سەرەکی » کەلتوور » سنه‌ و سلێمانی، دوو ناوه‌ندی گرنگی ئه‌ده‌ب و داهێنان

سنه‌ و سلێمانی، دوو ناوه‌ندی گرنگی ئه‌ده‌ب و داهێنان

د.ئاراس محه‌مه‌د ساڵح

*شاری سنه‌
هه‌رچه‌نده‌ هه‌ردوو شاری سنه‌ و سلێمانی مێژوویه‌كی ده‌وڵه‌مه‌ندیان هه‌یه‌ له‌ رووی كه‌لتوری و فه‌رهه‌نگییه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م دوو شاره‌ مێژوویه‌كی زۆر دێرێژیان نییه‌، به‌ به‌راورد به‌ شاره‌ دێرینه‌كانی ناوچه‌كه‌، ئه‌م دوو شاره‌ی كوردستان چه‌ند سه‌ده‌یه‌كه‌ بنیاتنراون، به‌ڵام ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ هه‌ردوو شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن میرانی كورده‌وه‌ دروستكراون، ئه‌م شارانه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دروستكرانیانه‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستی پایته‌ختی سیاسی و كارگێڕیی و فه‌رهه‌نگی بنیاتنراون، بۆیه‌ توانیویانه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی پێوانه‌یی كه‌مدا پێشبكه‌ون و نه‌خشی مێژوویی خۆیان ره‌نگڕێژ بكه‌ن.
له‌باره‌ی ناوی شاری (سنه‌)وه‌ بۆچوون و لێكدانه‌وه‌ی جیاواز هه‌یه‌، هه‌ندێ له‌ مێژوونووسان پێیان وایه‌ شوێنی ئه‌م شاره‌ پێشتر گوندێك بووه‌ به‌ ناوی (سینه‌) یان (سنه‌)، له‌كاتی بنیاتنانی شاره‌كه‌دا له‌لایه‌ن سلێمان پاشای ئه‌رده‌ڵانه‌وه‌ شاره‌كه‌ی هه‌ر به‌ ناوی ئه‌و گونده‌وه‌ ناوناوه‌ (سنه‌).
بۆچوونی دووه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوی (سنه‌) له‌ ئاڤێستادا هاتووه‌ و وشه‌یه‌كی كۆنه‌ و ناوی باڵنده‌یه‌كی راوكه‌ره‌، له‌ شێوه‌ی هه‌ڵۆدایه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ باڵنده‌یه‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا هه‌بووه‌ به‌و ناوه‌وه‌ ناونراوه‌.
به‌درێژایی حوكمڕانیی ده‌وڵه‌تی عوسمانی ناوچه‌ كوردییه‌كان جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵاتی میرایه‌تی خۆجێیان هه‌بووه‌، میره‌ كورده‌كان هه‌رچه‌نده‌ زۆربه‌ی كات له‌ناو خۆیاندا ناكۆك بوون و كه‌وتونه‌ته‌ به‌ر هێرش و په‌لاماری یه‌كتریی، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی هه‌موو كات له‌هه‌وڵی لاوازكردن و بێهێزكردنی ئه‌و میرایه‌تییه‌ كوردیانه‌دا بوون، عوسمانییه‌كان هه‌وڵی زۆریانداوه‌ كورده‌كان به‌لای خۆیاندا راكێشن و شه‌ڕی سه‌فه‌وییه‌كانیان پێبكه‌ن، سه‌فه‌وییه‌كانیش بۆ به‌هێزكردنی پێگه‌ی سیاسیی خۆیان له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌هه‌وڵی راكێشانی كورددا بوون به‌لای خۆیانداو درێغیان نه‌كردووه‌، به‌هۆی ئه‌م ململانێ و كێشمه‌كێشه‌ی نێوان عوسمانی و سه‌فه‌وییه‌كانه‌وه‌، هه‌موو كات كورد له‌نێوان به‌رداشی ئه‌و دوو زلهێزه‌دا پلیشاوه‌ته‌وه‌ و كوردستان به‌ ئاگری شه‌ڕه‌كانیان سوتاوه‌و تاڵانكراوه‌.
له‌شه‌ڕ و ململانێی نێوان عوسمانی و سه‌فه‌ویدا میره‌كانی ئه‌رده‌ڵان هه‌رجاره‌و لایه‌نگیریی لایه‌كیان كردووه‌، هه‌رچه‌نده‌ ویستویانه‌ یارییه‌كی سیاسی سه‌ركه‌وتوو بكه‌ن و بتوانن زۆرترین ده‌ستكه‌وت بۆ خۆیان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن، به‌ڵام به‌هۆی نابه‌رامبه‌ریی هێزه‌وه‌ زۆربه‌ی كات لایه‌نی كوردی زه‌ره‌رمه‌ند بووه‌.
له‌ساڵی (1733ز) كه‌ریم خانی زه‌ند سنه‌ی داگیركردووه‌، پاش ماوه‌یه‌ك خه‌سره‌وخانی ئه‌رده‌ڵانی توانیویه‌تی جارێكی تر شاره‌كه‌ رزگار بكاته‌وه‌، له‌نێوان ساڵانی (1799-1824ز) ئه‌مانۆڵاخانی كوڕی خه‌سره‌وخان له‌م شاره‌دا حوكمڕانیی كردووه‌، میره‌كانی ئه‌رده‌ڵان هه‌وڵی زۆریانداوه‌ بۆ پێشخستنی میرایه‌تییه‌كه‌یان به‌گشتی و شاری سنه‌ به‌تایبه‌تی.
هه‌ر به‌هۆی ململانێ و هێرشی میره‌ كورده‌كانه‌وه‌ بۆ سه‌ر سنووری یه‌كتریی، خانه‌پاشای بابان له‌ساڵی (1136ك1724ز) هێرشی كردووه‌ته‌ سه‌ر میرایه‌تیی ئه‌رده‌ڵان و داگیریكردووه‌، له‌دوای ده‌ستگرتنی به‌سه‌ر شاری سنه‌دا، خانه‌ پاشا قازیی ئه‌وكاتی شاری سنه‌ مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی ناردووه‌ بۆ لای سوڵتانی عوسمانی و مژده‌ی سه‌ركه‌وتنی داوه‌تێ، قازی داوای هاوكاریی له‌ سوڵتان كردووه‌ بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی مزگه‌وت و خوێندنگه‌كانی ئه‌و شاره‌، سوڵتانی عوسمانی زێڕو زیویكی زۆری پێداوه‌، خانه‌پاشای بابان مزگه‌وت و مناره‌ و باخچه‌ی له‌و شاره‌دا دروستكردووه‌، به‌ڵام بۆ جارێكی تر ئه‌رده‌ڵانییه‌كان توانیویانه‌ ده‌سه‌ڵاتی خانه‌پاشا كۆتایی پێ بهێنن و بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سنه‌.
شاری سنه‌ سه‌ره‌تا گوندێكی بچوك بووه‌، هۆزی (كه‌وش زێڕینه‌) له‌و گونده‌دا نیشته‌جێبوون، له‌ساڵی (1046ك- 1636ز) میری ئه‌رده‌ڵان به‌هۆی ڕێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ پاشای ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی هه‌موو قه‌ڵاكانی (زه‌ڵم و حه‌سه‌ن ئاواو پڵنگان)ی وێران و چۆڵ كردو، ناوه‌ندی حوكمڕانیی میرایه‌تی ئه‌رده‌ڵانی گواسته‌وه‌ته‌وه‌ بۆ شوێنی ئێستای شاری سنه‌، سه‌ره‌تا قه‌ڵایه‌كی دروستكردووه‌ و له‌ ده‌وروبه‌ری قه‌ڵاكه‌ش شاری بنیاتناوه‌و بازاڕو مزگه‌وت و ماڵی دروستكردووه‌، هه‌تا ئێستایش زۆرێك له‌و شوێنه‌واره‌ كۆنانه‌ له‌و شاره‌دا ماونه‌ته‌وه‌، له‌ سه‌رده‌می سلێمان پاشای ئه‌رده‌ڵاندا ناوی قه‌ڵاكه‌ی ناوه‌ (سنه‌دژ) واته‌: قه‌ڵای سنه‌، پاشان ئه‌و ناوه‌ له‌ كتێبه‌ عه‌ره‌بی و فارسییه‌كاندا بووه‌ به‌ (سنندج).
خه‌ڵكی سنه‌ به‌شێوه‌ زاری ئه‌رده‌ڵانی یان سنه‌یی یان سۆرانی نزیك له‌ شێوه‌زاری سلێمانی قسه‌ ده‌كه‌ن، كۆمه‌ڵێك هۆ وایكردووه‌ به‌درێژایی مێژوو په‌یوه‌ندیی نێوان سنه‌ و سلێمانی په‌یوه‌ندییه‌كی كاریگه‌ر و ئۆرگانی بێت، ئه‌م دوو شاره‌ به‌هۆی نزیكیی سنوور و هاوشێوه‌یی شێوه‌زار و كه‌لتورو زۆر پێكهاته‌ی تره‌وه‌ به‌رده‌وام كاریگه‌رییان له‌سه‌ر یه‌كتریی هه‌بووه‌.
هه‌ر له‌سه‌رده‌می میرایه‌تی باباندا له‌ قه‌ڵاچوالاندا ده‌یان مامۆستا و شاعیر و فه‌قێی سنه‌ و سنووری میرایه‌تی ئه‌رده‌ڵان هاتوونه‌ته‌ قه‌ڵاچوالان و خزمه‌تی زۆریان به‌ بزاڤی خوێندن و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌ب كردووه‌ له‌و شاره‌دا، به‌تایبه‌تی بنه‌ماڵه‌ی ساداتی مه‌ردۆخی كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵكی سنه‌ و ده‌وروبه‌ری ئه‌و شاره‌ن خزمه‌تی گه‌وره‌یان به‌ بزاڤی خوێندن و رۆشنبیریی كردووه‌ له‌ هه‌موو كوردستاندا.
له‌ رۆژگاری میرایه‌تی باباندا له‌ قه‌ڵاچوالاندا شێخ محه‌مه‌د وه‌سیمی مه‌ردۆخی سنه‌یی چووه‌ته‌ قه‌ڵاچوالان و سلێمان پاشای بابان له‌ مزگه‌وتی گه‌وره‌ی ئه‌و شاره‌دا كردوویه‌تی به‌ موده‌ریس و ده‌یان زانای گه‌وره‌ی پێگه‌یاندووه‌، یه‌كێك له‌و فه‌قێیانه‌ی لای ئه‌م مامۆستا به‌هره‌مه‌نده‌ له‌ قه‌ڵاچوالاندا خوێندوویه‌تی، مه‌لا خدری رواری بووه‌، مه‌لا خدر شاعیرێكی به‌هره‌مه‌ند و نووسه‌ر و خه‌تخۆش بووه‌، كۆمه‌ڵێك دیوانه‌ شیعر و ده‌ستنووسی به‌نرخی له‌پاش به‌جێماوه‌، یه‌كێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی (رۆڵه‌ بزانی)یه‌، كه‌ به‌ پێشه‌نگی هۆنراوه‌ی فێركاریی كوردی و ئه‌ده‌بی منداڵان داده‌نرێت له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی كوردیدا.
له‌دوای گواستنه‌وه‌ی پایته‌ختی میرایه‌تی بابان له‌ قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ بۆ شوێنی ئێستای سلێمانی، خه‌ڵكی سنه‌ له‌ده‌یان رووه‌وه‌ خزمه‌تی گه‌وره‌یان كردووه‌ به‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و پێشخستنی ئه‌و شاره‌ نوێیه‌، وه‌ستا ده‌ست ره‌نگینه‌كانی سنه‌ هاتوون شاریان به‌جوانترین شێوه‌ی بیناسازیی و نه‌خش و نیگاری ناوازه‌ رازاندوه‌ته‌وه‌، نه‌خش و خشتكاری دیوار و سه‌رده‌رگاو بنمیچ و مناره‌ی مزگه‌وت و گه‌رماوه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌كانی سلێمانی له‌لایه‌ن وه‌ستا كارامه‌ و به‌ تواناكانی سنه‌وه‌ دروستكراون.
گه‌ڕیده‌و رۆژهه‌ڵاتناسێكی وه‌ك (ریچ) له‌ دوای (36) ساڵ له‌ دروستبوونی سلێمانی له‌ساڵی (1820ز) چووه‌ته‌ ئه‌و شاره‌ و ستایشێكی گه‌وره‌ی گه‌رماوه‌كانی سلێمانی ده‌كات، له‌ رۆژگارێكی وه‌ك سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا كه‌ كوردستان و شارێكی تازه‌ دروستكراوی وه‌ك سلێمانی، گه‌ڕیده‌یه‌كی ئه‌وروپایی بڵێت: گه‌رماوه‌كانی سلێمانی له‌ گه‌رماوه‌كانی ئه‌سته‌مبوڵ و به‌غداو تاران جوانتر و پاك و خاوێنتر بوون، ئه‌مه‌ جێگه‌ی سه‌رنج و له‌سه‌ر وه‌ستانه‌، گه‌رماو و كۆچه‌ و كۆڵان و ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌ی ماڵ و خانووه‌كانی سلێمانی له‌لایه‌ن خه‌ڵكی سنه‌وه‌ دروستكراوه‌و نه‌خشێنراوه‌، جوانكاریی تێدا كراوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك هه‌تا ئێستایش گه‌ڕه‌ك و خانووه‌ كۆنه‌كانی سلێمانی جێگه‌ی سه‌رنجن و به‌شێوه‌یه‌كی زۆر جوان و ناوازه‌ نه‌خشێنراون.
له‌ڕووی پێكهاته‌ی دانیشتوانیشه‌وه‌ خه‌ڵكی سنه‌ زۆر كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئه‌م شاره‌ هه‌بووه‌، له‌كاتی بنیاتنانی شاری نوێدا ئیبراهیم پاشای بابان هه‌وڵی زۆریداوه‌ كه‌ زۆرترین خه‌ڵك له‌و شاره‌دا كۆبكاته‌وه‌، به‌تایبه‌تی خه‌ڵكی پیشه‌گه‌ر و بازرگان و خوێنده‌وار و توێژی شاری، له‌وكات و رۆژگاره‌دا ده‌یان بنه‌ماڵه‌ی سنه‌یی له‌م شاره‌دا نیشته‌جێبوون و خزمه‌تی زۆریان به‌ مێژووی سلێمانی كردووه‌.
به‌هۆی پشتگیریی و هاوكاریی میره‌كانی ئه‌رده‌ڵانه‌وه‌ هه‌موو كات بزاڤی زانستی و ئه‌ده‌بی له‌ شاری سنه‌دا له‌ بره‌ودا بووه‌، مزگه‌وتی (دار الاحسان) و ده‌یان خوێندنگه‌ و مزگه‌وتی گه‌وره‌ی تێدا بووه‌، له‌هه‌موو ناوچه‌كانی كوردستانه‌وه‌ قوتابی و فه‌قێ رووی له‌و شاره‌ كردووه‌ و له‌ به‌هره‌ی مامۆستاكانی به‌هره‌مه‌ند بووه‌، به‌تایبه‌تی له‌ شاری سلێمانی و ده‌وروبه‌رییه‌وه‌ ده‌یان فه‌قێ و مه‌لای گه‌وره‌ روویان له‌و شاره‌ كردووه‌، وه‌ك مامۆستای هه‌موو مامۆستا و شاعیره‌ گه‌وره‌كان مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی، مه‌ولانا خالید له‌شاری سنه‌دا و لای شێخ محه‌مه‌د قه‌سیمی مه‌ردۆخی ئیجازه‌ی زانستیی وه‌رگرتووه‌ و گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ له‌ شاری سلێمانی و مزگه‌وتی خانه‌قای مه‌ولانا خالیددا وانه‌ی وتوه‌ته‌وه‌.
یه‌كێك له‌ قوتابیه‌كانی حه‌زره‌تی (نالی)یه‌، هه‌روه‌ها سالمی ساحێبقڕان له‌ بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵكی شاری (سنه‌)یه‌، كوردی و ده‌یان مامۆستا و ئه‌دیب و شاعیری گه‌وره‌ی تر.
مه‌ولانا خالید و نالی و سالم و كوردی و هه‌ریه‌كه‌یان به‌ جۆرێك پێگه‌یشتووی شاری سنه‌ و شاگردی مامۆستا گه‌وره‌كانی ئه‌و شاره‌ بوون، مه‌ولانا و شاعیرانی سێكۆچه‌ی بابان گه‌وره‌ترین بزاڤی زانستی و رۆشتبیریی و ئه‌ده‌بییان ئه‌فراندووه‌ له‌ مێژووی ئه‌ده‌ب و رۆشنبیریی كوردیدا، كه‌واته‌ شاری سنه‌ و خوێندنگه‌ و مامۆستاكانی راسته‌خۆ كاریگه‌ریی گه‌وره‌یان هه‌یه‌ له‌سه‌ر شاری سلێمانی له‌ رووی فه‌رهه‌نگییه‌وه‌.
وه‌ستاو به‌رگدرووه‌ شاره‌زاو به‌تواناكانی سنه‌ هاتوونه‌ته‌ شاری سلێمانی و زۆر شێوازی به‌رگی كوردی پیاوانیان هێناوه‌ته‌ ئه‌م شاره‌، پێشتر له‌ سلێمانی ده‌وروبه‌ریدا پیاوان كه‌واو سه‌ڵته‌یان له‌به‌ركردووه‌، به‌ڵام به‌هۆی به‌رگدرووی سنه‌ییه‌وه‌ (مرادخانی و ستارخانی و چۆغه‌ و قاتی قۆپچه‌ و قه‌نه‌واچه‌) هاتووه‌ته‌ ئه‌م شاره‌، له‌ ڕووی جلوبه‌رگ و خواردن و خواردنه‌وه‌ و ده‌یان كه‌لتورو شتی جوانی تره‌وه‌ شاری سنه‌ و كه‌لتوره‌ كوردییه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر خه‌ڵكی سلێمانی و ده‌وروبه‌ری هه‌بووه‌.
یه‌كێك له‌ شوێنه‌واره‌ جوان و سه‌رنجڕاكێشه‌كانی شاری سنه‌ مزگه‌وتی (دار الاحسان)ـه‌، خه‌ڵكی سنه‌ پێی ده‌ڵێن مزگه‌وتی جامیعه‌، ئه‌م مزگه‌وته‌ هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ ناوه‌ندێكی زانستی و فه‌رهه‌نگی گرنگ بووه‌، له‌ساڵی (1228ك-1813ز) دروستكراوه‌، شوێنی ئه‌م مزگه‌وته‌ پێشتریش هه‌ر مزگه‌وت بووه‌، میری ئه‌رده‌ڵان نۆژه‌نی كردۆته‌وه‌و فراوانی كردووه‌و كردویه‌تی به‌ خوێندنگه‌ و مزگه‌وت، ئه‌ندازه‌ و نه‌خش و نیگارێكی زۆر جوانی تێدا به‌كارهاتووه‌، به‌كاشی حه‌وت ره‌نگی تایبه‌ت رووپۆش كراوه‌، له‌كاتی ئێستادا یه‌كێكه‌ له‌ شوێنه‌واره‌ جوانه‌كانی كوردستان.
له‌ رۆژگاری ئه‌مانۆڵاخانی ئه‌رده‌ڵاندا گونده‌كانی ناوچه‌ی خلیجانی باكووری (سنه‌)ی بۆ وه‌قف كردووه‌ و بۆ مووچه‌ی مامۆستا و فه‌قێ و پێویستیی مزگه‌وت و خوێندنگه‌كه‌، ئه‌و سیستمی وه‌قفه‌ هاوكارێكی باشی گه‌شه‌پێدانی خوێندن و زانست بووه‌ و ناوه‌نده‌كانی خوێندن دووربوون له‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌سه‌ڵات و له‌كاتی كێشه‌و قه‌یرانه‌كاندا نه‌كه‌وتونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و قه‌یرانانه‌ و پرۆسه‌ی خوێندن به‌رده‌وام بووه‌.
هه‌ردوو شاری سنه‌ و سلێمانی ده‌یان هه‌وراز و نشێوی سه‌ختیان بینیووه‌ و بڕیووه‌و شه‌كه‌ت و ماندوو نه‌بوون و وچانیان نه‌داوه‌، رووبه‌ڕووی په‌لامار و هێرشی توند بوونه‌ته‌وه‌، هه‌موو كات ناحه‌زه‌كانیان هه‌وڵی رووخان و وێرانكردن و بێده‌نگكردنیان داون، به‌ڵام ئه‌م دوو شاره‌ داهێنه‌ره‌ هه‌موو كات له‌ خه‌می تابلۆی هونه‌ری و له‌كێشه‌ چیرۆكی جوان و له‌كسپه‌ و ناڵه‌و كۆسته‌ گه‌وره‌كان چامه‌ی شیعری پڕ له‌ داهێنان و ئه‌فراندنیان به‌رهه‌م هێناوه‌، هه‌رگیز كۆڵیان نه‌داوه‌ و سه‌نگه‌ری قه‌ڵه‌م و داهێنان و هونه‌ریان چۆڵ نه‌كردووه‌ و به‌رده‌وام بوون و به‌رده‌وام ده‌بن.

*شاری سلێمانی
شاری سلێمانی درێژكراوه‌ی مێژووی میرایه‌تی بابانه‌ له‌ داره‌شمانه‌ و ماوه‌ت و قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ هه‌تا گواستنه‌وه‌ی بۆ شوێنی ئێستای ئه‌م شاره‌، میره‌كانی بابان له‌گه‌ڵ هه‌موو كۆسپ به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌وام پێشخستنی قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌كه‌یاندا، وه‌ك كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی خۆیان و هێرش و په‌لاماره‌ ده‌ره‌كییه‌كانی ده‌وروبه‌ریاندا، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا توانیویانه‌ درێژه‌ به‌ مێژووی خۆیان بده‌ن و میرایه‌تییه‌كه‌یان به‌ره‌و پێشتر ببه‌ن، ده‌سه‌ڵاتدارانی بابان و خه‌ڵكی دڵسۆزی سنووره‌كه‌یان هه‌موو توانای خۆیان خستوه‌ته‌كار بۆ خزمه‌تی گه‌ل و نیشتمانه‌كه‌یان، ته‌نانه‌ت له‌كاتی شه‌ڕو په‌لامارو رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كانیشدا له‌ هه‌وڵی هێنانی زاناو مامۆستای به‌تواناو كردنه‌وه‌ی خوێندنگه‌ و په‌یداكردنی كتێب و ده‌ستنووسی گرانبه‌هادا بوون.
هه‌وڵه‌كانی سلێمان پاشای گه‌وره‌ی بابان (سلێمان پاشای كوژراو) له‌ گه‌شه‌پێدانی شارو ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی گوندی نوێ و دروستكردنی خوێندنگه‌ و كاروانسه‌راو پردو ریگاوبان لاپه‌ڕه‌یه‌كی گه‌شی ئه‌و مێژووه‌یه‌، دوایی شاری سلێمانی ده‌بێته‌ كۆتا به‌رهه‌می ئه‌و هه‌وڵانه‌.
شاری سلێمانی له‌ یه‌كه‌م رۆژی بنیاتنانیه‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستێكی گه‌وره‌ی سیاسی و رۆشنبیریی و فه‌رهه‌نگی دروستكراوه‌، له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌مدا میره‌كانی بابان هه‌ستده‌كه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌به‌رده‌م گه‌شه‌كردنێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و فه‌رهه‌نگی نوێدایه‌، هه‌ربۆیه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ شوێنێكی گونجاوترو له‌بارتر بۆ پایته‌ختی میرایه‌تییه‌كه‌یان هه‌ڵبژێرن، له‌وكاته‌دا باشترین شوێنێك بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ده‌شته‌ پان و به‌رینه‌ به‌پیته‌كه‌ی شاره‌زوور بووه‌، چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا ته‌نها سه‌رچاوه‌ی داهاتی ده‌وڵه‌ت كشتوكاڵ بووه‌، ناوچه‌ی شاره‌زووریش بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ باشترین شوێن بووه‌ له‌ سنووری قه‌ڵه‌مڕه‌وی باباندا.
له‌دوای گواستنه‌وه‌ی پایته‌ختی میرایه‌تی بابان بۆ شوێنی ئێستای سلێمانی، ئه‌م شاره‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو نائارامییه‌كی سیاسی و په‌لاماری ده‌ره‌كی و ناكۆكی میره‌ كورده‌كان له‌ناو خۆیاندا، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا شاری نوێ توانیوێتی پێشبكه‌وێت و زوو گه‌شه‌ بكات و قۆناغه‌ سه‌خته‌كانی تێپه‌ڕێنێ و له‌سه‌ر پێیه‌كانی خۆی راوه‌ستێت.
شاری سلێمانی هه‌رچه‌نده‌ مێژوویه‌كی زۆر دێرینی نییه‌ به‌ به‌راورد به‌ شاره‌ كۆنه‌كانی ناوچه‌كه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توانیوێتی مێژوویه‌كی گه‌وره‌ بۆخۆی تۆماربكات له‌هه‌موو رووه‌كانی فه‌رهه‌نگی و سیاسی و ئابووریی و رۆشنبیرییه‌وه‌، كۆمه‌ڵێك فاكته‌ری گه‌وره‌ هاوكاریی ئه‌م گه‌شه‌كردنه‌ی شاری نوێی كردووه‌، هه‌ر له‌یه‌كه‌م رۆژی دروستكردنییه‌وه‌، یه‌كێك له‌و فاكته‌رانه‌ ئه‌وه‌بووه‌ مێژووی شار له‌خاڵی سفره‌وه‌ ده‌ستی پێنه‌كردووه‌، به‌ڵكو شارێكی كه‌لتوریی وه‌ك قه‌ڵاچوالان گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ شوێنی شاره‌ نوێیه‌كه‌، كاتێك ماڵ و گه‌رماو و مزگه‌وت و خوێندنگه‌كانی ئه‌و شاره‌ تێكدراون، داروپه‌ردووی خانووه‌كانی به‌ باری وڵاخ گواستراونه‌ته‌وه‌ بۆ شوێنی شاری نوێ و جارێكی تر وه‌ك خۆیان بنیاتنراونه‌ته‌وه‌.
هه‌روه‌ها میری بابان ئیبراهیم پاشا له‌كاتی بنیاتنانی شاری نوێدا داوا له‌هه‌موو مه‌لاو موده‌ڕیس و بازرگان و پیشه‌وه‌رو ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ده‌كات بچنه‌ شاری نوێ و له‌و شاره‌دا كاری زانستی و بازرگانی و پیشه‌وه‌ریی خۆیان بكه‌ن، ئه‌م توێژانه‌ هه‌موویان چینی شارین و ده‌توانن كه‌لتوری شاری پێشبخه‌ن و له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ خه‌ڵكی به‌ناچاری بۆ پێویستییه‌كانیان روویان له‌و شاره‌ كردووه‌.
هاوكات له‌گه‌ڵ دانانی بناغه‌ی شاردا، میره‌كانی بابان مزگه‌وتی گه‌وره‌ی سلێمانی دروست ده‌كه‌ن، مزگه‌وتی گه‌وره‌ ناوه‌ندێكی خواپه‌رستی و زانستی و رۆشنبیری بووه‌، زانایه‌كی وه‌ك شێخ مارفی نۆدێی كراوه‌ته‌ مامۆستای خوێندنگه‌كه‌ و كتێبخانه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ی بابان له‌ قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ ئه‌م مزگه‌وت و خوێندنگه‌یه‌، ئه‌م خوێندنگه‌یه‌ به‌رده‌وام ژماره‌یه‌كی زۆر فه‌قێی تێدا بووه‌ و ژماره‌یه‌ك مامۆستای به‌توانا وانه‌یان تێدا وتوه‌ته‌وه‌، بۆ كات و سه‌رده‌می خۆی رۆڵی زانكۆیه‌كی وه‌ك ئه‌زهه‌ر و زه‌یتونه‌ و قه‌یره‌وانی بینیووه‌، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌م مزگه‌وته‌ ناوه‌ندێكی عیرفانی بووه‌ و هه‌موو كات شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی كۆڕی خواناسان و عاریفان بووه‌.
له‌هه‌مان كاتدا سیاسه‌تی رۆشنبیریی میره‌كانی بابان به‌پێوه‌ری ئه‌وكاته‌ ساسه‌تێكی رۆشنبیریی سه‌ركه‌وتوویان په‌یڕه‌و كردووه‌، هه‌موو كات له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بوون هه‌موو مامۆستا به‌ تواناكان بهێننه‌ سنووری قه‌ڵه‌مڕه‌ویی خۆیان و خوێندنگه‌ و مزگه‌وتیان بۆ بكه‌نه‌وه‌ و هاوكارییان بكه‌ن، له‌م هه‌نگاوه‌شیاندا توانیان چه‌ندین بنه‌ماڵه‌ی زانستی وه‌ك مه‌ردۆخییه‌كانی سنه‌ و پیرخدرییه‌كان و قزڵجییه‌كان و ساحێبقڕانه‌كان و چه‌ندین بنه‌ماڵه‌ی زانستی تر له‌ سنووره‌كه‌یاندا كۆبكه‌نه‌وه‌، ئه‌م بنه‌ماڵانه‌ و مامۆستاكانیان خزمه‌تی گه‌وره‌یان به‌ پرۆسه‌ی خوێندن و رۆشنبیریی كردووه‌ به‌درێژایی مێژووی میرایه‌تی بابان و شاری سلێمانی.
هه‌روه‌ها گرنگیی زۆریان داوه‌ به‌ كۆكردنه‌وه‌ی كتێب و ده‌ستنووسی گرانبه‌ها، له‌ شارێكی وه‌ك قه‌ڵاچوالاندا، ده‌سته‌ی نووسه‌ره‌وه‌ی (هیئه‌ النساخین)ی كتێب هه‌بووه‌، كه‌ كاریان ته‌نها نووسینه‌وه‌ی كتێب بووه‌، له‌ هه‌مان كاتدا خه‌ڵكیان ناردووه‌ بۆ شاره‌ گه‌وره‌كانی تاران و ئه‌سته‌نبوڵ و مه‌ككه‌و مه‌دینه‌ بۆ كڕینی كتێب و ده‌ستنووس، به‌م هه‌وڵه‌یان توانیویانه‌ كتێبخانه‌ی گه‌وره‌ی بابان له‌ قه‌ڵاچوالاندا بنیات بنێن، پاشان ئه‌و كتێبخانه‌یه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ مزگه‌وتی گه‌وره‌ی سلێمانی، به‌ڵام به‌هۆی رووداو و كاره‌ساته‌كانه‌وه‌ به‌شێكی ئه‌و كتێب و ده‌ستنووسانه‌ له‌ناوچوون و له‌كاتی ئێستادا به‌شێك له‌و ده‌ستنووسانه‌ له‌ كتێبخانه‌ی ئه‌وقافی سلێمانیدا پارێزراون.
شوێنی سلێمانی وه‌ك سه‌ره‌ڕێی بازرگانی كه‌ كه‌تووه‌ته‌ سه‌ر رێگای بازرگانی كرمه‌شان و هه‌مه‌دان له‌ خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ و موسڵ و شام و به‌غداد له‌ خۆرئاواوه‌، ئه‌مه‌ هاوكاریی زۆری سلێمانی كردووه‌ كه‌ له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ پێشبكه‌وێت، تا هه‌مووكات له‌ بازاڕه‌كانیدا جووڵه‌ی بازرگانیی له‌ بره‌ودا بێت.
له‌كاتی بنیاتنانی شاردا په‌یداكردن و هێنانی وه‌ستای ده‌ستڕه‌نگین له‌لایه‌ن میره‌كانی بابانه‌وه‌ بۆ دروستكردنی ته‌لار و خانو و گه‌رما و مزگه‌وته‌كانی شاری نوێ له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و شوێنه‌كانی تره‌و هاوكارێكی باش بووه‌ بۆ پێشكه‌وتنی شاری نوێ له‌ رووی ته‌لارسازی و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌وه‌، هه‌ر زوو شار توانیویه‌تی سیمای شاربوونی خۆی پێشبخات و ببێته‌ جێگه‌ی سه‌ره‌نجی گه‌ڕیده‌و خۆرهه‌ڵاتناسه‌كان.
هه‌روه‌ها ده‌ستكراوه‌یی میره‌كانی بابان له‌كردنه‌وه‌ی مزگه‌وت و گه‌رماو و باخچه‌، درێغیان نه‌كردووه‌و له‌سه‌ر حسابی گیرفانی خۆیان چه‌ندین شوێنی گرنگیان كردۆته‌وه‌ و هه‌تا ئێستاش هه‌ندێكیان ماون و به‌ناوی خۆیانه‌وه‌ ناو ده‌برێن، ته‌نانه‌ت له‌ بنه‌ڕه‌تدا مزگه‌وتی گه‌وره‌ ناوی مزگه‌وتی ئیبراهیم پاشای بابان بووه‌، هه‌ندێك له‌ خانمه‌كانی بابان گه‌رماویان كردوه‌ته‌وه‌ و رۆژێكیان تایبه‌ت كردووه‌ بۆ هه‌ژاران و بێبه‌رامبه‌ر بووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و خانمانه‌ ئێواران نانیان بۆ مامۆستا و فه‌قێی مزگه‌وته‌كان ئاماده‌ و ته‌رخانكردووه‌ بۆئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی خوێندن و زانست له‌ شاره‌كه‌یاندا به‌رده‌وام بێت و گه‌شه‌ بكات.
یه‌كێكی تر له‌ هۆیه‌كانی گه‌شه‌كردنی شار ده‌كه‌وتنی مه‌لاونا خالید و سێكۆچكه‌ی بابان بووه‌، ده‌ركه‌وتنی رێبازی نه‌قشبه‌ندی و مه‌لاونا خالیدی نه‌قشبه‌ندی له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌دا له‌ سلێمانیدا و ململانێی نێوان نه‌قشی و قادری سیمایه‌كی زیندووی به‌م شاره‌ داوه‌، هه‌روه‌ها گرنگیدانی نه‌قشییه‌كان به‌ ئه‌ده‌ب و شیعر كاریگه‌ریی زۆری هه‌بووه‌ له‌ پێگه‌یاندنی شاعیرانی گه‌وره‌ی وه‌ك نالی و سالم و كوردی، كه‌ هه‌رسێكیان ده‌رچووی خوێندنگه‌ی نه‌قشی و خودی مه‌ولانا خالیدن، مه‌ولانا خالید خۆی شاعیر بووه‌ و شیعره‌كانی پڕه‌ له‌ سۆزی نیشتمانی، هه‌روه‌ها یه‌كه‌م په‌خشانی به‌ كوردی نووسیوه‌ كه‌ (عه‌قیده‌نامه‌)یه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ كاریگه‌ریی زۆریان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر مورید و شوێنكه‌وتووانی كه‌ له‌ دوای بزاڤێكی ئه‌ده‌بی و رۆشنبیریی گه‌وره‌یان له‌ سنووری قه‌ڵه‌مڕه‌ویی باباندا به‌رپاكردووه‌.
له‌ هه‌مان كاتدا تایبه‌تمه‌ندی خه‌ڵكی سلێمانی كاریگه‌ریی زۆری هه‌بووه‌ له‌سه‌ر گه‌شه‌كردنی شاری نوێ له‌ڕووی كه‌لتوورییه‌وه‌، یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكی سلێمانی زۆر گرنگیی به‌ خوێندن و ئه‌ده‌ب و رۆشنبیریی ده‌ده‌ن، له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی ئه‌م شاره‌دا رێنیسانسی شیعری كوردی له‌م مه‌ڵبه‌نده‌دا سه‌ریهه‌ڵداوه‌، دوای چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك نووسینی شیعری كوردی به‌ شێوه‌زاری (گۆران)، له‌گه‌ڵ دروسبوونی شاری نوێدا شێوه‌زاری سلێمانی له‌لایه‌ن شاعیره‌ گه‌وره‌كانی وه‌ك نالی و سالم و كوردی ده‌بێته‌ زمانی ئه‌ده‌ب و نووسینی كوردی، هه‌ربۆیه‌ شاعیری گه‌وره‌ نالی له‌ چامه‌كه‌یدا بۆ سالم له‌باره‌ی خه‌ڵكی سلێمانیه‌وه‌ ده‌ڵێت:
ئه‌هلێكی وای هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌هلی دانشن
هه‌م نازیمی عوقوودن و هه‌م نازیری ئوموور.
له‌ هه‌مان كاتدا له‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی عوسمانیدا كه‌ له‌ (15/8/1850ز) نووسراوه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ژماره‌ی مامۆستا و نووسه‌ری كتێب له‌ سلێمانیدا ئه‌وه‌نده‌ زۆره‌ له‌ خۆیان زیاده‌، هه‌روه‌ها خه‌ڵكی ئه‌م شاره‌ به‌ داهێنه‌ری كتێب ناوبانگیان ده‌ركردووه‌، پێویسته‌ بابی عالی له‌ ئه‌سته‌مبوڵ سوود له‌م مامۆستایانه‌ وه‌ربگرێت، ئه‌م به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ شاهیدییه‌كی زۆر گه‌وره‌یه‌ بۆ خه‌ڵكی ئه‌م شاره‌ كه‌ دانه‌ر و نووسه‌ری كتێبن و زۆر گرنگی به‌ زانست و رۆشنبیریی ده‌ده‌ن.
مه‌خابن له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو جه‌نگ و نائارامی و هێرش په‌لامارانه‌دا كه‌ تووشی كوردستان و ناوچه‌ی میرایه‌تی بابان و شاری سلێمانی بووه‌ته‌وه‌، كه‌ هه‌موو كات له‌نێوان شه‌ڕو ململانێی عوسمانی و سه‌فه‌ویدا باجی قورس و گرانی داوه‌ و شارو لادێ و خوێنگه‌ی وێران كراوه‌ و مه‌زراو باخ و كشتوكاڵی سوتاوه‌، ئه‌و كاره‌ساتانه‌ی كه‌ هه‌ژاری موكریانی له‌باره‌یانه‌وه‌ ده‌ڵێت: وه‌رن با جارێكی تر چاوێك به‌ مێژووی ئه‌رده‌ڵاندا بخشێنین و بۆ وێنه‌ و زانین له‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ سلێمان پاشای بابان (راستتر- ئیبراهیم پاشای بابان) و سلێمان پاشای ئه‌رده‌ڵان، سنه‌و سلێمانیان كرده‌ شار، تا ئه‌م دواییانه‌ چه‌ند جاران، ئه‌م دوو شاره‌ به‌ده‌ست شای سه‌فه‌وی و سوڵتانی عوسمانی و كه‌ریم خانی به‌ ره‌گه‌ز كوردو هۆزی قه‌جه‌ر و ته‌نانه‌ت خانی ئه‌رده‌ڵان و پاشای بابان و.. سوتاون و كاول كراون؟ ئه‌وجار كێ بۆ ئه‌م هه‌موو ماڵوێرانییه‌، ئاخی سه‌ردی هه‌ڵكێشاوه‌؟
داخ ئه‌وه‌یه‌ بۆ خۆشمان له‌م هه‌موو ده‌رده‌ شتێكمان له‌بیر نه‌ماوه‌. مێژووی ئه‌رده‌ڵان، ل282-283.
هه‌روه‌ها مێژوونووسی ناسراو محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ ده‌ڵێت: «هیچ وڵاتێك نییه‌ كه‌ له‌ سه‌حنه‌ی ته‌ئریخدا وه‌زیفه‌ی خۆی به‌جێ نه‌هێنابێ، وڵاتی سلێمانیش یه‌كێ له‌وانه‌یه‌ له‌ زۆر قه‌دیمه‌وه‌ تا زه‌مانی ئیحتلال، زۆر حادیسات و مه‌سائیبی دیوه‌ شاخی پیره‌مه‌گروون ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ زمان و ئه‌وی دیویه‌ بۆی بگێڕاینایه‌وه‌ له‌سه‌ر گوزه‌شتی حه‌قیقیی ئه‌م وڵاته‌ زۆر باش حاڵیی ئه‌بووین، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌مه‌ننایه‌كی مه‌حاڵه‌ پێشینانیش له‌م خسووسه‌وه‌ زۆر كه‌مته‌رخه‌میان نواندووه‌ و له‌ حه‌ق سه‌رگوزه‌شتی وڵاته‌كه‌ هیچ میراتێكی نووسراوه‌یان بۆ به‌جێ نه‌هێشتووین و ئه‌م نه‌وعه‌ ئه‌ركانه‌یان خستۆته‌ سه‌ر شانی پاشینان و خۆش بێ و ترش بێ، ئه‌بێ قبووڵی بكه‌ین و ئێمه‌ هه‌وڵی بۆ بده‌ین. مێژووی سلێمانی، ل1».
به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌م كاره‌ساتانه‌دا ئه‌م شاره‌ كۆڵی نه‌داوه‌ و به‌گژ مه‌رگه‌ساته‌كاندا چۆته‌وه‌ و سه‌نگه‌ری ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگ و هونه‌ری چۆڵ نه‌كردووه‌، هه‌موو كات شیعر و ئه‌ده‌ب و هونه‌ری وه‌ك سه‌نگه‌ری رزگاریی سه‌یركردووه‌ و له‌وێوه‌ جارێكی تر نه‌خشه‌ی ژیانی نوێی كێشاوه‌، بۆ نموونه‌ كاتێك نالی به‌هۆی كاره‌ساته‌كانه‌وه‌ كۆچ ده‌كات بۆ شام و سالم ده‌ڕوات بۆ وڵاتی (ڕه‌ی) هه‌ردوو چامه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی (نالی و سالم) ده‌نووسن، ئه‌وان له‌ كاره‌ساته‌كاندا تابلۆیه‌كی هونه‌ری به‌رز ده‌نه‌خشێنن كه‌ هه‌تا مێژوو بمێنێ ده‌بێت ئه‌ده‌بی كوردی شانازی به‌و دوو چامه‌یه‌وه‌ بكات، ئه‌و چامانه‌ی كه‌ به‌ره‌نجامی مه‌رگه‌سات و ناخۆشییه‌كان بوون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*