سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » لەدوو كۆڕی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا

ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌

لەدوو كۆڕی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا

لەم دووتوێیەدا

لەماوەی رابردوودا، لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ دوو كۆڕی جیا بەڕێوەچوو، كۆڕی یەكەمیان بۆ هەردوو ئەكادیمی د. مەغدید سەپان بە كتێبی (كوردستانی نوێ‌ بەرزمانی روسی)و برزۆ ئیسماعیل مەنسوور بەكتێبی پیشەگەری و تەكنیكەكانی بەرهەم لەشاشەی تەلەفزیۆن كە تێیدا هەردوو ئەكادیمییەكە كورتەیەكیان لەبارەی ناوەڕۆكی كتێبەكانیانەوە پێشكەشكرد.
لەكۆڕێكی تردا،كتێبی (كوردایەتی و ئایندەخوازی) بۆ تێكۆشەری دێرین مامۆستا عومەر شێخموس ناسێنرا، تێیدا ناوەڕۆكی كتێبە نوێكەی خستەڕوو، كە دیداری رۆژنامەوانییە لە نەوەدەكان لەگەڵی سازكراوە لەسەر رەوشی كوردستانە بە گشتیی.
لەدوای هەردوو كۆڕەكە، نووسەران بە واژۆی خۆیان كتێبەكانیان پێشكەش بە ئامادەبووان كرد.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌

كۆڕی یەكەم

مەریوان مەسعود:
بەرێزان زۆر بەخێربێن بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ، ئەمڕۆ بەخۆشحاڵییەوە میوانداری دوو بەڕێز دەكەین ئەویش بەڕێزان د.مەغدید سەپان ‌و كاك برزو ئیسماعیل مەنسوور كە لەشاری هەولێرەوە هاتوون‌و زۆر بەخێر هاتنیان دەكەین.
ئەم دوو كتێبە دوو كتێبی زۆر نایابن لە بواری میدیادا، كە بڕوام وایە بۆ ئەو كەسانەی لەبواری ئەكادیمی میدیادا كاردەكەن زۆر سوودی هەبێت چ لەبواری توێژینەوە بێت چ وەكو خوێندكار بێت لەبواری راگەیاندنیس بە گشتیی.
كتێبی یەكەمیان كتێبی د. مەغدید سەپانە بەناوی كوردستانی نوێ بەزمانی رووسی، دیارە كاتی خۆی ئەوەی زانیاری هەبێت دەزانێت كە كوردستانی نوێ بە هیمەتی دكتۆر مەغدید سەپان و خێزانە بەرێزەكەی لەرووسیا 19 ژمارەی كە لەو كتێبەدا هەیە دەرچووە لەكاتی جیاجیادا بە هەوڵی خۆیان بووە كەلەوێ دەریان كردووە بەزمانی رووسی، ئەوەی لە كتێبەكەدا هەیە من سەرەنجمداوە پێش ئەوەی بڵاوببێتەوە كتێبەكە زۆربەی ئەو وتار‌و ئەو راپۆرت‌و هەواڵ‌و شتەگرنگانەی تێدا كراوەتە كوردی لەلایەن د.مەغدید-ەوە كە پوختەی هەر ژمارەیەكە جگە لەوەش بیبلۆگرافیای سەرجەم ژمارەكانیشی تێدایە، بۆ نموونە یەكەم لاپەرە چی تێدابووە دووەم چی تێدابووە بەو شێوەیە، ئەم كتێبە لە بڵاوكراوەكانی كوردستانی نوێیە كە ئەمڕۆ بڵاودەبێتەوە.
كتێبەكەی تر، هی كاك برزۆ ئیسماعیل مەنسوورە، خۆی یەكێكە لە كادیرەكانی راگەیاندن، لەنیوزلەنداو لەئوستوڕاڵیا‌و لەبوواری راگەیاندن زۆر كاریكردووە بەتایبەت لە تەلەفزیۆنی سكای نیوز‌و لە كەناڵ 31 ‌و لەكۆمەڵێك كەناڵی تری میدیایی.
لەبواری تەلەفزیۆندا كاریكردووە لەدەرەوە‌و زۆر شارەزایی هەیە لەبواری پیشەگەری‌و تەكنیكی میدیای تەلەفزیۆنیدا، بۆیە ئەم كتێبەی چەندین بەشە‌و زۆربەی تەكنیكەكانی بواری تەلەفزیۆنی‌و پیشەگەری لەتەكنیكی شاشەی تەلەفزیۆندا تێدایە كە دڵنیام ئەوەش سودێكی زۆری دەبێت.

د.مەغدید سەپان:
زۆر سوپاستان دەكەم بەخێربێن زۆر سوپاسی كوردستانی نوێ‌و بەڕێز كاك ستران عەبدوڵڵا دەكەم كە ئەركی چاپكردنی ئەو كتێەبەی گرتەئەستۆ، كتێبێكە پێك هاتووە لەرۆژنامەی كوردستانی نوێ‌و لەسەر رۆژنامەی كوردستانی نوێ نووسیمان، كەمێك باسی چۆنییەتی دەركردنی رۆژنامەكە دەكەم لەبەهاری ساڵی 1997 كاك شۆڕش خالید سەعید وەكو نوێنەری یەكێتی لەمۆسكۆ دانرا، پەیوەندی پێوەكردم وتی: باڕۆژنامەیەك دەربكەین كوردێكی قەفقازی هەیە ئەو رۆژنامەكەمان بۆ دەردەكات، منیش ئەوكاتە بەكالۆریۆس‌و ماستەرم تەواوكردبوو لەراگەیاندن خەریكی نووسینی دكتۆرابووم وتم:ئەو كوردە قەفقازییەت بۆچییە؟ من دەری دەكەم پێشتریش ئەزموونی كاركردنم لە رۆژنامەی سویدی هەبوو هەندێك نووسین‌و وتارم نووسیبوو، وتی باشە، ئیتر پێكهاتین كە هەر ئەو ساڵە ژمارەیەك دەربكەین، هەموو خەرجی رۆژنامەكە دەكەوتە ئەستۆی كاك شۆڕش منیش ئیشوكاری تەكنیكیم دەكرد، بڕیاری ناوەكە من وتم با كوردستانی نوێ بێت، لەبەرئەوەی لەهەندێك وڵات هەیە بەهەمان ناو چەند رۆژنامەیەك دەردەچێت، باناوی كوردستانی نوێ بێت بەو ئومێدەی كە لەماوەیەكی نزیك لەئەمەریكا یان بەریتانیا كوردستانی نوێ بە ئینگلیزی ‌وفەرەنسی دەربچێت كاك شۆڕش-یش رازیبوو، ئێمە دەمانتوانی چەند مانگێك زووتر رۆژنامەكە دەربكەین نەك 1/6/ 1997 بەڵام ئێمە وتمان رۆژەكەی وارێكدەخەین لەگەڵ یادی یەكێتی نیشتمانی بێت لەبەرئەوەی رۆژێكی دیارەو بەئاسانی دێتەوە بیر، هەندێك مەتریال كە كاك شۆڕش دەینارد هەندێكیشی من دەمنووسی 19 ژمارەیە من لەهەر 19 ژمارەكە نووسەربووم بەرپرس بووم، زۆرهیلاك دەبووین بەڵام كاتێكی زۆر باش بوو كەئێمە دەرمان دەكرد، چونكە لەوكاتەدا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكوڵا باسی كوردی لەسەر ساحەی جیهان بەرزبوو باسیان دەكرد، ئێمەش جاری یەكەم بوو بەزمانی رووسی باس لەكێشەكانی خۆمان بكەین، رۆژنامەكە رۆژنامەیەكی كوردی بوو بەزمانی رووسی دەردەچوو،رۆژنامەش نەبوو مانگ نامەبوو هەموو سەری مانگێك دەردەچوو، ئێمەش رۆژنامەكەمان دەخستەبازاڕ، لەرۆژنامەكە لیزای خێزانم بووە خاوەن ئیمتیاز، لەبەرئەوەی ئەگەر كەسێكی بیانی ببێتە خاوەنی ئیمتیاز 300 بۆ 400 دۆلاری دەدات، بەڵام ئەگەر كەسێكی رووسی بێت ئەوا نزیكەی 100$ دەدا، رێك كەوتین لەگەڵ كاك شۆڕش ئەو بابەتە گرنگانەی كە سیاسیی‌و گرنگن لەلاپەڕە یەك‌و دوو بڵاوببێتەوە ئەو دەینارد، بەڵام پۆست لە رووسیا باش نەبوو بۆیە ئەو دەیدا بەجابییەكی قیتار دەیوت: ئەو قیتارە كاتژمێر بۆنموونە 6ی بەیانی دەگاتە لینیگرات لە مۆسكۆ ناوی قیتارەكەی پێدەوتم منیش دەچووم ئەو كەسەم دەدۆزییەوە كاك شۆڕش هەربۆخۆی بڕێك پارەی پێدەدا من مەتریالەكەم لێوەردەگرت، ئەو مەتریالانەی كاك شۆڕش دەینارد زۆربەی تایپكردبوو ئەوانەشی تایپی نەكردبوو من بۆخۆم تایپم دەكرد، هەتاوەكو ئەو مەتریالەكەی دەنارد مەتریالی منیش ئامادەدەبوو، دواتر كچێكمان دۆزییەوە لەزانكۆی لێنینگراد لەبەشی راگەیاندن بوو كچێكی زۆر بەتوانابوو، قسەم لەگەڵ كرد وتی من بۆتان مۆنتاژ دەكەم، لەسەرەتادا ژمارەی یەكەم بە كوارگ ئیكس پرێس مۆنتاژی دەكرد من لەژمارەی یەكەم كەمێكم مۆنتاژكرد وتی تۆشتەكەت لێ ئاڵۆزكردم وتی جارێكیتر وای لێمەكە، بەڵام من خۆم لەلایەوە دادەنیشتم یەكە بەیەكە لاپەڕەكانم پێدەگوت، كچێكترمان دۆزیبوویەوە ناوی تانیابوو بۆئەوەی هەڵە بژێریمان بۆبكات ژمارە یەك‌و دووی بۆكردین كە كەمووكوڕی هەبوو ئەویشم گۆڕی، چووم قسەم لەگەڵ سمیر نۆڤە كرد، سمیرنۆڤە پرۆفیسۆربوو، ژنی خوالێخۆش بوو كەریمی ئەیوبی بوو، كەریمی ئەیوبی یەكێك لەو 4 كەسەبوو كە لەكۆماری مهاباد لەساڵی 1946 قازی محەمەد ناردبوویە باكۆ بۆئەوەی ببێتە ئەفسەر‌و بگەڕێتەوە كۆماری مهاباد‌و خزمەت بكات، بەڵام زۆر بەداخەوە كۆماری مهاباد لەناوچوو، ئەو لەوێ مایەوە ئیتر خەریكی كاركردن بوو وەرگێرانیشی دەكرد لەسەر زمان، لەرێگەی ئەو یشەوە خێزانی دۆزییەوە، خێزانی رۆژهەڵات ناس بوو ئەو ئێرانیست ‌و ئەفگانیست بوو، بەماوەیەكی كورت فێری كوردی بوو كتێبی هەیە لەسەر زمانی زازا‌و كوردی ژنێكی یەكجار بەتوانایە، ئەو رازیبوو لەسەر ئەوەی كە هەڵە بژێرم بۆبكات، ئەو مەتریالانەی كە من ئامادەم دەكرد دەمبردەلای ئەوكچە ئەوكچە مۆنتاژی دەكرد، دواتر من دەمبردە لای سمیرنۆڤە بۆی هەڵە بژێری دەكردم‌و دەمهێنایەوە لای كچەكە، من لە زانكۆ بووم بەشی راگەیاندن بەتایبەت زستانان جاری واهەیە پلەكانی سەرما 20- بوو، دەبوایە 20 دەقە چارەكێك بەپێ بڕۆم دواتر دەچوومە مەحەتەی قیتارەكە، باسی شاری لینیگرات دەكەم كە شارێكی زۆر گەورەیە 5 ملیۆنە زۆر گەورەیە‌و زۆر قەرەباڵغە، ئینجا سواری قتار دەبووم دوو محەتە دوای 5دەقە قیتارەكەم دەگۆڕی، ئینجا 20 دەقە سواری قتارێك دەبووم دواتر دەهاتمە خوارەوە، ئینجا چاوەڕێی ترامم دەكرد، ترم وەكو قتارێكە بەكارەبا دەڕوات لەوێشەوە 10 دەقە دەرۆشتم ئینجا دەگەیشتمە ماڵی سمیرنۆڤە، لەوێ هەمووجارێك چایەكی گەرمی دەدامێ لاپەڕەكانی رۆژنامەم لەلای ئەو دادەنا هەڵەچنی بكات دەیوت بەیانی وەرەوە، بەیانی دەچوومەوە هەڵەبژێری بۆدەكردم ئینجا دەمبردەوە بەهەمان شێوەی كەهاتم دەڕۆشتمەوە بۆ ماڵەوە، دواتر دەمبردە لای كچەكە ئەویش مۆنتاژی دەكرد ئەوكاتە C.D ئەوانە نەبوو زیپ هەبوو لەسەر فلۆپیێكی ئەستوور وتایبەتبوو، بەو زیپە پێی دەدام‌و دەمبردە چاپخانە لەویش دەبوایە چاوەڕێبكەم هەتاوەكو دەیكەنە پلێت لەبەرئەوەی ئەگەر كەمووكوڕییەك هەبووایە دەبوایە بچوومایەتەوە بۆ زانكۆ‌و كەمووكوڕییەكەم چاك بكردایە، كە كردیەپلێت ئەوكاتە من بەجێمدەهێشت، بۆبەیانی دووبارە دەهاتمەوە قسمی داخلی‌و دواتر دەچووم رۆژنامەكەم وەردەگرت، هەرچەندە كاك شۆڕش پارەی هەموو كرێ تەكسیەكانیشی دەدامێ، بەڵام من ئەوكاتە باری ئابووریم باشنەبوو تازە نالی كوڕم لەدایكبوو بوو خەسوو خەزوورم پەتاتەیان بۆ دەناردین، چونكە پارەمان هیچ هیچ نەبوو، لەبەرئەوە ئەو 15$ یان ئەو 10$ كەهی تەكسی بوو من سەرفم نەدەكرد بە پاس هاتووچۆم دەكرد، ئەو هەموو وەرەقەیەم هەڵدەگرت نەم دەزانی جانتایەك عارەبانەیەك بكڕم رایبكێشم زۆر بە قورسی هاتووچووم دەكرد، زۆر زۆر هیلاك دەبووم بە كاك شۆڕشیشم نەدەوت كە پارەی تەكسییەكە دەخۆم‌و نانم پێكڕیوە، جارێك بۆشەو رۆژێك هات 700$ سەرفكرد هەندێك پارە قەرزاربووم پارەكەی پێدامەوە‌و ئینجا رۆشت سەفەرێكی ئیسپانیای بكردایە هەرزانتر دەكەوت لەسەری، دوو ژمارە سێ ژمارەی یەكەم قورس بوو دواتر ئێمە پێكهاتین لەهەر ژمارەیەك من چاوپێكەوتن لەگەڵ رۆژهەڵات ناسێك بكەم جارێك لەگەڵ زارا ئەلیێڤنا جارێك لەگەڵ جەلیلی جەلیلی جارێك لەگەڵ حەسرەتیان جارێك لەگەڵ ژیكارێكنا هەموو ئەورۆژهەڵاتناسانە، متیۆدێكی نوێی ئینتەرڤیوم بەكاردەهێنا من لەگەڵ ئینتەرڤیوو پرسیارەكان ژییان نامەشم دەنووسی، كەپرۆفیسۆرە دكتۆر ناوكە خاوەنی كتێب‌و مقالاتێكی زۆرە، ئەگەر وانەبێت رووس نازانن ئەم كەسە كێیە؟، بەڵام ئەگەر تۆ 200 وشە بەس لەسەر كتێب‌و عیلمی ئەو باس بكەیت كە چی ئیشێكی كردووە ئەوكاتە تۆ دەزانیت كە ئەو كەسێكی زۆر گرنگە، گرنگی رۆژنامەكەی ئێمە لەوەدابوو كە لەماوەیەكی كەم هەموو رۆژهەڵاتناسەكان چاوەڕێیان دەكرد كەژمارەی نوێ بڵاوببێتەوە هەندێك رووداو هەبوو لەرۆژنامەكە، هەموو جارێك بۆ كوردستانیشمان دەنارد یەكێك لەو هاوڕیانەی كەزۆر یارمەتی دەداین كاك هیوا كاردۆییە كۆمەڵێك وتاری دەنارد كە لەوێ بۆمان بڵاودەكردەوە، تەنها رۆژنامەكە ناوی كوردستانی نوێ بوو، ئەگەرنا هیچ بابەتێكی كوردستانی نوێمان وەرنەگێڕاوەتە سەر زمانی رووسی، هەموویمان لەوێ دەردەكردوو دەمان نووسی‌و هی خۆمان بوو نەوەك هی كوردستانی نوێ، هەموو جارێك هەموو ژمارەیەك من ئەو چاوپێكەوتنتانەی كە دەمكرد وەرم دەگێڕایە سەر زمانی كوردی، بۆكوردستانی نوێم دەنارد ‌و ئەوانیش بڵاویان دەكردەوە، لەگەڵ ئەوەشدا لاپەڕەیەك یان زیاترم لەسەر ناوەڕۆكی كتێبەكە دەنووسی لەسەر ناوەڕۆكی ژمارەی رۆژ دەنووسی، لەژمارە 13 لاپەڕە 6 لەساڵی 1998 د.ئازاد ئەكرەم ئێنین كوردی باكورە یەكجار بەتوانایە‌و زۆر جوان دەنووسێت وتارێكی بەناوی چێئۆف بڵاوبۆیەوە، باس لە فاكتی نوێ دەكات كەپێشتر كورد بەكوشتنی ئۆڵف بارمێف تاوان باركرابوو، ئەو فاكتە نوێیانەی بۆ توركیا دەگەڕاندەوە بەگوێرەی وتارەكەی د.ئازاد ئەكرەم بۆ توركیا دەگەڕاندەوە كە توركیا دەستی لە كوشتنی ئەو هەیە، ئێمەش هەموو ژمارەكان كە دەردەچوو بۆ رۆژهەڵات ناسەكانمان دەبرد لەزانكۆی لینیگراد‌و مۆسكۆ دابەشمان دەكرد وەكو بڵێی رۆژنامەیەكی زۆر جدی ‌و ئاڕاستەكرا‌و بوو، كاك شۆڕش دەیبردە بەشی كوردناسی لەمۆسكۆ، كاتێك ژمارەیەك دەداتە پیاوێك لە بەشی كوردناسی، بەڵام دەرچوو ئەوە كونسوڵی توركیایە لەمۆسكۆ، لەدوای چەند مانگێك مام جەلال سەردانی توركیا دەكات لەوێ بڵند عەجەوی، لەوێ عەجەوی بە مام جەلال دەڵێت ئێوە پشتیوانی لە ئیرهاب دەكەن، مام جەلالیش دەڵێت نەخێر ئێمە پشتیوانی لە ئیرهاب ناكەین، بڵند داوادەكات وتارەكەی لە رۆژنامەی كوردستانی نوێ بەزمانی رووسی كە بڵاوكراوەتەوە بۆی بهێنن‌و بۆ مام جەلالی دەبات، مام جەلال دەڵێت من ئاگام لەئەوە نەبووە، كە بۆ ئوتێلەكە دەگەڕێتەوە تەلەفون بۆ كاك شۆڕش دەكات دەڵێت: دەبێت ئێوە ئەو رۆژنامەیە دابخەن چۆن ئێوە لەو نووسینانە بڵاودەكەنەوە، مام جەلال لەسەر ئەو نووسینە زۆر لە كاك شۆڕش توڕە دەبێت، كاك شۆڕش یش تەلەفۆن بۆ د. ئازاد ئەكرەم دەكات دەڵێت: تەواو رۆژنامەكەمان دادەخەین لەبەرئەوەی مام جەلال بڕیاری داوە دەبێت دابخرێت، مام جەلال كەسێكی زۆر زیرەك ‌و وریابوو دەیزانی تورك گوێ لەدەنگی دەگرێت خۆی دەیزانی چی دەكات، رۆژی دواتر مام جەلال دەچێتە ئێران تەلەفونیان بۆدەكات دەڵێت: رۆڵە ئیشێكی زۆر باش دەكەن بەردەوام بن‌و رۆژنامەكەتان درێژە پێبدەن، جارێكی تر سەفیری ئەمەریكی لەمۆسكۆ بۆ ئەمەریكا دەگەڕێتەوە لەوێ كاك د. بەرهەم دەبینێت، دەڵێت: كوردەكان رۆژنامەیەكی زۆر باش دەردەكەن، دەڵێت كێ دەریدەكات؟ سەفیری ئەمەریكی دەڵێت: نازانم كێ دەریدەكات، بەڵام ناوی كوردستانی نوێ یە، د. بەرهەم پێدەكەنێـت دەڵێت ئەوە هی خۆمانە، بەبڕوای من لە مێژووی رۆژنامەگەری كوردی نەبینراو بێت نەبیسرا‌و باوەڕناكەم هیچ رۆژنامەیەكی كوردی وەكو ئە رۆژنامەیەی ئێمە لەیەك ژمارە، بۆ نموونە لە ژمارە پێنج چاوپێكەوتن لەگەڵ پڕۆفیسۆر ناوك ئۆلگە ئیڤانۆڤنا ژیگالینە نەكراوە، وتاری د. پرۆفسیۆر ناوك زارا ئەلیێڤنە یوسپۆڤە هەیە، د.هەرێم ئەكرەم وتاری هەیە، د.ناوك پرۆفیسۆر حەسرەتیان وتاری هەیە، لەیەك ژمارە كە لەژمارە پێنج بووە، لەژمارە حەوت چاوپێكەوتن لەگەڵ د.ناوك ئیرادە ئەناتۆلیێڤنە سمیر نۆڤە هەیە، د.ناوك پڕۆفیسۆر زارا ئەلیێڤنە یوسپۆڤە دوو وتاری هەیە، د.ناوك شاكرۆ ئەرسێنۆڤیچ گەسرەتیان، د.ناوك پرۆفیسۆر حەسرەتیان وتاری هەیە، هیچ رۆژنامەیەك لە مێژووی رۆژنامەگەری كوردیدا لەیەك ژمارەدا نەبووە ئەو هەموو كەسە شتی تێدا بنووسن، رۆژنامەیەكی زۆر جدی بوو، كاریگەرییەكی زۆری هەبووە لەو كاتەدا چونكە ئێمە لەو كاتەدا، چونكە ئەمە جاری یەكەم بوو بەزمانی خۆمان بۆ خۆمان قسەمان دەكردوو دەمان گەیاندە ئەو جێگایانە، ئەم كۆپلەیەتان بۆ دەخوێنمەوە چونكە كۆپلەیەكی گرنگە لەلای من كاركردن لەسەر كتێبی رۆژنامەی كوردستانی نوێ ئاسان نەبوو، چونكە من هەموو كوردناسەكانم لەنزیكەوە دەناسی ئەوانم بینیبوو چاوپێكەوتنم لەگەڵ یان ئەنجام دابوو، لەكاتی كاركردنی ئێستا هەموویم وەكو فلیم جارێكی دیكە دەهاتەوە بەرچاوو كە بۆ من زۆر قورس بوو بەتایبەتیش كە دەزانم نیوەیان زیاتر لەژیاندا نەماون، لەكاتی وەرگێڕانی بەرهەمە بەنرخەكان ساتەكانم دەهاتەوە بیر‌و بۆیان خەمبار دەبووم‌و دڵتەنگ دەبووم، دەوەستام‌و پشوویەكم دەدا، جگە لەوە ئەو بیرەوەرییە خۆش‌و رابردووانە ناچاریان دەكردم زۆر بەئەمانەتەوە كار لەسەر بەرهەمەكانیان بكەم، غەدر لەناوەڕۆك نەكەم، هەوڵبدەم پەیامەكانیان وەكو خۆی بگەیەنم، نووسینەكان وەكو خۆی بۆ زمانی كوردی وەربگێڕم، دەبێت ئەوەش بنووسم كاركردنم لەسەر رۆژنامەی كوردستانی نوێ بەزمانی رووسی بەبێ ویستی خۆم من بۆ ژیانی نەبوو كڕینی شیر بۆ نالی كوڕم نەبوو ناچاربووم رۆژنامەكە 1000 دانە بەپشت بەمیترۆ بۆ ماڵەوە بهێنمەوە كەنزیكەی 2 كاتژمێری دەویست، ئەو وتارانەی كە من وەرمگێڕا هەموو رۆژنامەم وەرنەگێڕا پێشەكییەكم بۆ نووسی بیۆگرافیای هەموو ژمارەكان لاپەڕە یەك بەم شێوەییە، سەردێڕەكانم نووسیوە لەگەڵ چاوپێكەوتنەكان، هەندێك ریپۆرتاژ كە بۆ خۆم نووسیومە تێیدایە، لەگەڵ نوسیینی ئەوكوردناسانە كە هەتاوەكو ئێستا هەنووكەی خۆیان لەدەست نەداوە، كە هەتاوەكو ئێستا دەیخوێنیتەوە واهەست دەكەیت كەئێستا نووسراوە یان وادەزانی بۆ ئێستا نووسراوە، ئەگەر ئێمە رۆژنامەمان دەرنەكردایە ئەو وتارانە نەدەنووسرا، ئەو لاپەڕەیە نەدەكرایەوە، هەر یەكسەر لەگەڵ هەر ژمارەیەك من داوام لە زارا ئەلیێڤنە كرد پڕۆفیسۆرە كوردی یەریڤانە وتم مێژووی بەشی كوردناسیم بۆ بنووسە، مێژووەكەی نووسی بە چوار ئەڵقە پێنج ئەڵقە هەر كە دەینووسی یەكسەر برادەران وەریان دەگێڕایە سەر زمانی توركی، هەندێك وتاری وەردەگێڕدرایە سەر زمانی عەرەبی، هەندێكی تریشی وەردەگێڕدرایە سەر زمانەكانی دیكە، رۆژنامەیەكی زۆر بەهێزبوو، من پێشەكی‌و بیۆگرافیا‌و وتارەكانم وەرگێڕا، لەگەڵ پاشكۆكەی هەندێك بەڵگەی تێدایەكە وەرگرتنەوەی رۆژنامەكە لە چاپخانە، دیزاین‌و لۆگۆی رۆژنامە هەرخۆم چاكم كرد، 19 ژمارەیە من‌و كاك شۆڕش پێكەوە دەرمانكرد، ئەو 19 ژمارەیە هەموویم سكانكرد زۆر سوپاسی كوردستانی نوێ دەكەم لەگەڵ برای بەڕێزم كاك ستران، وە هەموو كارمەندەكان كە پێیان باشبوو ئەم كتێبە چاپ بكەم،كتێبێكی زۆر باشە بۆ خوێندكاران، من پێش دەستبەكاربوونم لەو كتێبە قسەم لەگەڵ كاك شۆڕشی دكتۆر خالید كرد وتم كاك شۆڕش من ئیشێكی وادەكەم ژمارەكان ئاوالێدەكەم، چونكە دوای من ئەو رۆژنامەیە گوازرایەوە مۆسكۆ بەردەوام بوو كوالێتییەكەی دابەزی كەمێك، بەڵام هەربەردەوام بوو، ناشزانم چەند ژمارەی لێ چاپكرا وتم ئێستا تۆ لەوەزارەتی دەرەوەی عیراقی ئیمكانیەتت هەیە هەموو ژمارەكان وەردەگێڕم‌و بڵاویدەكەمەوە، وتی پڕۆژەیەكی زۆر چاكە، بەڵام بەداخەوە هەتاوەكو ئێستا دەنگی نەبووە، سوپاسی كاك رەهبەرم نەكرد زۆر سوپاسی دەكەم لە چاپكردنەكە دەستی ئەویشی تێدابووە یەكێكە لەو برادەرانەی لەهەموو پڕۆژەیەكم بە هەموو ئیمكانیەتێكی مادی‌و مەعنەوییەوە زۆر یارمەتی داوم‌و پشتگیری كردووم زۆر سوپاسی دەكەم، زۆر سوپاسی ئێوەش دەكەم كە كاتی خۆتان بەمندا.

برزۆ ئیسماعیل مەنسور:
زۆر خۆشحاڵم سوپاس بۆهاتنتان ‌وبۆئەوەی كاتیخۆتان بەمن بەخشی، خریجی ئەكادیمی فۆتۆ جانی گۆڤار سدنی، ساڵی 2000 لەتەلەفزیۆنەكانی سكای نیوز چەناڵ 31 ، شاین تیڤی لە ئوستوڕالیا‌و لە نویوزلەندا ئیشم كردووە، بیرۆكەی ئەم كتێبە لەساڵەكانی نزیكەی 80 كانەوە سەرهەڵدەدات، ئەوكات ئەكادیمی فنون جەمیلەی بەغداد بەبێ دەرەجە خەڵكی وەردەگرت، بەڵام لەبەرئەوەی من ئەوكاتە تەنزیمی یەكێتی نیشتمانی بووم باوەڕم هەبوو دەبوایە بەعسی بوویتایە ئینجا تەقدیمت بكردایە، بۆیە نەچوومە ئەوێ شوێنێكی ترم تەواوكرد، ئەوە هەر لەژیانم ماوەتەوە كەمن حەزم لەوە هەیە من ڕۆژێك لە رۆژان ئەكادیمی تەواو بكەم، لەدوای چەند ساڵی پێشمەرگایەتیم، لەدوای دەربەدەریم كە گەیشتمە نیوزلەندا، دواترچومە ئوستوڕالیا لەوێ باروودۆخی ماڵەوەمان لێرە باشنەبوو دەبوایە ئیش بكەم بۆ ئەوان ئەوان بژیەنم لێرە، سێ چوار ساڵم مۆڵەتم وەرگرت لەكەس‌و كارم دەستم كرد بەخوێندن لە ئەكادیمی فۆتۆجان بەنزیكەی ئەكادیمی فنون جەمیلە دەكات، بەڵام بە شێوەیەكی وێنەییانە، ئەو بەشەی من تەواوم كردووە بەشی وەبەرهێنان‌و دەرهێنانە، وەبەرهێنانی تەلەفزیۆنی، من لەیەك كاتدا ئیشم دەكردوو خوێندنیشم هەبوو ژن‌و مناڵیشم هەبوو، توانیم تەواوی بكەم دوای ئەوەی لەهەندێك لەتەلەفزیۆنەكاندا ئیشم كرد سەردانی كوردستانم كرد سەیرمكرد لێرە بۆشاییەكی زۆر گەورە هەیە بۆ كادیری تەلەفزیۆنی بۆ كادیری سینەما بۆ كادیری رادیۆیی كەبەشێوەیەكی ئەكادیمی شتەكان فێرنابن، ئەوەشی كەهەیە بەتەجروبە فێری دەبن، ساڵی 2004 بوو هەستام بیرم لەوەكردەوە كتابێك بنووسم نزیكەی 30 سەرچاوەم بەكارهێنا وە ئەو سەرچاوانەی بەكارم هێناوە خەڵكی زۆر پێشكەوتوو خەڵكی زۆر بەتوانابوون لەبارەی تەلەفزیۆن‌و لەبارەی سیستەمی تەلەفزیۆنی هەر لەسەرەتای دروستبوونی تەلەفزیۆنەوە هەتاوەكو ئێستا، كتێبەكەم كرد بە سێ بەشەوە كە سێ بەشی جیای پێكەوە گرێدراو بوو لەو دووگمەی كە دەستی پێدا دەنێیت بۆ ریكۆرد ئەو لێنزانە چۆن ئیشدەكەن، سیستەمی تیوبەكان چۆن ئیشدەكەن، سیگناڵەكان چۆن دەڕۆن ئەو سیگناڵانە دەچێتە كوێ لەكوێ سەیڤ دەبێت لەدوایدا دەچێت بۆ بەشی مۆنتاژ، لەبەشی مۆنتاژەوە چۆن پرۆسێسەرەكە ئامادە دەكرێت لەمۆنتاژەوە چۆن دێتەوە دەرەوە چۆن دەچێتە ئێس ئینجییەكان چۆن دەچێتە ئاسمان‌و دوای لەئالێری ماڵەكانەوە دێتەوە ناو تەلەفزۆنی ماڵەكان‌و دەچێتە سەرشاشە، هەموو بەشەكان بەباوەڕی من حەقی تەواوم پێداوە، لەساڵی 2009 ئەو كتێبە بۆیەكەم جار چاپكرا، بڕوام دەكرد ئاوانەبێت وەزارەتی خوێندنی باڵاو وەزارەتی رۆشنبیری هەستان وتیان ئێمە سپۆنسەری دەكەین‌و چاپی دەكەین، 1000 نوسخەیان چاپكرد، بەڵام بەماوەی مانگێك بازاڕی نەما، دیاربوو قوتابیەكان‌و مامۆستاكان زۆر سودیان لێبینی، ئێستاش مەنهەجە لەزانكۆی سەڵاحەدین بەشی راگەیاندن كادیری فەنی‌و سینەمای لەسەر ئەو مەنهەجە دەڕۆن، زۆر هەوڵمدا چاپی بكەم‌و بێتەوە بازارەوە ئەوە چاپی دووەمییەتی، بەڵام گۆڕانكارییەكی گەورەی گرنگ لەسیستەمی دیجیتاڵی تەلەفزیۆنی لەهەموو عالەم روویداوە ئەو گۆڕانكارییانە دەبوو من جێگەی بكەمەوە، تەلەفزیۆن‌و تەكنەلۆژیا ئەوەندەبەرەو پێشەوە دەچێت ئێمە هەموو 6 مانگ جارێك دەیانناردین بۆ هۆن كۆنگ بۆ هۆڵەندا بۆ سەنگاپورە بۆ ئەوەی ئەبدەیتی ئەو تەكنەلۆژیایە بكەین بزانین‌و لەگەڵی بڕۆین بزانین چی لێ هاتووە سیستەمی تەلەفزیۆنی چی لێ هاتووە، چۆن پڕۆسەكان بەرەو پێشەوە دەچێت دەبوو ئەوانە جێگە بكەینەوە، بەكورتی تۆزێكم جیاكردۆتەوە، بەڵام تەكنەلۆژیا ئەوەندە بەرەو پێشەوە دەچێت ئەو تەلەفزیۆنەی ئێستا پێشكەوتووە پاش چەند ساڵێكی دیكە هەر بوونی نامێنێت، چۆن ئەنەلۆگ بوونی نەما دیجیتاڵ هات، دواتر شتێكی دیكە دێت پێی دەڵێن كوانتۆم، كە شۆڕشێكی زۆر گەورەیە نەك تەنها لە میدیا بەڵكو شۆڕشێكی گەورەیە لەژیانی هەمووتاكەكان، ئێستا تەجاربی لەسەر دەكەن یەكێك لەكۆمپیتەرەكانی مانگێك پێش ئێستا لە گۆگڵ پیشانی دا سیستەمی ترانستەر نامێنێت، هەمووی دەبێتە تەنۆچكە، ئەو تەنۆچكانە لە هەواوە موجەسەمات دروست دەكات تەلەفزیۆن دەبێتە یەك شاشە، پارچە كاغەزێكە هەڵیدەواسیت ئەكتەرەكان دێن لەبەر دەمت ئەكتی خۆیان دەكەن‌و موزیعەكە دێت قسەكانت بۆ دەكات‌و دوای دەچێتەوە ناو شاشەكە، ئەمە كورتەیەكە لەسەر ئەوەی كە گۆڕانكارییەكی گەورە‌و نەوعی لەسیستەمی تەلەفزیۆنیدا دەبێت، بەشێكم جیاكردۆتەوە، بەڵام رۆژانە دەبێت ئەبدەیتی بكەیتەوە بۆئەوەی پێی رابگەیت، ئەوەی گرنگە لەو كتێبەدا لەو سی بەشەی كەتێیدایە زیاتر لە 28 بەشی هەتا 29 بەشی هەروەكو خۆیەتی، بۆنموونە سیستەمی كامێرا هەروەكو خۆی ئیشدەكات سیستەمی براك كاسرین هەروەكو خۆیەتی كەمێك گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، سیستەمی مۆنتاژ دەبێت بەدەستی بكرێت ئێستا ناتوانیت بەكۆمپیتەر بیكەیت، سیستەمەكانی تریش وەكو خۆیەتی بۆیە ئێستاش لەرۆژگاری ئەمڕۆش پێویستە كەوا لەتەلەفزیۆن لەسینەما لەرادیۆكان شودی لێ ببینن، بۆخەڵكێكیش كەحەزی لەفۆتۆ گرافە حەزی لەوەی كە رسوماتی چاكی هەبێت بۆخۆی كامێرایەكی هەیە دەتوانێت سودی لێببینێت، لەبەردەم كامێرای تەلەفزیۆنی ‌و كامێرای مانیۆڵ لەفۆتۆگرافیدا هەمووی تێدا باسكراوە، چۆن سیستەمەكان بەكاردێت‌و چۆن فلیمەكان دروسدەكەیت ‌وچی دەكەیت‌و چی ناكەیت، بەهیوام سودی لێ ببین‌و زۆر سوپاستان دەكەم.

كۆڕی دووەم:

نەوزاد ساڵح:
سڵاوتان لێ‌ بێت هەموو لایەك بەخێربێن كۆڕی ئەمڕۆمان بۆ بەڕێز مامۆستا عومەر شێخمووس پێویست ناكات ئێمە لەسەر ژیان‌و قەڵەم‌و هزر‌و بیری جەنابی مامۆستا هیچ لێدوانێك بدەین كۆڕەكەمان ئەمڕۆ بۆ ئەم كتێبەیە كە لەبەردەستاندایە كوردایەتی و ئایندەخوازی، مامۆستا عومەر شێخمووس یەكێكە لەهێما گەورەكانی بواری ئەدەبی‌و ڕۆژنامەوانی سیاسی گۆڕەپانی كوردایەتی مامۆستا ئەم دیمانانەی لەم كتێبەدا دەیبینن لەبەردەستاندایە هەندێكیان 20 ساڵ لەمەو پێشكراون وئەمڕۆ 30 لەسەر 31 ڕێك دانەیەكیان 20 ساڵ تێ‌ دەپەڕێت بەسەر ئەو دیمانەیەدا كەلە 1ی تشیرینی 1999 لەلایەن كاك سترانەوە لەتەلەفزیۆنی گەلی كوردستانەوە بڵاوكراوەتەوە چەندین دیمانەی تر لەم كتێبەدا دەخەینە بەر دیدی بەڕێزتان هەر بۆزیاتر ئاشنابوون لەناوەرۆكی كتێبەكەو لەسەر بابەتەكانی ئەم دیمانانە من پێمخۆشە ماموستا عومەر شێخ مووس جەنابی تەواوی لێدوان وردەكاری لەسەركۆی كتێبەكە كە ئەمە سێهەمین كتێبیەتی دیمانەكانی تریش لەئایندە چاپ دەكرێت‌و دەخرێتە بەر دیدی خوێنەرانی بەڕێز.

عومەر شێخموس:

من زۆر سوپاستان دەكەم، بەڵام من كابرایەكی ئەدیب نیم بەداخەوەو شارەزایەكی ئەوتۆشم لە زانستی زماندانیە، بەڵام ئیختساسم زانستی سیاسی‌و پەیوەندییەكانی دەرەوەیە ئەوەی تریش لەئەنجامی خەبات‌و تێكۆشانی ڕۆژانەی شاخ وشار و ئەوروپایە، زۆر سوپاستان دەكەم بە بەشداربوونتان لەم كۆڕە من هەموو كاتێك حەز دەكەم كەبیرو ڕائاڵوگۆڕ كەم لەگەڵ ڕووناك بیرانی میللەتی خۆم بۆئەوەی گفتوگۆیەكی زۆر دەوڵەمەندمان هەبێت‌و هیچ كەسێكمان پێغەمەری ئاخرزەمان نیە عەقڵمان بەهەندێك شت دەشكێت، بەڵام زۆر جاریش هەڵەدەكەین، پێویستە كەهەڵەمان كرد دەرسی زۆرباش لەهەڵەكانمان وەربگرین‌و پێیدا بچینەوە بەڕێبازی جارانی خۆماندا بچینەوەو بزانین ئەوشتەی كەباشمان كردووە بەردەوام بین لەسەری، ئەوەشی هەڵەمان كردووە بیگۆڕین‌و چارەسەری بكەین، ئەم گفتوگۆیانە بەهاوكاری و یارمەتی كاك ستران عەبدوڵڵا و كاك نەوزاد عەلی ئەحمەد كۆمانكردنەوە، چونكە ماوەیەكی بەسەردا چوبوو گفتوگۆیەكی زۆرن، یەكەمینیان لەساڵی 1994 لەگەڵ گۆڤاری گزنگ كراوەو هەندێك شتی سەرنج ڕاكێشی تێدایە، چونكە باسی مۆدێلێك بۆ زمان وئایندەی ستانداربوونی زمانی كوردی دەكەم كەدوێنێ‌ لەكۆنفڕانسی زانكۆی سلێمانی دووبارە بوو بەجێگای باس‌و خواس دەمەوێ‌ جارێكی كەبیخەمە بەرگوێی ئێوە، ئەوەی تر زۆرم پێخۆش بوو دوێنێ‌ شەو كەسەیرمكرد یەكەم گفتوگۆ كەلەم كتێبەدا هەیە رێك وەكو ئەمڕۆ 20ساڵ لەمەوبەر لەلایەن كاك ستران عەبدوڵڵا دەركراوە شەوی 30لەسەر 31 مانگی 10ی 1999 بێگومان لەسەر لایەنی جۆراو جۆری خەبات‌و تێكۆشانی خەڵكی كوردی تێدایە، ئەزموونی جۆراو جۆری تێدایە من لەسەر مەسەلەی زمان لەوگفتوگۆیەی كە لەگەڵ كاك حەسەنی قازی و كاك هێرش سلیمان، گفنوگۆیەكی زۆر فراوانمان كرد مەفهومی كوردستانی بوون لەسەر بۆچونی پێویستی ئیستراتیجێتی یەكگرتوو بۆهەموو بەشەكانی كوردستان ئینجا لەسەر كێشەی زاراوەو ستانداربونی زمانی كوردی لەئارادا بوو، چونكە كێشەكە ببوو بەكێشەیەكی سیاسی شتێكم نووسی لە 1992 لە گۆڤاری بەربانگی ئۆرگانی فیدراسیۆنی كۆمەڵەی خوێندكارەكان لەئەوروپا ئەویش ئەوەبوو هەندێ‌ كەس وایان دەزانی ئەگەر زمانی ستاندار نەبوو دەوڵەتی كوردی دروست نابێت، ئەوە بۆچونێكی هەڵەیە زۆر وڵات هەیە كە زمانی ستانداردی یەگكرتووی نیە و دەوڵەتیشە بۆنموونە ئەلبانیا نەرویج ئەرمەنستان سویسرا ئەمانە هەموو فرەزمانی لەگەڵ ئەوەش وڵاتی یەگكرتوون و وڵاتەكەشیان بەهێز دەبێت نەك لاواز بێت، چونكە نەرویجی دوو زمانی رەسمی ستانداردی هەیە كەیەكێكیان نۆشك ئەوی ترپێی دەڵێن نینۆشك، زمانی ئەلبانیش بەهەمان شێوە هەروەها زمانی ئەرمەنیش بەهەمان شێوە، لەسویسرا چوار زمانی رەسمی هەیە لەفرلەندا لەگەڵ ئەوەی كەمایەتی 5% وڵاتەكەن هەردوو زمانی سویدی‌و فیرلەندی زمانی رەسمی وڵاتەكەن، بۆچونێك پەیدابووە كەوا ئەزانن ئەگەر هاتوو زمانی زازاكی یان زمانی هەورامی یان بادینی یان سۆرانی ئەگەر خوێندرایەوە دەبێت بەهۆی لەت بوون و تێكدانی ڕیزەكانی گەل‌و نیشتمان، ئەوە بۆچونێكی ڕاست نیە بۆچونێكی زۆر هەڵەیە بە پێچەوانەوە ئێمە بۆ خۆمان بمانەوێت ونەمانەوێت زمانی ئێمە لەچەندین زاراوە پێك هاتوەو ئەو زاراوانە هەن‌و ناتوانی بەزۆر بیانگۆڕیت، ئەو پرۆسەی مێژووەی كەلە ئەوروپا لەوەختی خۆی لە سەدەی 16-17 هەم كەلەهەندێك وڵاتدا كە ئینجیلیان كرد بەزمانی زارەكی خەڵكەكە كەلەدوایدا چاپكرایەوە بوو بەزمانی نەتەوەی ئەو وڵاتانە یان لەفەرەنسا زمانی زاراوەی پاریس وردە وردە زاڵ بوو بو بەزمانی رەسمی هەموو وڵاتەكە، لەلای ئێمەش ئیمكانی ئەوە هەبوو، بەڵام بەداخەوە ئەوەنەكرا دەوڵەتی یەكگرتووی كوردستان دانەمەزرا سیستمی پەروەردەیەك نیە، دووەم وڵاتی ئێمە دابەش كرابە چوارپارچە ئەگەر هەندێك برادەرهەن لە كوردستان لەساڵانی 1970 حیزبێكیان دروست كردبوو بەناوی پێنج پارچەلی ئەگەر لەگەڵیان دانیشیت‌و گفتوگۆت بكردایە دەیوت كوردستان چەند پارچەیە؟ بتوتایە چوارە قبوڵی نەدەكرد، دەیوت تۆ خائنی قسەت لەگەڵ ناكەم ، زۆر خۆم ماندو كرد بەو فۆڕمولە و لەدوایدا كاك ئەمیری حەسەن پوریش لە چەندین سیمینارو نوسیندا باسی كرد كاك دكتۆر جەعفەر شێخ ئیسلامی بەهەمان شێوە ئەوە ئیختساسی خۆیانە ئێمە گەشتینە ئەو قەناعەتە كەئەگەر هاتوو دەوڵەتێكی یەگكرتوو كوردستانیش دامەزرا دەبێت دەوڵتێكی فیدراڵی بێت دەوڵەتی مەركەزی ناوەندی یەك زمانی یەك حیزبی یەك ڕابەری یەك قائدی ئەوە ناگونجێت لەگەڵ بۆچونی ئازادی بوون و دیموكراسی و یەكسانی كە لەدنیادا بەرەو ئەوە ئەڕوات بۆیە دەبێت بیر لەوە بكەینەوە كە ئێمە فەرهەنگێكی هەمە لایەنمان هەیە فەرهەنگێكی جۆراوجۆرمان هەیە فەرهەنگێكی ڕەنگاوڕنگمان هەیە بۆیە ئەوە دەبێت خۆی لەكۆمەڵگەی خۆماندا خۆی بنوێنێت ودیار بێت بۆیە زۆر گرنگە بۆئێمە كە بمانەوێت زارەوە جیاوازەكانی زمانی خۆمان بپارێزین چونكە ئەوە زمانی ئێمەو فەرهەنگی ئێمە دەوڵەمەند دەكات لەجیاتی ئەوەی لاوازی كات، ئێستا لەزۆر شوێن لە وڵاتی دنیا وەك كەنەدا وەكو سویسرا ئەو وڵاتانەی كەچەند زمانی زۆر بەدوای دیالەتی خۆجێی شوێنێك دەگەڕێن و هەوڵدەدەن كە زیندووی بكەنەوە بەكاری بێنن بۆ ئەوەی نەفەوتێ‌ و بچێتە ناو زمانەكەیانەوە ئەو مۆدێلەی كەمن بیرم لێكردبووە لەوەختی خۆی چۆن بوو؟ من لە 1992 نووسیم 93-94 لە كوردستانی نوێ‌ لە هەولێر بڵاوكرایەوە، لەبیرمە خوالێخۆش بوو كاك شێركۆ بێكەس وتی: ئەوە مونافەسەیەكی زۆری خستە ناو ڕووناك بیرانی كوردستان لێرە لەسەر ئەوپێشنیارەی كە كردبووت، پێشنیازەكەی من بە كورتی ئەوەیە: كە ئێمە لەئێستاوە سیستمێكی پەروەردەی وابەكاربێنین كەبتوانین لەیەك تێبگەین بتوانین فەرق و جیاوازیەكانی كەلەناو زمان و فەرهەنگی ئێمەدا هەیە نزیكیان كەینەوە وردە وردە زەمینەكە خۆش ببێت بۆ دروست كردنی زمانێكی یەگكرتوو یان دوو زمانی یەگرتوو لەوڵاتی ئێمەدا دووزمانی ستاندار لەجیاتی ئەوەی یەك زمانی ستاندار هەبێت، ئەویش چۆن؟ لەو ناوچانەی كە زۆربەی خەڵكەكە بڵێن سۆرانی زارن لەوێ‌ زمانی یەكەم سۆرانی بێت، بەڵام لەهەمان كاتدا زمانی دووەم كرمانجی بێت بۆئەوەی فێری كرمانجیش ببێت، بەڵام لەناوچەكانی كرمانجی نشین زمانی یەكەم كرمانجی بێت زمانی دووەم سۆرانی بێت، لەناوچەكانی هەورامی نشین‌و زازا نشین زمانی یەكەم سۆرانی بێت، بەڵام زمانی دووەم هەورامی بێت، چونكە ئەمانە زمانی كەمایەتین بۆیە پێشنیارم نەكردوە كە زمانی یەكەم بێت لەناوچەكانی زازاكیش بەهەمان شێوە زمانی یەكەم كرمانجی بێت زمانی دووەم زازاكی بێت، ئەمە ئەوە دروست دەكات كە ئێمە چۆن فێری عەرەبی دەبین، فێری توركی دەبین، فێری فارسی دەبین، فێری ئینگلیزی دەبین، فێری ئەڵمانی دەبین، فێری فەرەنساوی دەبین، بۆ نەتوانین فێری زارەوەیەكی تری زمانی خۆمان ببین؟ وئەوە یەكێتی هەست ولەیەك تێگەشتن و لەیەك نزیك بونەوە زیاتر دەكات لەجیاتی ئەوەی هەندێ كەس وا دەزانن ئەمە بۆچونێكی جیاوازەو ئەوە زمانی میلەتی كورد لەت لەت دەكات لاوازی دەكات و ناكۆكی لەناوماندا دروست دەكات، بەپێچەوانەوە ئەوە دەبێت بەهەوێنی یەك بوون نزیك بونەوەی زمان‌و فەرهەنگی ئێمە لەیەكتردا، من لێرە هۆشیاریەكتان دەدەمێ‌ براسۆرانێكان من خۆم كرمانجی زارم ئەگەر هاتوو كوردستانی گەورە دروست بوو و برادەرانی پێگاكە دەستەڵاتیان لەدەست بوو ئەوە بەزۆر دەتانكەنە كرمانجی زار، ئاگاتان لەوە بێت نموونە ئەگەر تۆ ئەو پێوانەیە بەكاربێنیت كەلێرە ئێستا زۆرینەی زمانی سۆرانییە بەوپێییە بەزۆر سۆرانی بكرێت بە زمانی ستاندار، بەڵام ئەوە ڕۆژێك دێت كوردستانی گەورە دروست دەبێت ئەوكاتە كرمانجی زارەكان ئەكسەریەت دەبن و ئەو كاتە ئەگەر عەینی پێوانەی ئێوە بەكاربێنن بزانە بیری لێ‌ بكەنەوە زۆر سوپاستان دەكەم.

رەهبەر سەید ئیبراهیم:
زۆر سوپاس من جەنابی كاك عومەر لەساڵی 1979 دەناسم لە پێشمەرگایەتی بەڕاستی ئەوكاتە وەكو كارگێڕی مەكتەب سیاسی كارەكانی بەڕێوە دەبرد، هەندێ‌ وشەی پەیدا كرد مەسەلەن بیرمە پێشمەرگەیەك سكاڵایەكی نووسی ئەو لێی نووسی پێمان پەسەندە ئەو وشەیەی هێنا ناوەوە، جگەلەوەش هەندێ‌ وشەی تری بەكاردەهێنا وەكو جان لەجیاتی گیان دەیووت جان لەناو خۆماندا جگەلەوەی ڕووبەڕوو پێمان دەوت كاك عومەر لەدەرەوە پێمان دەوت جان، جان ڕۆی و جان هات و هەر جان مەشهور بوو خێزانەكەشی ناوی ئەگنێتەیە لەناو خۆماندا بەخوشكە تارا ناوبانگی بوو یەكەم ژنە بێگانەیە كە پێشمەرگە بێت، چەكی هەڵگرتبێت ساڵی 1981 ئەوپەڕی كەم دەرامەتی و نارەحەتی سەختی بوو ئینجا بۆ زمان زانی ئەوەندە كاك عومەر تێكەڵی كوردی عێراقی بووە تێكەڵی هەموو پارتەكان بووە بەراستی سۆرانیەكی زۆر باش دەزانێت لەوێ‌ جارێكیان بەبادینی قسەی كرد وتیان كاك عومەر بادینیش دەزانیت نەیاندەزانی خەڵكی عامودەیە، وەكو وتم تێكەڵی كوردی عێراقی بووە لەو كوردی عێراقیە شیعرێكی گۆران هەیە، ئەی تریفەی مانگی سپی لە دەركی دەرداقە باپیس نەبیت خۆت لادە لەو كوردی عێراقە، ئێستا كێشەیەك هەیە لەنێوان زمانی یەگكرتوو بەرەحمەت بێت دكتۆر عزەدین موستەفا ڕەسول دەیووت: مەڵێن ستاندار بڵێن یەگكرتوو، واتە كێشەیەك هەیە لەنێوان سۆرانی و بادینی لەناو خۆماندا دەیانوت: سورمانجی ئەو كەلیمەیان بەكاردەهێنا، ئێستاش بەڕاستی لەبادینان خوێندن بە بادینیە یاخود تابلۆكان بەناوی پۆلیسی هاتوچۆ دەڵێن پۆلیسی جرتوفرت و ئەمە بەڕاستی پێویستی بەوە هەیە ئەوەی كاك عومەر پێشنیارەكەی زۆر زۆر جوانە، بەڵام من بیرم دێت ئەوان دەڵێن سۆرانی با یەكەم بێت لەبەر ئەوەی كۆماری كوردستان مەهابادە شێخ مەحمود هەر سۆرانی بوە شۆرشی ئەیلول هەر بەسۆرانی بوە ئەو حوكمەتەی خۆشمان هەر بەسۆرانی بووە بادینیەكان لەبەرئەوەی زۆرینەن ڕەنگە ئەمە قبوڵ نەكەن، واتە چارەسەرێكی گونجاوی دۆزیوەتەوە دەستی خۆشی لەجەنابی كاك عومەر دەكەم.

د.حسێن محەمەد:
دەستخۆش مامۆستای بەڕێز كورتەیەكی دەربارەی زمان پێشكەشكرد بێگومان پێشنیازەكانی زۆر ڕێك‌وپێكە، بەڵام هەندێ‌ ڕەخنەو تێبینی‌و سەرنجم هەیە، زمان یەكێكە لەمەرجە سەرەكیەكانی بوونی نەتەوە بە ئێمە بۆچی دەڵێن كورد بۆ ئەوەی بەزمانی كوردی قسە دەكەین ئەگەرنا شتێكی كەدەبووین، زمانی نەتەوەی یەگكرتوو بەو شێوەیە دروست نابێت ئەمە هەوڵدانە، بۆ نموونە دەوڵەتی ئیسرائیل هەر گروپێكی لەشوێنێكەوە هێناوەو هیچیان لەیەكتری تێنەدەگەشتن، بەڵام دەوڵەت سەپاندی بەسەریانا دەوڵەت فێری كردن لەقۆناغەكانی سەرەتاییەوە زمانیان خوێند مناڵەكانیان وەكو چۆن دەڵێن قەڵاچۆكردنی نەخوێندەواری بۆ گەورەكان، خۆیان شتێكیان دەزانی كەمال ئەتاتورك كە ویستی پیتی عەرەبی بگۆڕێت لەبەرئەوەی گەورەترین دوژمنی ئیسلام بوو ویستی پیتەكەش نەمێنێت كردی بە لاتینی لەماوەی 3 مانگدا چەسپاندی، دەسەڵاتی دەوڵەت هەموو شتێكە، زمانی كوردی لە چوار دیالەكتی سەرەكی پێك هاتوە كە 450 ساڵ لەمەو پێش شەرەف خان بناغەكەی دانا كەس داینەناوە ئێستا كە ئێوە زمانی سۆرانی وزمانی هەورامی ئەسڵ و ئەساسی نیە ئەوانە خوارخوار دیالەكتن دایلێكت هەیە و خوار دایلێك هەیە ئەوانە هەموو شێوە زاروشێوە زمان كورد دایناوە لەهجەیەكەی بۆ من باشترە ئەو چوار دایلێكتە دەكرێت بە چەند بەشێكەوە بۆ نموونە دیالەكتی كرمانجی دوو بەشە كرمانجی خوارو كرمانجی سەروو هەیە، كاك عومەر دەڵێت: من كرمانجیم ئەوە سۆرانیە نەخێر، سۆرانیش هەر كرمانجیە لەبەشە خواروەكەیەتی، لەبەرئەوە دەبێت ئێمە زۆر ورد بین لەوە من لەگەڵ ئەوە هەم ئەو پێشنیازانەی مامۆستا عومەر كە هەموو ئەو گروپانەی خوار دیالیكتەكان بەزمانی خۆیان قسە دەكەن كێشەیان نیە ،بەڵام كەهاتە سەرنوسین دەبێت نوسینەكەمان یەگرتوو بێت ناكرێ‌ كوردستانی نوێ‌ لاپەڕەیەكی بەهەورامی بێت‌و لاپەڕەیەكی بەزازای بێت ولاپەڕەیەكی بەعەرەبی بێت لاپەڕەیەكی بەكوردی بێت ئەگینا قەت زمانی یەگكرتووی كوردی دروست نابێت، زمانی یەگكرتووی كوردی مەبەستی ئەوە نیە هەموو كورد لەدەوری شتێك كۆكاتەوەو ئینجا خەبات بكەن بەپێچەوانەوە بەزمانی یەگكرتووی كوردیش داشمەزرێ‌ دەوڵەتی كوردیش دانەمەزرێ‌ منیش لەگەڵ مامۆستا عومەرم زۆر سوپاس.

هۆزان عەفرین:
زۆر سوپاس بۆ هەموو میوانەكان‌و بۆ مامۆستا، سیاسەتمەداری دێرینی گەلی كورد مامۆستا عومەر شێخ مووس، من وەكو خەڵكی ڕۆژئاوای كوردستان كە زۆر موتابەعەی مامۆستا دەكەم، سیاسەت‌و هەڵوێستی ئەو كارو خەباتەی كەوا مامۆستا بۆ بەشەكانی دیكەی كوردستانی كردووە ئەمە خۆی جێگای ڕێزو پێزانینە، كە دەتوانێ‌ كلتورو سەقافەتی هەرچوارپارچەی كوردستان لەخۆی بگرێت، كەبەزاراوەی سۆرانی قسەدەكات وادەزانی خەڵكی سلێمانییە،ئێستا من بەسۆرانی قسە دەكەم ناتوانم وەكو ئەو قسەبكەم، بۆیە مامۆستا لەوەیا سەركەوتوو بووە مەسەلەی زاراوەی كرمانجی بێت یان سۆرانی یان هەورامی بێت زازای بێت، خۆم ئەوە 10 ساڵ زیاترە كار لەسەر ئەو خاڵە دەكەم،بەڵام تا ئێستا زەحمەتیەك هەیە ئەو زەحمەتیە چییە؟ بەداخەوە پارچە بوونی ئێمەی سیاسی كاریگەری خۆی هەیە لەسەر ئەوەش تا ئێستا كۆنسێتێك یان ئەنجومەنێك دەربارەی یەك ڕیزی‌و پەنا بۆكۆكردنەوەی زمانی كوردی هەموو لەهجەكان نەبووە تائێستاش ئێمە پێویستیمان بەوە هەیە و لەئێستاوە پێشنیار بۆ كاك ستران عەبدوڵڵا دەكەم لە سالۆنی كوردستانی نوێ‌ ئەنجومەنێك یان لیژنەیەك دابمەزرێنێت بۆ ئەوەی كە هەموو زاراوەكانی كوردی كۆبكەنەوەو ئیشی لەسەر بكەن.

شێخ سڵاح :
سوپاس بۆ مامۆستای گەورەمان عومەر شێخموس من لەزمان شارەزانیم زۆر، بەڵام دوو تێبینیم هەیە ئەو پێشنیارانەی كاك دكتۆر عومەر من پێم وایە ئەوەش دەبێتە مەرحەلەیەك ئەگەر بوو كوردێك بێت و دوو لەهجە دابنێت وردە وردە ئەو لەهجانە تێكەڵ دەبن ژیان وای لێهاتوە ئێستا جاران ئێمە بادینیەكمان نەدەبینی ئێستا هەموو ڕۆژێك پێكەوەین لە ئیزاعە لە تەلەفزیون، من رەئێكم لەگەڵ دكتۆر حسێنە كە بەڕاستی دەسەڵات دێت لەهجەی ستاندار فەرز دەكات،چونكە لەوڵاتی ئێمە بەو لەهجە سەیرە قسەدەكەن‌و حیزبی بەدەسەڵاتیش لە كوردستانی توركیا هەیە لەبەرئەوە دەبینین ئێستا ئیزاعەكانی سلیمانی ئیزاعە لۆكاڵیەكە بەلەهجەی كرمانجی سەروو قسە دەكات، جاران هەموو خەڵك بەتایبەتی ئەوەی كوردایەتی دەكرد بەفەخری دەزانی بەلەهجەی سلیمانی قسە بكات چونكە لەهجە ئەدەبێكە بوو، پرسیارێكی كورتیشم هەیەلە جەنابی دكتۆر ئەو نوسینی لاتینیە بەڕاستی بەرەئی من شتێكی زۆر فاشلە زۆر خراپە ئەتا تورك لاتینی ئەتاتوركە هێناوێتی بەسەر كوردا و ئێمە 200-300 ساڵە هەزاران كتێبمان هەیە بەو لەهجەی ئێمەو بەو نوسینەی ئێمەو ئیملای عەرەبی ئەو كتێبانە چی لێ‌ دەكەن ئەگەر واز لەوە بێنین توركەكان كە ئەوەیان كرد ئەو كتێبانەی كەسەردەمی عوسمانی بوو دەیان هێنا لەسەر جادە دەیانفرۆشت هەر بەبەلاش تەوزیعیان دەكرد كەس نەبوو بیخوێنێتەوە بۆ ئەوەی توشی ئەوە نەبین ئەو لەهجە لاتینیە بەرەئی من نوسینەكە هیچ پێویست نیە زمانی عەرەبی‌و حەرفە كوردیەكانیشمان گ و چ و ئەوانەمان حەل كردووە بە رەئی من ئەو نوسینە نەتیجەی نابێت و جەنابی كاك عومەر یش لە ئێمە زیاتر شارەزاترە.

نەوزاد ساڵح:
بەڕێزان من هەر لەسەر تێبینی جەنابی مامۆستا ئێستا خوێندكاری زانكۆ كەلەكۆلێجە بەداخەوە بە ئەلف و بێی توركی دەنوسێت، بەڵام بەزمانی كوردی ئەلف و بێی مامۆستا ئەمین باڵدار نانوسێت، ئەمە هەڵەیەكی گەورەیە ئەركی هەموومانەپاكردنەوەی زمانی كوردی ڕاستكردنەوەی‌و خستنەوە سەرسكەی زمانی ڕەسەنی دایك ئەركی وەزارەتی پەروەردەو وەزارەتی خوێندنی باڵایە دەكرێت بە هەموومان هەوڵێك بكەین بۆ ئەوە.

رەوشەن عەلی:
زۆر سوپاس من دەمەوێت شتێك بڵێم لەسەر ئێستا جیلی ئێستا كە پەروەردە دەبێت، بەڵام تێبینی من لەكوردستان ئێستا خێزانە كوردەكان زۆر پێیان خۆشە كە مناڵەكەی بە ئینگلیزی قسە دەكات،چونكە ئەوە مەترسی هەرە گەورەی هەیە لەسەر مناڵی ئێمە،زۆربەی مناڵەكانیان هەمووی كێشەیان لەزمانی كوردیدا هەیە زۆربەیان دەرناچن لە كوردی، بۆیە پێویستە ئێمە ئیش بكەین لەسەر دروست كردنی عەقڵی كوردی، ئەوە گرنگ ترە لە مەسەلەی زمان زۆر سوپاس.

عومەر شێخ مووس:
خوشكە رەوشەن عەقڵی كوردی چۆن پێمان دروست دەكرێت زۆر زەحمەتە، من لەسەر قسەكانی كاك رەهبەر دەست پێدەكەمەوە من 78 كە هاتم بۆ ناو زەنگ بۆ كۆبونەوەكانی سەركردایەتی و مامەوە پاش كارەساتی هاكاری بوو، وا ڕێكەوتبوین كە نەڵێن من خەڵكی كوردستانی سوریام ناوی نهێنیم هومەر بوو ودەمانوت خەڵكی دەشتی هەولێرم یان دەشتی كۆیە، چونكە زمانی سۆرانێكەم زۆر لەهجەی هەولێر و كۆیە نزیك بوو هەتا بە گاڵتەش ناوی دێكەی كاك سەعدی پیرەمان بەكارهێنا بوو دەیان وت خەڵكی كوێت دەمووت خەڵكی كۆزە پانكەم، بەڵام ماوەیەكی بوسەرا چوو 6 مانگێكی بەسەردا چوو مام جەلال هاتەوە وتی كاكە بەخوا دنیا وای بەسەردا هاتووە تەنها تۆ نازانرێت كەخەڵكی كوردستانی سوریایت دەنا هەموو خەڵكەكە دەزانن كە تۆ خەڵكی كوردستانی سوریایت بۆیە با ئاشكرای كەین و مەسەلەكە ببڕێتەوە، زۆر لەو هەڤاڵانەی ئێمە و پێشمەرگەی ئێمە نەیان دەزانی كەمن خەڵكی كوردستانی سوریام بۆیە جاری واهەبوو كە پێشمەرگەكانی كوردستانی توركیا دەهاتنە لای ئێمە بە تایبەتی ئەوانەی ئاڵای رزگاری دەستم كرد بەكرمانجی قسەكردن لەگەڵیانا هەندێ‌ لەهەڤاڵانی ئێمەو پێشمەرگەی ئێمە ئەیانەت كاك عومەر تۆ ئەو كرمانجیە جوانە لەكوێ‌ فێربویت؟ ئەم وێنەیە هۆیەكەیتان پێ‌ دەڵێم كە بۆچی سمێڵەكەم ئەوەندە گەورەیە، ئەوە كاك سەید كاكە بەسەردان هات بۆ سەركردایەتی لە زستانی 78-79 بیستی كە من لەناویانم وهاتبوو بەمام جەلالی وتبوو زۆر حەز دەكەم من بیناسم ناوم بیستوە، بەڵام نەمبینیوە منیش ئەو كاتە لەگەڵ مام جەلال و لەگەڵ كاك عومەر دەبابەی رەحمەتی لەیەك ژووردابووین ژوورێكی بچكۆلەمان هەبوو، سەید كاكە هات و قسەمان كرد وهەمووتان دەزانن سەید كاكە زۆر گاڵتە چیە كە چوەدەرەوە بەدەنگێكی بەرز وتی كاكە ئەوە بەس نیە لەئەوروپاوە دێن سەركردایەتیمان دەكەن سمێڵیشیان نیە، ئینجا من پاش ئەوە ئەو سمێڵەم دانا كە گەڕایەوە وتم بەدڵتە وتی: بەڵێ ئێستا زۆر بەدڵمە، لەسەر مەسەلەی ئەلف بای كوردی كە بۆچی كوردەكانی توركیا و سوریا ئەلف بای لاتینی بەكا دەهێنن من بەسەتفە 1963 كەتەلەبە بووم لەهیندستان زوو زوو دەچوم بۆ ماڵی مامۆستا توفیق وەهبی رەحمەتی زۆر خۆشم دەویست ئەویش ئەویش زۆر منی خۆش دەویست دكتۆر نوردین زازا 43 كەهاتبوو گیرابوو لەموسڵ ئەو یارمەتی دابوو ڕزگاری كردبوو لەدوایدا ئێمە چەند خوێندكارێك شەوان دەچوین هەفتانە لەماڵی مامۆستا توفیق دەرسی كوردی دەداینێ‌، جارێكیان هاوینی 63 دكتۆر كامەران بەدرخان هات بەیەكەوە چوین بۆماڵی مامۆستا توفیق وەهبی ئەوباسە هاتە ناو كە بۆچی بەدرخانیەكان لەكاتی خۆی بە پێویستیان زانی كەدەست بكەن بە بەكارهێنانی ئەلف بای لاتینی؟ چونكە ئەگەر ئێوە تەماشا بكەن هاوار هەندێ‌ ژمارەی رۆژنامەكانی تری كە لەلایەن بەدرخانیەكان چاپدەكرا بە ئەلف بای عەرەبی ئەوەی بۆ توركی و عوسمانی بەكارهات ،بەڵام كە ئەتا تورك لە 1926 لەئەلف بای كردی بەتوركی كە ئەوە زەرەدێكی زۆر گەورەی لەتوركی دا كردی بەلاتینی، پەیوەندییەكی مێژووی لەگەڵ زمان‌و مێژووی خۆیاندا بەو شێوەیە دامەزرا، وتیان ئێمە لەبەیروت ژمارەیەك كۆبوونەوەمان كرد وتمان ئەوە ئێستا توركیا ئەلف بێ یەكی كردووە بەلاتینی ئەگەر ئێمە دەست بكەین بەنووسینی كوردی بەلاتینی پەیوەنتدی ئێمە لەگەڵ میللەتی خۆماندا ناپچڕێت، بەڵام ئەگەر هەر بەردەوام بین لەسەر بەكار هێنانی ئەلف بای عەرەبی‌و بەكوردی نووسین زۆر زەرەدمان لێدەدات وەهەتا باسیانكرد كە لەوكۆبوونەوەیەدا كوردی باشوور‌و رۆژهەڵاتیشی تێدا بەشداربوو، مامۆستا رەفیق حلمی لەوێ بووە مامۆستا تۆفیق وەهبی لەوێ بووە گفتوگۆیەكی زۆر لەسەر ئەوە كراوە كەئایا ئەو هەنگاوە بنێن یان نا؟ بەڵام ئێمە لەسەر ئەوە رێك كەوتین كەوا دەستبكەین بەنووسینی كوردی بە ئەلف بێی لاتینی بۆئەوەی پەیوەندیمان لەگەڵ میللەتی خۆمان لەكوردستانی توركیا نەپچڕێت، ئەمە هۆی سەرەكییە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*