سەرەکی » کەلتوور » له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئۆج ئالان

ته‌رازووی كورد

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی

ن: موراد یه‌تكین

بەشی دەیەم

ئه‌نقه‌ره‌ به‌هه‌موو توانایه‌وه‌ به‌دوای رێگه‌ چاره‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕا
له‌ مانگی تشرینی دووه‌می ساڵی 1994 تابلۆكه‌ی ناو په‌رله‌مان به‌شێوه‌یه‌كی ڕووت ده‌ركه‌وته‌ گۆڕێ، ئیتر ده‌ستكرا به‌ڕاگواستنی زۆره‌ ملێی گونده‌كان، بڕینی سه‌رچاوه‌ دارایه‌كانی په‌كه‌كه‌ و ئۆپراسیۆنی سه‌ربازی و به‌كارهێنانی پێشكه‌وتووترین ته‌كنه‌لۆژی سه‌ربازی، گورزلێدانی ئه‌و كه‌ناڵانه‌ی كه‌هاوكاری په‌كه‌كه‌ بوون له‌ گه‌یاندنی هێزی مرۆیی . بهڵام نه‌ توانرا به‌شێوه‌یه‌كی كاریگه‌ر ئه‌و هێزه‌ مرۆییه‌ بوه‌ستینن كه‌ به‌لێشاو ده‌چوونه‌ ناو ریزه‌كانی رێكخستنه‌كه‌وه‌ و هه‌ره‌وه‌ها نه‌شتوانرا عه‌زمی ئه‌و تێكۆشانه‌ بشكێنرێ.
رێوره‌سمی به‌خاك سپاردنی سه‌ربازه‌كان كه‌ رۆژانه‌ و له‌ هه‌رچوار لای ئه‌نادۆڵه‌وه‌ به‌رێوه‌ ده‌چوون، نه‌ك ته‌نها حكومه‌ت، ئیتر ئارامی له‌ئه‌وانه‌ش هه‌ڵگرتبوو كه‌ دژی سیستمی سیاسی وڵات بوون. ئێمه‌ له‌وه‌ باش تێگه‌یشتین كه‌ هه‌تاكو قه‌رارگه‌ی په‌كه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌كتیف له‌كاردابێ، كوشتنی ئه‌و ملیتانانه‌ی شاخ هیچ كه‌ڵكی نابێ، چونكه‌ ئه‌وان خۆیان له‌خۆیاندا بۆ مردن ده‌رۆیشتن بۆ ئه‌وێ، قه‌رارگه‌ له‌سووریا بوو.
له‌30 كانونی یه‌كه‌م 1994 له‌كۆبونه‌وه‌ی په‌رله‌مان پێشنیاری ئه‌وه‌ په‌سه‌ندكرا كه‌ پێویسته‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌كتیف حكومه‌ت بكه‌وێته‌ جموجۆڵ.
بنكه‌ی سه‌ربازی ئینجه‌رلیك له‌ شاری ئه‌ده‌نه‌ كه‌ ئه‌وكاته‌ له‌لایه‌ن هێزه‌كانی چه‌كوچ – هاوپه‌یمانان، به‌مه‌به‌ستی پارێزگاریكردن له‌ ناوچه‌ی دژه‌ فڕین له‌ باكووری عیراق به‌كارده‌هات، هه‌ر له‌هه‌مان كۆبونه‌وه‌دا مۆڵه‌تی به‌كارهێنانی بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگی تر درێژكرایه‌وه‌و چه‌ند رێنومایه‌كیش له‌م باره‌یه‌وه‌ بۆ حكومه‌ت ده‌ركران.
په‌رله‌مان دوا به‌دوای ده‌نگدانه‌كه‌ پرۆژی 28 كانوونی دووه‌م، تانسۆ چیله‌ری سه‌رۆك وه‌زیران له‌ لێدوانێكدا گوتبووی: ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌ی درێژكردنه‌وی مۆڵه‌تی به‌كارهێنانی بنكه‌ ئینجه‌رلیك به‌ قه‌د یه‌ك دڵۆپ سوودی هه‌یه‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی به‌رنگاربوونه‌وه‌ی په‌كه‌كه‌، ئه‌وا درێژی ئه‌كه‌ینه‌وه‌و لاریمان نیه‌.

یه‌كه‌م هه‌ڵه‌مه‌ت دژ به‌ سووریا
به‌فه‌رمانی تانسۆ چیله‌ر-ی سه‌رۆك وه‌زیران، به‌كۆردیناسۆنی سه‌ركۆنسۆڵ و ڕاوێژكاری میت سۆزمه‌ن كۆكسال، به‌ مه‌به‌ستی ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ له‌باره‌ی چۆنیه‌تی داڕشتنی پلانه‌كانی كرده‌وه‌ تیرۆرستییه‌كان و ئه‌وانه‌ی له‌پشت ئه‌نجامده‌ره‌كانیانن. داوای له‌ هه‌ریه‌ك له‌ میت، ئه‌نجومه‌نی ئاسایش، به‌رێوه‌به‌رایتی گشتی ئاسایش كرد كۆمسیۆنێكی هاوبه‌ش پێك بهێنن.
له‌ راستیدا ئه‌وه‌ یه‌كه‌مجار نه‌بوو، به‌ڵكو هه‌ر له‌مانگه‌كانی سه‌ره‌تای پێكهاتنی حكومه‌ته‌كه‌ی تۆرگۆت ئۆزال، له‌ناوه‌راستی ساڵی 1983 هه‌یئه‌تێكی سێ كه‌سی كه‌ له‌میت و كاربه‌ده‌ستانی به‌رێوه‌به‌راتی ئاسایشی گشتی پێكهاتوو بوو. ئه‌وكاته‌ له‌گه‌ڵ هه‌واڵگری سووریا له‌ ته‌ماسدابوون به‌مه‌به‌ستی ده‌ستگیركردنی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌توركیا تاوانی جۆراوجۆریان ئه‌نجامدابوو و به‌ره‌و سووریا ههڵاتبوون، كه‌ ئه‌مانه‌ ئه‌ندامانی په‌كه‌كه‌ و حزبه‌كانی تریشی ئه‌گرته‌وه‌. مقداد ئاڵپایی كه‌ یه‌كێ له‌و سێ كه‌سه‌بوو له‌ سه‌ر ده‌زگای میت بوو ده‌ڵێ : «هه‌ركاتێك لیست و ئه‌دره‌سی تاونباره‌كانمان ده‌دایه‌ جه‌نه‌ڕاڵ مسته‌فا حه‌مدان سه‌رۆكی هه‌یئه‌ته‌كه‌ی سووریا، له‌وهڵامدا ده‌یگوت: به‌هیچ شێوه‌یه‌ك شتی وامان لانیه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌تانه‌وێ وه‌رن به‌سواری هه‌لیكۆپته‌ر بچین و پیشانتانی ئه‌ده‌ین و ئێوه‌ش بۆمبارانیان بكه‌ن»، به‌مشیوه‌یه‌ش به‌رده‌وام وهڵامی ناجددیمان وه‌رده‌گرته‌وه‌، له‌هه‌موو دانیشتنه‌كانیشماندا هیچ به‌رهه‌مێكمان ده‌ست نه‌ده‌كه‌وت.
ئه‌مجاره‌یان ئه‌و كۆمسیۆنه‌وی كه‌ به‌ فه‌رمانی چیله‌ر پێكهاتبوو، یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ی له‌مانی كانوونی دووه‌می 1995 له‌گه‌ڕه‌كی یه‌نی محه‌له‌ و له‌ باره‌گای میت ئه‌نجامم ده‌دات. ئه‌و كۆبوونه‌وه‌ی كه‌ به‌سه‌رپه‌رشتی كۆكسه‌ل ئه‌نجامدرا، فه‌رمانده‌ی هێزه‌ تایبه‌تیه‌كان فه‌وزی توركال، مه‌همه‌ت ئاغر به‌رێوه‌به‌ری ئاسایشی گشتی تێدا به‌شداربوو. یه‌كی له‌و ئامانجانه‌ی كه‌ له‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌دا جێگیركرا، به‌ پله‌ی یه‌ك عه‌بدوڵا ئۆج ئالان، پاشان سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كانی په‌كه‌كه‌ كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ شه‌مدین ساكیك،جه‌میل بایك، موراد قه‌ره‌یڵان، خه‌لیل ئاتاج. هه‌روه‌ها دامه‌زرێنه‌ری به‌ره‌ی شۆرشگیرانی رزگاری گه‌لان ( دورسوون كه‌ره‌تاش) كه‌ كه‌سه‌ركرده‌یه‌كی شورشگێری چه‌پ بوو.
به‌پێی شایه‌تحاڵه‌كان، چه‌ند كۆبونه‌وه‌یه‌كی سه‌رتایی ده‌رئه‌نجامی باشیان هه‌بووب. بەڵام ئه‌م دۆخه‌ زۆری نه‌كێشا، چونكه‌ ناوه‌ڕۆكی كۆبونه‌وه‌ هاوبه‌شه‌كان بۆ دزه‌ی پێكرا بۆ ڕاگه‌یاندنه‌كان، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی لایه‌نه‌كان یه‌كتری تۆمه‌تباربكه‌ن، له‌ وه‌سه‌تی ئه‌منیدا هه‌میشه‌ باس له‌و ململانێیه‌ی‌ نێوان مه‌همه‌ت ئه‌یمور-ی سه‌رۆكی ده‌زگایی میت (كۆنتر- تیرۆر) و مه‌همه‌ت ئاغر به‌رێوه‌به‌ری گشتی ئاسایش ده‌كرا. ئه‌م ململانێیه‌ش به‌ شه‌ڕی (مه‌همه‌ده‌كان) ناوزه‌ند ده‌كرا، ئه‌م ململانێیه‌ش ڕۆڵێكی گرنگی هه‌بوو له‌بێ ئه‌نجامبوونی ده‌سپێشخه‌ریه‌كه‌.
كاتێك له‌ به‌ره‌ی ئه‌منیدا دۆخێكی له‌م شێوه‌یه‌ ده‌گوزه‌را،بێگومان به‌ره‌ی دبلۆماسیشی ده‌خسته‌ جموجۆڵه‌وه‌.
هه‌ر بڕیاره‌ێكی له‌لایه‌نی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نیشتیمانییه‌وه‌ ده‌رچووبایه‌، بێگومان وه‌زاره‌تی كاروباری ده‌ره‌وه‌شی ده‌گرته‌وه‌.
سه‌ركۆنسۆڵ ئۆنۆر ئۆیمان كه‌ له‌ حوزه‌یرانی 1995دا ئه‌ركی ڕاوێژكاری خسته‌ ئه‌ستۆی خۆی، دۆسیه‌ی سوریاشی گرته‌ ده‌ست كه‌تا ئه‌وكاته‌ له‌لایه‌ن سه‌ركۆنسۆل گوندوز ئاكتان ڕاوێژكاری سیاسی به‌رێوه‌ ده‌برا. ئه‌و بڕیاری دابوو چاوپێكه‌وتنی ڕاسته‌خۆ له‌گه‌ڵ ده‌سهڵاتدارنی سووریادا بكات و ڕووبه‌ڕوو له‌سه‌ر هه‌موو بابه‌ته‌كان قسه‌یان له‌گه‌ڵدا بكات.
یه‌كه‌م هه‌واڵ كه‌ له‌سووریاوه‌ هات دڵخۆشكه‌ربوو. بهڵام سوریا كاتێك له‌وه‌ گه‌یشت كه‌ له‌دانوستانه‌كاندا ڕوو به‌ڕووی چی ده‌بێته‌وه‌، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی سوریا ویستی له‌ سه‌رمێزی دانوستانه‌كاندا كێشه‌ی ئاوی رووباری فورات بێنێته‌ پێشه‌وه‌، سوریا گه‌یشته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی دانبنێ به‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ به‌شێكه‌ له‌ رۆژه‌ڤی سیاسی خۆی، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ئه‌نقه‌ره‌ داواكاری دانوستانه‌كانی پاشه‌كشه‌ پێكرد.
ئه‌نقه‌ر هه‌موو داوه‌كانی پساند، له‌باره‌گای به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ئاسایشی گشتی له‌ دیكمان دانشتنێكیان له‌گه‌ڵ شانده‌كه‌ی سووریا كرد. دانیشته‌كه‌ له‌ نێوان به‌رێوه‌به‌ری ئاسایشی گشتی كامیل تاجیر ئۆغڵو و جه‌نه‌ڕال ره‌فیق غه‌ریب سازكرا، به‌ر له‌ كۆبونه‌وه‌كه‌ تاجیر ئۆغڵو له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له‌جه‌وده‌ت سارلی سه‌رۆكی هۆبه‌ی به‌رنگاربونه‌وه‌ی تیرۆر و ئه‌مین ئه‌سڵان سه‌رۆكی هۆبه‌ی ئاسایشی ئه‌سته‌مبۆڵ و به‌رێوه‌به‌ری گشتی ئاسایشی نیشتیمانی مه‌همه‌ت ئاغر كۆبووبۆوه‌. ڕایه‌كان وابوون كه‌ ئه‌گه‌ر شانده‌كه‌ی سووریا دووباره‌ تاكتیكی نكۆڵی و خۆدزینه‌وه‌ به‌كار بهێنێ، بڕیاری ئه‌وه‌بدرێ كه‌ كۆتایی به‌ دانوستانه‌كان بهێنرێ، ئه‌گه‌ر چی هه‌رواشبوو، جه‌نه‌ڕاڵه‌ سووریه‌كه‌ سه‌ڕه‌ڕایی هه‌موو به‌ڵگه‌كانیش ئه‌وه‌ی ڕتكردبۆوه‌ كه‌ ئۆجه‌لان له‌ شام بێت، كاتێكیش داوای واژۆكردنی له‌ سه‌ر مه‌زبه‌ته‌ی دانوستانه‌كان كردبوو، تاجیر ئۆغڵو به‌ هه‌ڵوێستێكی تووند كه‌بووبوه‌ مایه‌یی سه‌رسوڕمانی سووریه‌كان كۆتایی به‌ كۆبونه‌وه‌كه‌ هێنابوو و پێی گوتبوون: هیچ دانوستانێك له‌ ئارادانیه‌ تاوه‌كو تۆمارێك هه‌بێ بۆ واژۆكردن.
دوای ئه‌مه‌ش نه‌ك ته‌نها دیالۆگ له‌سه‌ر پرسی ئه‌منی له‌گه‌ڵ سووریا، به‌ڵكو ته‌ماسی سیاسیه‌كانیش هه‌ڵپه‌سێردران، ئیتر بێجگه‌ له‌پرسی تیرۆریزم و به‌تایبه‌تی په‌كه‌كه‌ و مه‌رجی ده‌ستبه‌رداربوون له‌ پشتیوانیكردنی په‌كه‌كه‌، ئه‌نقه‌ره‌ له‌ سه‌ر هیچ بابه‌تێكیتر دانوستانی له‌گه‌ڵ سووریادا نه‌ده‌كرد.
له‌م نێوه‌شدا ئه‌ردال ئینۆنۆی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی به‌شداریكردن له‌ كۆنفرانسی ئیسلامی چووبوو بۆ تاران، له‌8ی حوزه‌یرانی 1995 كۆبوونه‌وه‌ی هه‌ریه‌ك له‌ توركیا، سووریا، ئێران له‌سه‌ر ئاستی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ هه‌بوو، ناوه‌ڕۆكی كۆبونه‌وه‌كه‌ش له‌ سه‌ر دۆخی عیراق بوو، ئه‌وكاته‌ زاواكه‌ی سه‌دام كه‌ به‌رپرس بوو له‌دۆسییه‌ی په‌ره‌پێدانی چه‌كی كیمیایی عیراق به‌ره‌و ئوردون ڕایكردبوو.
فاروق ئه‌لشه‌رع وه‌زیری ده‌وره‌وی سووریا كه‌شی ئاراسته‌ی گفتوگۆكان ده‌قۆزێته‌وه‌ و ڕووی قسه‌كانی ده‌كاته‌ ئینۆنۆ و ده‌ڵێ: «هه‌ركاتێك بتانه‌وێ ئێمه‌ ئاماده‌ین دابنیشین و له‌سه‌ر هه‌ر بابه‌تێك گفتوگۆبكه‌ین، ئێمه‌ش له‌مه‌سه‌له‌ی ئاودا ته‌نگه‌تاویمان هه‌یه‌«.
ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی توڕه‌بوونی ئینۆنۆ و دیبلۆماتكاره‌كانی تر، چونكه‌ ئه‌لشه‌رع به‌ ئاشكرا ده‌یویست مامه‌ڵه‌ و رێكه‌وتنیان له‌سه‌ر پرسی په‌كه‌كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئاو له‌گه‌ڵدا بكات، بۆیه‌ش ئینۆنۆ به‌ بێ سڵكردنه‌و به‌ ڕوویدا ده‌ڵێت:»نه‌خێر ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئێوه‌دا له‌سه‌ر پرسی تیرۆریزم به‌ولاوه‌، له‌سه‌ر هیچ شتێكیتر دانوستان ناكه‌ین».
ئه‌م په‌یامه‌ كاریگه‌ری خۆی هه‌بوو به‌سه‌ر شامه‌وه‌، ئه‌وه‌ بۆ جاری یه‌كه‌م بوو سووریا كاردانه‌وه‌كانی توركیا به‌ هه‌ند وه‌ربگرێ و هه‌ڵسه‌نگێنێ.
توركیا له‌م كاته‌دا له‌چوارچێوه‌ی هاوپه‌یمانێك له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا و ئیسڕائیل له‌جموجۆڵێكدابوو، ئه‌نقه‌ره‌ له‌و بڕوایه‌دابوو كه‌ به‌رێگای دانوستان و قه‌ناعه‌ت پێهێنان له‌گه‌ڵ سووریا ناگات به‌ هیچ ئه‌نجامێك.
وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ هاوشێوه‌ی بیروكراتێكی بواری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ی تووندبوو، ئه‌گه‌ر سووریا نه‌رمی نه‌نوێنێ، هه‌روا به‌ بێ باكانه‌ هه‌ڵسوكه‌وت بكات و هاوكات ده‌ست هه‌ڵنه‌گرێ له‌له‌هاوكاریكردن و پشتیوانكردنی ڕابه‌ری په‌كه‌كه‌، ئه‌وا ئه‌وان رێگه‌ چاره‌ی تر ده‌گرنه‌ به‌ر.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*