سەرەکی » وتار » جەمال ئارێز » ئەم هەفتەیە

گەرماو گەرم

ئەم هەفتەیە

مشتومڕی سیاسیی ئەم هەفتەیە لەسەر ئاستەكانی ناوخۆی هەرێم ‌و عیراق ‌و وڵاتانی ئیقلیمی‌و جیهان، بەشێكی دووبارەو درێژكراوەی مشتومڕە بێزەنتییەكانی هەفتەو مانگی رابردووەو بەشێكیشیان پێشهاتی نوێن، بەڵام دەهێنن به‌ بەستنەوەیانەوە بە باكگراوەندەكەیەوە بگەینە شرۆڤەی ورد بۆ سەرەنجامەكانیان.

-1-
هەمان رێگای ئێوە
نوێترین پێشهات لەسەر ئاستی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان، سەردانی سەرۆك‌و جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێم بوو بۆ فەرەنسا لەسەر بانگهێشتی فەرمیی ئیمانۆئیڵ ماكرۆنی سەرۆك كۆماری ئەو وڵاتە.
ئەم سەردانە لە چەند لایەنێكەوە گرنگیی خۆی هەیە، یەكەمیان كە زۆر گرنگە ئەوەیە كە بۆ یەكەمینجارە وەفدێكی هەرێمی كوردستان لەو ئاستە بەرزەدا‌و بەو شێوە پرۆتۆكۆڵییە پێشوازیی لێبكرێت لەدوای بەڕێوەچوونی ریفراندۆمەكەی 25/9/2017ەوە، چونكە هەموو دەوڵەتانی دراوسێ ‌و ئیقلیمی‌و زلهێزەكان كە –فەرەنساش یەكێكە لە زلهێزە جیهانییەكان- بە راشكاوی ریفراندۆمیان رەتدەكردەوە‌و ئامۆژگاریی سەركردایەتیی سیاسیی كوردستانیان دەكرد كە ئەو چانسە تاقی نەكاتەوە، چونكە ئەنجامەكەی باش نابێت.
لەلایەكی دیكەوە گرنگە، چونكە سەرباری ئەوەی ئەگەری ئەوە هەیە كە عیراق وەك دەوڵەت ناڕەزایی دەرببڕێت لە ئاستی پێشوازییەكە، بەڵام فەرەنسای سەردەمی سەرۆك ماكرۆنیش هاوشێوەی فەرەنسای سەردەمی سەرۆك میتیران، ئەو پرۆتۆكۆڵەی تێكشكاند‌و پێشوازیی لە وەفدی هەرێم كرد، ئەوەش لەكاتێكدایە دەكرێت جەنگی دژی داعش بە كۆتایی هاتوو هەژمار بكرێت، كە پێشتر بەشێكی زۆری ئەو دیدارانە بە پاساوی بوونی «جەنگی دژی داعش» بێ ئەرزش دەكراو كێشەكە تەنها لە چوارچێوەی ئەو جەنگەدا قەتیس دەكرا.
لایەنێكی گرنگی تری ئەو سەردانە ئەوەبوو كە دوای دابەشكردنی دەسەڵاتەكانی «سەرۆكی پێشووی هەرێمە»‌و ئەگەر فەرەنسا ئارامیی ‌و ئاسایشی هەرێمی كوردستانی بەلاوە مەبەست نەبووایە، دەیتوانی ئەویش لەئاستی وەزارەتی دەرەوە یان لە باشترین حاڵەتدا لەسەر ئاستی سەرۆك وەزیرانی فەرەنسا پێشوازیی لە وەفدەكەی هەرێم بكردایە.
لەهەمووی گرنگتر بەلای من ‌و رەنگە بەلای زۆرێك لە خەڵكی كوردستانیشەوە ئەوەیە كە ئەم سەردانە بۆخۆی وەڵامێكی پڕبەپێستی لێدوانەكەی رۆژی 28/11/2017ی بەڕێز نێچیرڤان بارزانی خۆی بێت سەبارەت بە هۆكارەكانی نەگەڕانەوەی ئاشتی هەورامی وەزیری سامانە سروشتییەكان، كاتێك رایگەیاند: «ئەو بە كاری حكومەت ‌و وەزارەتەكەی رۆیشتووەو هۆكاری دواكەوتنیشی ئەو گەمارۆ ئاسمانییەیە كە خراوەتە سەر هەرێم». سەردانەكەی سەرۆكی حكومەت‌و جێگرەكەی ئەوەی سەلماند كە ئەوە پاساوێكی لاوازەو دەشێت بەهەمان رێگەی ئەواندا، وەزیری سامانە سروشتییەكانیش هاتوچۆ بكات‌و جگە لەوەش چەندین بەرپرسی باڵای دیكەی هەرێم لەدوای گەمارۆكەوە هاتوچۆ دەكەن.

-2-
گیرۆدەبوونی نوێنەرانی كورد لەبەغدا
وەك لە هەفتەكانی رابردوودا ئاماژەم پێكردووە، حكومەتی ئیتیحادی یان راستتر خودی عەبادی لە دوای ریفراندۆم بەگشتی ‌و لەدوای 16ی ئۆكتۆبەرەوە بەتایبەتی بەزمانی سەركەوتوویەكی جەنگ مامەڵە لەگەڵ هەرێمدا دەكات، هەر ئەوەش وایكردووە كە زۆربەی هەوڵەكان لەهەموو ئاستەكاندا تا هەنوكە بێهودە بووە لەگەڵیدا سەبارەت بە دەستپێكردنی دیالۆگ‌و دانوستاندن لەگەڵ هەرێمدا، راستە هێشتا سەركردەكانی هەرێم بە راشكاوی پەشیمانبوونەوە، یان هەڵوەشاندنەوەی ریفراندۆمیان رانەگەیاندووە، بەڵام شرۆڤەو شیكاریی زۆربەی لێدوانەكانیان پەشیمانبوونەوەیە لەكۆڵانی ئەودیووەوە، هەندێك لە سیاسەتوانانی بەغداش لەوە تێگەیشتوون، وەك لە دوا لێدواندا عیزەت شابەندەر سەركردە لە دەوڵەتی قانون ‌و كەسایەتیی نزیك لە نوری مالكی هۆشداریی دایە حكومەتی عیراق سەبارەت بە هەڵوێست ‌و نەرمی نواندنەكانی هەرێم‌و داوایكرد چیتر سزا سیاسی ‌و ئابوورییەكانی هەرێم بەردەوام نەبێت.
ئێستا قورسترین سزا كە بەغدا دەیەوێت بەسەر هەرێمیدا بسەپێنێت ئەگەر بێت‌و پەیوەندییەكانیشیان ئاسایی ببێتەوە، بریتییە لە كەمكردنەوەی بودجەی هەرێم لە 17%-ەوە بۆ 12.67%. ئەگەرچی پسپۆری ئابووریی نیم، بەڵام زۆربەی لێدوانی شارەزایانی بواری ئابووریی ئاماژەن بۆ مەترسیداریی ‌و ترسناكیی ئەو كەمكردنەوەیەی رێژەی بودجە. بەڵام بەدیوێكی دیكەدا لێدوانەكەی چەند رۆژی رابردووی د. ئەیاد عەلاوی جێگری سەرۆك كۆماری عیراق سەبارەت بە قەرز‌و دراوی نەختینەی عیراق ئەوەیە كە عیراق 133 ملیار دۆلار قەرزدارەو لەولاشەوە پارەی یەدەگی عیراق لە 88 ملیار دۆلارەوە هاتۆتە سەر 33 ملیار دۆلار، دەشێت ئەو دەستی دەستی‌و خاوەخاوەی عیراق لەهەمبەر هەرێم ‌و بۆ كەمكردنەوەی رێژەی بودجەكەی پەیوەست بێت بەو دۆخە داراییەی عیراق‌و گوشارەكانی بانكی نێودەوڵەتییەوە كە ماوەی رابردوو وەك مەرج بۆ پێدانی قەرزی نوێ، داوای لە عیراق كردبوو خەرجییەكان كەمبكاتەوە بە مووچەی فەرمانبەران ‌و مووچەخۆرانیشەوە، بەڵام عیراق ئەوەی راستەوخۆ ئەو داوایەی رەتكردۆتەوە كە مووچە كەمبكاتەوە، بەڵام لەولاوە قەزای دیزە لە گۆزە دەخات‌و لە بودجەكەی هەرێمی كەمدەكاتەوە.
ئەگەرێكی لاواز هەیە سووربوونی نوێنەرانی كورد لەسەر هێشتنەوەی 17% ی بەشە بودجە، دواجار لەسەوداو مامەڵەی سیاسی ‌و لۆبیكردندا بۆ ئەو خواستە ئەنجامێك بدات بەدەستەوە، بەڵام پێموایە باشتروایە ئەو جەنگەی هەموو ساڵێك نوێنەران لەسەر ئەو رێژەیەی بەشە بودجەی هەرێم دەیكەن، بیكەن بە یەك شەڕی راستەقینە لەسەر سەرژمێرییەكی گشتی، چونكە ئەو شەڕە ساڵانەیە جۆرێكە لە ئاوكردنە ئاشی عیراق ‌و لەبەرامبەر رەزامەندیی لایەنە عیراقییەكانیشدا ساڵانە نوێنەرانی كورد ناچاری كۆمەڵێك سازش ‌و تەنازول دەبن بۆ كوتلە پەرلەمانییەكانی دیكە، بۆیە ئەگەر عیراق سوورە لەسەر ئەوەی كە بەگوێرەی رێژەی دانیشتووان بودجە دەدات، دەبێت نوێنەران كارێك بكەن كە حكومەتی عیراق ناچار بكەن كە بەرلەوەی رێژەكە كەم بكاتەوە، بڕیارێك لەبارەی سەرژمێرییەكی گشتییەوە بدات‌و لەبەرامبەر چەسپاندنی ئەو داوایەشدا ئەگەر رێژەی دانیشتووانی هەرێم 10%ی عیراقیشی پێكهێنا‌و رێژەی بەشە بودجەی هەرێم كرا بە 10%یش رازیی بن، كە ئەمە ئیتر هیچ پاساوێك بۆ هیچ لایەك ناهێڵێتەوە، ئەگەرنا هەموو ساڵێك ئەم شەڕە هیچ كەڵكێكی نییە، چونكە ئەگەر ئەوە حاڵی گەنجینەی عیراق بێت وەك ئەوەی عەلاوی باسی دەكات، ئەوا پێموایە عیراقیش دەیەوێت لانیكەم تا هەڵبژاردنی داهاتوو خۆی لەبەر ئەو زریانەدا بگرێت كە رووی لە ئابوورییەكەی كردووە، ئەگەرنا لەدوای هەڵبژاردن ناچاری كۆمەڵێك رێوشوێن دەبێت، كە رەنگە ئاواتەخوازی 12.67ی بودجه‌که‌ بین.

-3-
گیول‌و بەڕێوەبەرەكەی سیا
توركیا دیسانەوە خەریكە تای پێشوەختەی هەڵبژاردن دایدەگرێت، ئەگەرچی هێشتا ماوێتی، لەو بارەیەشەوە ماوەیەكە میدیاكانی توركیا بەگەرمی باس لە كارو چالاكییەكانی عەبدوڵڵا گیول سەۆكی پێشووی توركیا دەكەن كە گوایە بەنیازە‌ خۆی بۆ هەڵبژاردنی 2019 ئامادە بكات ‌و پارتێكی سیاسی نوێش دروستبكات.
لەلایەكی دیكەشەوە رۆژی هەینی رابردوو دادگای روبەڕووبونەوەی بڕیاری دەستگیركردنی بۆ گراهام فولەر-ی بەرپرسی پێشووی ئاژانسی هەواڵگریی ئەمریكا دەركرد، بە تۆمەتی هاوكاریكردنی بۆ تۆمەتباران‌و بەشدارانی كودەتاكەی 15/7/2016ی توركیا.
وەك ئاماژەشم پێدا لەسەرەتادا بەشێك لە رووداوەكان باكگراوندی پێشتریان هەیە، چونكە چەند مانگێك لەمەوبەر چەند پاسەوانێكی ئەردۆغان لە ئەمریكا بەتۆمەتی پێشێلكردنی مافی خۆپیشاندەرانی كورد لە ئەمریكاو ئەشكەنجەدانیان بەبەرچاوی میدیاكانەوە لە مانگی ئایاری رابردوودا، بڕیاری دەستگیركردنیان لە ئەمریكا بۆ دەرچوو، هەفتەی رابردووتر كاتێك ترەمپ ‌و ئەردۆغان پەیوەندیی تەلەفۆنیان كرد، توركیا زۆر گەشبیانانە باسی لە پەیوەندییەكانی ئەو دوو وڵاتە كرد‌و لەزاری مەولود چاوش ئۆغڵو-ەوە راگەیەندرا كە ترەمپ بەڵێنی بە ئەردۆغان داوە كە چیتر هاوكاریی یەپەگەو هەسەدە نەكات، بەڵام جگە لە رەتكردنەوەی ئەو هەواڵە لە لایەن كۆشكی سپییەوە، هەر دوو رۆژ دوای پەیوەندییە تەلەفۆنییەكە، نزیكەی 120 بارهەڵگر هاوكاریی ئەمریكا‌و پێنتاگۆن گەیەندرایە رۆژئاوای كوردستان.
هێشتا دیارنییە كە ئاخۆ توركیا دەستپێشخەرە لەو بابەتەدا، یان ئەمریكا؟ دیارنییە كە ئاخۆ پەیوەندییە تەلەفۆنییەكە بۆ داخستنی دۆسێی بڕیاری سزادانی بەرپرسەكەی سی ئای ئەی بووە لەبەرامبەر داخستنی دۆسێی پاسەوانەكانی ئەردۆغان، یان داخستنی دۆسێی فەتحوڵڵا گویلەن ‌و دوورخستنەوەی ئەو هێزەی توركیا بووە لەسنووری كانتۆنی عەفرین، بەرامبەر دۆسێی هاوكارییەكانی ئەمریكا بۆ خۆرئاواو هەسەدە؟ هێشتا دیارنییە.
ئەوەی دیارە، ئەگەری ئەوە هەیە كە كودەتاكەی توركیا سیناریۆ بووبێت یان نا، ئەوا حكومەتی ئێستای توركیا خەریكە لە چارەسەری كێشە ناوخۆیی ‌و ئیقلیمی ‌و نێودەوڵەتییەكانیدا دەگاتە بنبەست چونكە:
-لەسەر ئاستی ناوخۆ هێشتا سەركوتكردن ‌و كپكردنەوەی «كودەتاكەو كودەتا چییەكان- كە هێشتا بەبەڵگە ساغ نەبۆتەوە سیناریۆ بووە یان نا»، هەوڵەكانی بۆ رادەستكردنەوەی فەتحوڵڵا گویلەن ‌و كۆتایی هێنان بە پرۆسەی ئاشتی لەگەڵ كورد‌و دەستگیركردن ‌و راوەدوونانی سەركردەكانی هەدەپەو بەدەپە‌و پەرلەمانتار‌و سەرۆك شارەوانییەكان، هەموو ئەوانە پێكەوە نەك دۆخی ئەو وڵاتەی هێور نەكردۆتەوە، بەڵكو خراپتری كردووە، جگە لەوەش:
-لەسەر ئاستی ئیقلیمی لەگەڵ بەرەی سعودیەو وڵاتانی كەنداو جگە لە قەتەر تێكیداوەو دەیەوێت خۆی لەبەرەی ئێران‌و روسیا نزیك بكاتەوە، بەڵام پشتیوانییەكانی بۆ به‌ره‌ی نوسرەو «سوپای سوریای ئازاد» هێشتا چانسی ئەو نزیكبوونەوەیەیان پێ نەداوە.
-پێدەچێت هاتنەوەكایەی عەبدوڵڵا گیول ‌و دەركراوو تۆراوەكانی ناو حكومەت و حزبی ئاك پارتیش، یان سیناریۆیەكی نوێ بێت بۆ بەرگرتن بە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی عەلمانییەكان ‌و سوپا‌و گردبوونەوەی نوێ لە دەوری باڵێكی میانڕەوتر لە باڵەكەی ئەردۆغان بەناوی حزبێكی نوێوە، یاخود رەنگە ئەمەشیان كودەتایەكی سیاسییە لەناو هەناوی ئاكپارتیدا كە رەنگە یان لەبەر یەكی هەڵبوەشێنێت، یاخود عەبدوڵڵا گیول ‌و هەموو نەیارە سیاسی‌و كۆنە ئاكپارتییەكانی تریش بەدەردی گویلەنییەكانی دۆستی دوێنێ ‌و دوژمنی ئەمڕۆی ئەردۆغان بچن ‌و دواجار توركیا هیچ نوزەیەكی دیموكراسیی تێدا نەمێنێت.

 202 جار بینراوە