئه‌گه‌ر نامه‌یه‌كت پێبده‌م ده‌یگه‌یه‌نیت؟ وتی: بۆكێ؟ وتم: بۆ فڵان، وه‌ره‌قه‌ نه‌بوو له‌سه‌ر وه‌ره‌قه‌ی جگه‌ره‌ سێ چوار وشه‌م نووسی بۆ حافز ئه‌سه‌د. كابرا هیچ ده‌سكاری نه‌كردبوو رێك چووبوو بۆلای سه‌رۆك ئه‌ركان‌و نامه‌كه‌ی گه‌یاندبووه‌ حافز ئه‌سه‌د. مام جه‌لال وتی: شه‌و سه‌عات 1 شه‌و بوو من بۆخۆم له‌بن كه‌پره‌ك راكشابووم وتی بینیم چه‌ند سه‌یاره‌یه‌ك هاتن چوونه‌ مه‌ركه‌زی پۆلیسه‌كه‌وه‌ له‌ به‌رپرسه‌كه‌یان پرسی: جه‌لال تاڵه‌بانی له‌كوێیه‌؟ به‌رپرسی پۆلیسه‌كه‌ش وتی: من جه‌لال تاڵه‌بانی ناناسم جه‌لال تاڵه‌بانی كێیه‌؟ وتی: من له‌بن كه‌پره‌كه‌ هاتمه‌ ده‌ره‌وه‌ وتم منم. چونكه‌ خۆی ناوی جه‌لال حسامه‌دین نووریه‌ به‌رپرسی بنكه‌كه‌ نه‌یده‌زانی كه‌ جه‌لال تاڵه‌بانی كێیه‌. مام جه‌لال وتی: بینیم سه‌یاره‌یه‌كی تایبه‌تی ناردووه‌ دوو سه‌یاره‌ی حمایه‌ له‌گه‌ڵی سواری سه‌یاره‌كه‌بووم به‌یانی بوو كه‌ گه‌یشتمه‌ دیمه‌شق، وتی: حافز ئه‌سه‌د هه‌ر له‌شوێنه‌كه‌ی خۆی بوو، به‌و به‌یانییه‌ كاتژمێر 4ی به‌یانی پێشوازی لێكردم وتی له‌وكاته‌وه‌ بوویه‌نه‌ هاوڕێ.

*تۆ له‌گه‌ڵی نه‌ده‌چوویته‌ لای حافز ئه‌سه‌د؟
– له‌گه‌ڵی نه‌چوم، كه‌سی نه‌ده‌برد به‌ته‌نها بۆخۆی ده‌چوو.

*سه‌ركرده‌كانی به‌عسی سوری زۆربه‌یان هاوڕێی بوون؟
– نه‌خێر سه‌ركرده‌كانی به‌عسی سوری نا، سه‌ركرده‌كانی به‌عسی عیراقی هاوڕێی بوون. به‌عسی عێراقی هه‌بوو سه‌ركردایه‌تی قه‌ومی هه‌بوو ئێستا نه‌ماوه‌، سه‌ركردایه‌تی قه‌ومی هه‌بوو له‌ناو سه‌ركردایه‌تی قه‌ومی، حزبی به‌عسی عیراقی باره‌گایان هه‌بوو، پێیان ده‌وت: قیاده‌ی قوتری عیراق، مه‌سه‌له‌ن سودانی هه‌بوو، میسڕی هه‌بوو، تونسی هه‌بوو، جه‌زائیری هه‌بوو، له‌هه‌ركوێ‌ حزبی به‌عس هه‌بوو له‌وناوه‌ ئه‌و قیاده‌ی قه‌ومییه‌ مقه‌ڕێكیان هه‌بوو، عه‌بدوڵڵا ئه‌حمه‌ر سه‌رۆكیان بوو. مامجه‌لال په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ عه‌بدوڵڵا ئه‌حمه‌ر زۆر باش بوو. جێگری ئه‌مینداری گشتیی‌ یاریده‌ده‌ر عه‌بدوڵڵا ئه‌حمه‌ر بوو، حافز ئه‌سه‌د ئه‌مین عام بوو، عه‌بدوڵڵا ئه‌حمه‌ر جێگره‌كه‌ی‌ بوو، به‌س له‌گه‌ڵ سه‌ركردایه‌تییه‌كانی دیكه‌ ئاگادارنیم په‌یوه‌ندی باش بووبێت یان نا.
* له‌ونێوانه‌دا له‌ كۆتایی هه‌شتاكان‌و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كان ئێوه‌ هاوكاری كورده‌كانی سوریاتان ده‌كرد؟
– له‌گه‌ڵ حزبه‌ كوردیه‌كانی سووری نه‌خێر. كوردی سووریا هه‌مووی بۆخۆیان په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ حكومه‌ت هه‌بوو. په‌كه‌كه‌ ئێمه‌ په‌یوه‌ندمان بۆ دروستكردن له‌گه‌ڵ حكومه‌تی سووریا، عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان كه‌هاته‌ ئێره‌ له‌گه‌ڵ جه‌میل بایك‌و دوو كه‌سی دیكه‌بوون.

*عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان كه‌ی هات بۆئێره‌؟
– ساڵی 1979 بوو هاتن بۆ ئێره‌ له‌گه‌ڵ جه‌میل بایك و كوڕێكی دیكه‌ی‌ له‌گه‌ڵ بوو ناوی ئه‌حمه‌د بوو كوڕێكی باڵابه‌رزبوو، هه‌موو جارێك لێی ده‌پرسم ئێستا له‌ ئه‌وروپایه‌. له‌ناو به‌فری‌ له‌قه‌ندیل هه‌ردوو قاچی بڕایه‌وه‌. كوڕێكی دیكه‌شیان له‌گه‌ڵ بوو ئه‌وم بیرنایه‌، هاتن ئێمه‌ خانوویه‌كمان هه‌بوو له‌(به‌ڕامكه‌) هه‌ر براده‌رێك بهاتایه‌ له‌وێ داده‌به‌زی. ئه‌و ماوه‌یه‌ كه‌ ئێستا باسی ده‌كه‌م شازاد سائیب لێره‌ به‌رپرس بوو، مه‌كته‌بمان نه‌بوو به‌س ئه‌و سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد. شازاد سائیب له‌و خانووه‌دابوو، به‌ره‌حمه‌ت بێت كه‌مال فوئاد له‌وێ بوو، عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانیش هات. ماوه‌یه‌ك له‌وێ بوو، له‌دواییدا من چووم عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانم برده‌ ئوتێل (رانی). له‌و ماوه‌یه‌دا مام جه‌لال گه‌ڕایه‌وه‌، رۆژێك بانگی كردم وتی: بچۆ خانوویه‌ك بگره‌ بۆ ئه‌و براده‌رانه‌ تۆ ده‌سه‌ڵاتت هه‌یه‌ خانوو بگریت. منیش خانویه‌كم بۆ گرتن له‌ (مه‌ززێ‌) مانگی به‌ 4000 لیره‌ كرێیه‌كه‌ش ئێمه‌ دامان.

*مام جه‌لال پێشتر عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانی ده‌ناسی؟
– من نازانم پێشتر ده‌یناسی یاخود نا، به‌ڵام دیاره‌ یه‌كترییان بینیوه‌ یان ناوبانگی یه‌كترییان بیستووه‌. ساڵی 1981 هه‌تا ساڵی 1984 یش له‌و خانووه‌ مانه‌وه‌. ورده‌ ورده‌ زیادیان ده‌كرد‌و خه‌ڵك ده‌هات بۆ لایان. ساڵی 1984 من ئێره‌م به‌جێهێشت ئه‌وان لێره‌ مانه‌وه‌، كه‌ هاتمه‌وه‌ ئێره‌ من ساڵی 1986 چووم بۆ خانووه‌كه‌ له‌وێ نه‌مابوون. زۆر پرسیارمكرد، به‌ڵام نه‌مدۆزینه‌وه‌. بیرم چوو ئه‌وه‌ بڵێم ئێمه‌ له‌ساڵی 1983 بڕیارماندا مه‌كته‌ب بكه‌ینه‌وه‌، مه‌كته‌بێكمان كرده‌وه‌ به‌ڕه‌سمی خانوویه‌كمان گرت له‌ (ئه‌بو رومانه‌)، خانووه‌كه‌ له‌سه‌ر ناوی من بوو، خانوویه‌كمان گرت‌و كردمان به‌ مقه‌ڕ خانوویه‌كی گه‌وره‌بوو له‌قاتی یه‌كه‌م، بوو سێ چوار ژووربوو، بۆ كۆبونه‌وه‌ باش بوو، دوو ژووریشمان دانابوو بۆ نووستن، من بۆخۆم زۆربه‌ی كات له‌ باره‌گاكه‌ بووم هه‌ر میوانێكیش بهاتایه‌ ده‌هات بۆ ئه‌وه‌ێ له‌وێ‌ ده‌مایه‌وه‌. ماوه‌یه‌كی خۆش بوو دواتر له‌ ساڵی 1984 مفاوه‌زاته‌كه‌ هات ئه‌و خانووه‌شمان به‌ جێهێشت ئه‌وه‌ یه‌كه‌م ماڵی ئێمه‌ بووه‌. دواتر كه‌ هاتینه‌وه‌ مه‌قه‌ڕێكی دیكه‌مان گرت د. خه‌سره‌و خاڵ بوو به‌ لێپرسراوی مه‌كته‌ب.
عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانمان لێ ونبوویه‌وه‌، له‌وماوه‌یه‌دا كه‌ د. خه‌سره‌و هات بۆئێره‌ ‌و ورده‌ ورده‌ خۆمان كۆكرده‌وه‌. مام جه‌لال هات بۆ ئێره‌، دیاره‌ مام جه‌لال له‌ حكومه‌تی سوری پرسیوه‌ فڵان كه‌س له‌كوێیه‌؟ مام جه‌لال له‌ ئوتێل شام دابه‌زیبوو من له‌ ده‌ره‌وه‌ بووم كه‌ گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ ئوتێل چوومه‌ ژورێ بینیم عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان له‌وێ دانیشتووه‌، له‌وكاته‌وه‌ یه‌كترمان بینیوه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كان زیادی كرد. د.خه‌سره‌‌و لێپرسراوی مه‌كته‌ب بوو. دوای ئه‌ویش كه‌مال خۆشنا‌و هات، ئه‌ویش ماوه‌یه‌ك مایه‌وه‌‌و دواتر رۆیشت. دوای ئه‌ویش دانا ئه‌حمه‌د مه‌جید هات، دواتر عادل موراد هات..تد.

*له‌و ماوه‌یه‌دا په‌یوه‌ندیتان له‌گه‌ڵ عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان چۆن بوو؟
– په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزمان له‌گه‌ڵ عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان هه‌بوو، به‌تایبه‌ت من، هه‌ركه‌سێك له‌ عیراقه‌وه‌ بهاتایه‌ كوردی عیراقی له‌ڕێگه‌ی ئێمه‌وه‌ ده‌مانبرد بۆلای ئه‌وان، بۆ لای عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان، یاخود كه‌سێك بهاتایه‌ په‌یوه‌ندی به‌ئه‌وانه‌وه‌ بكردایه‌ پرسییان پێده‌كردین ده‌یانگوت ئه‌م كه‌سه‌ هاتووه‌ بیبینین یان نه‌یبینین. جارێك كوڕێك ناوی زوهێر بوو هات، بۆلام وتی فڵانە کەس هاتووە، ده‌یه‌وێت مفاوه‌زات بكات له‌ نێوان ئێمه‌‌و پارتی، منیش پێم وت باشه‌ مامۆستا كه‌ریم ئه‌حمه‌د به‌و كاره‌ هه‌ڵناستێت؟ وتی مامۆستا كه‌ریم ئه‌حمه‌د قسه‌كانی راست نییه‌، وتم مامۆستا كه‌ریم ئه‌حمه‌د راست نه‌كات فڵانە کەسیش راست ناکات. مه‌به‌ستی من ئه‌وه‌بوو بڵێم قسه‌كه‌ی‌ ئه‌و راست نییه‌.

*زوهێر ئیشی چی بوو؟
– سكرتێری بوو سه‌یاره‌كه‌شی بۆ لێده‌خوڕی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ من رام نه‌بوو بیبینن. جا هه‌ر واش بوو ئەو كه‌سە قسه‌ی راست نه‌بوو. وتم به‌راورد ده‌كه‌ی له‌ نێوانیان مامۆستا كه‌ریم ئه‌حمه‌د! كه‌ پیاوێكی ناسراو و كه‌سێكی راست و مه‌عقوله‌ پیاوێكی پیاوانه‌یه‌. وا ڕێك كه‌وت من رۆژیی دووه‌م چووم بۆلای عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان له‌ باره‌گاكه‌ی‌ له‌لای فڕۆكه‌خانه‌بوو، بینیم عه‌تا تاڵه‌بانی له‌وێیه‌! هیچم نه‌وت چونكه‌ ئه‌و عه‌تایه‌م چاك ده‌ناسی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئامۆزای د.نوری تاڵه‌بانییه‌ ناسیاوی چاكمان هه‌بوو زۆر چوومه‌ته‌ ماڵیان له‌ كفری. سه‌رده‌مه‌ك بووه‌ به‌ڕێوبه‌ری‌ ناحیه‌ی‌ كفری. لێره‌ مه‌به‌ستم پرسیان پێده‌كردین.

*ئه‌وان باره‌گای زۆریان كرده‌وه‌؟
– سێ چوار باره‌گایان كرده‌وه‌، له‌ لوبنان بنكه‌ی‌ مه‌شقیان هه‌بوو، لێره‌ش هه‌یان بوو، پێنج شه‌ش باره‌گایان هه‌بوو. كوردێكی سوری زۆر له‌ده‌وریان كۆبوویه‌وه‌، كوردی قامیشلی به‌تایبه‌ت، خه‌ڵكی رووكنه‌دین كه‌م بوو، چونكه‌ رۆح و گیانی كوردایه‌تییان لاوازه‌ بوونه‌ته‌ شامی هه‌ر به‌ناو كوردن كوردی نازانن. له‌ 1% كوردی ده‌زانن ماڵی ئالوسی به‌ناوبانگترین خێزانی كوردن، به‌ڵام هیچیان كوردی نازانن كوڕه‌كانیشی كوردی نازانن، كوڕه‌كانی مه‌حمود ئالوسی كوردی نازانن.

*ئه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ قامیشلۆ هاتوون؟
– ئه‌وانه‌ی له‌ قامیشلۆ هاتوون باشن، ئه‌وانه‌شی كوردن‌و تازه‌ هاتوون، به‌ڵام ئه‌و بنه‌ماڵانه‌ی‌ وه‌كو ئالوسی، شه‌مدین ئاغا، بۆزۆ، ئه‌وانه‌ به‌ سه‌ده‌ها ساڵه‌ لێره‌ن، ئه‌وانه‌ی زۆراڤا له‌وانه‌یه‌ ته‌مه‌نیان 30 بۆ 40 ساڵ ببێت.

*له‌دوای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی‌ رابردوو، بزوتنه‌وه‌ی‌ چه‌كداریی كورد له‌ توركیا به‌هێز بوو، ئه‌وان لێره‌ نه‌بزوتن؟ مه‌به‌ستم كورده‌كانی سوریایه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئۆجه‌لان بوون؟
– كوردی سوریا ئه‌وه‌ی له‌ ده‌وری ئۆجه‌لان بوو به‌ڵێ بزوتنێكی باشیان هه‌بوو.

*مام جه‌لال له‌و ماوه‌یه‌ ده‌هاته‌ ئێره‌ بۆ مفاوه‌زاتی كورد‌و تورك؟
– به‌ڵێ مام جه‌لال له‌یه‌كه‌م مفاوه‌زات شه‌ڕه‌كه‌ی راگرت، زه‌مانی تورگۆت ئۆزال بوو ساڵی 1992. مام جه‌لال به‌و كاره‌ هه‌ستا.

*كۆبوونه‌وه‌ دروستبوو؟ مام جه‌لال ئاماده‌بێت له‌گه‌ڵیان؟ تورك ‌و كورد؟
-له‌گه‌ڵ تورك‌و كورد نه‌خێر.

*ته‌نها په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ دروستده‌كرن؟
– به‌ڵێ ته‌نها په‌یوه‌ندی و نێوانگیریی بۆ دروستكردن، چونكه‌ لێره‌ له‌گه‌ڵ عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان كۆبۆوه‌و دواتر چوو له‌گه‌ڵ تورگۆت ئۆزال كۆبووه‌وه‌ و گه‌یشتنه‌ قه‌ناعه‌تێك كه‌ گفتوگۆ ده‌ستپێبكه‌ن، به‌ڵام ئه‌و رۆژه‌ی كه‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ كرا من له‌گه‌ڵی نه‌بووم ‌و توركیش له‌گه‌ڵ نه‌بوو.

*بێجگه‌ له‌یه‌كێتی له‌ دوای 1990 كێ مه‌كته‌بی هه‌بوو؟
-پارتی پێش 1990 مه‌كته‌بی هه‌بوو. حزبی شیوعی مه‌كته‌بی هه‌بوو، حزبێكی تر هه‌بوو یه‌كێتی دیموكراتی كوردستانی، عه‌لی سنجاری ئه‌و مه‌كته‌بی هه‌بوو لێره‌. عه‌ره‌به‌كانیش هه‌یان بوو وه‌ك حزبی ده‌عوه‌، ئاشورییه‌كان مه‌كته‌بیان هه‌بوو لێره‌.

*له‌دوای 1990 په‌یوه‌ندی یه‌كێتی و سوریا گۆڕانكاری به‌سه‌رداهات؟ چونكه‌ قۆناغێكی نوێ‌ هاته‌پێش؟
– په‌یوه‌ندی یه‌كێتی‌و سوریا هه‌رگیز لاواز نه‌بووه‌، به‌س دوای مردنی حافز ئه‌سه‌د ته‌بیعی كز بوو ، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌ی مام جه‌لال بێگومان رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بوو.

*مه‌كته‌بی یه‌كێتی ده‌وری ئه‌وه‌ی بینیوه‌ كه‌ وه‌ك و مه‌كته‌بی هه‌رێم مامه‌ڵه‌ بكات مه‌سه‌له‌ن نوسراوی هه‌رێم پشتڕاست بكاته‌وه‌ یان جۆرێك له‌په‌یوه‌ندی نێوان هه‌رێم یان ئیداره‌ی‌ هه‌رێمی كوردستان له‌گه‌ڵ سوریا بگێڕێت؟
-نه‌خێر وه‌كوو هه‌رێم هیچ په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ نیه‌، چونكه‌ سوریا ئیعتراف به‌ هه‌رێم ناكات.

*هۆكاری‌ ئیعتیراف پێنه‌كردنه‌كه‌ چییه‌؟
– ئیعترافی پێ‌ ناكات، چونكه‌ تائێستا ئیعترافی به‌هه‌رێم نه‌كردووه‌.
*پێتوایه‌ له‌داهاتوودا سوریا ئیعتیراف به‌هه‌رێم بكات، وه‌ك هه‌رێمێكی ده‌ستوریی و مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵدا بكات؟
– زه‌حمه‌ته‌ جارێ‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*