سەرەکی » دۆسێ » لە گەڕەكی جولەكانەوە بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل

لە گەڕەكی جولەكانەوە بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل

پەیڤێک

جولەکەکان چ لە کوردستان و چ لە عیراقدا، مێژوویەکی دێرینی هەزاران ساڵەیان هەیە، ئەوان خەڵكی رەسەنی وڵات بوون، لە هەمانکاتیشدا بەشێکی گرنگ و دانەبڕاوی کۆمەڵگەی کوردەواری و عیراقی بوون. هەروەها رۆڵیان لە پێشخستنی بواری ئابووری و فەرهەنگی و سیاسی و فکری و ئەدەبی کوردیی و عیراقیدا هەبووە، بەتایبەتی لە شاری سلێمانیدا، هەمووکاتێک پێگە و شوێنی خۆیان هەبووەو گەڕەکێکیشان بەناوی « جولەکان « هەبووە.
بەداخەوە لە پاش دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل، ناچارکراون کە وڵاتەکەی خۆیان بەجێبهێڵن و کۆچێکی بە کۆمەڵیان بۆ ئیسرائیل پێکراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا مێژوویان لەم وڵاتەدا ماوە.
لەم دۆسێ تایبەتەدا کە لە لایەن شاهۆ عوسمان سەید قادر-ەوە نووسراوە، لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی بۆ ژیان و ژمارە و دابونەریت و ئاینی جولەکەکانی سلێمانی کردووە، لە هەمانکاتیشدا باسێکی گشتی جولەکەی کوردستان و عیراقیشی کردووە.
بەو هیوایەی لە رێگەی ئەم دۆسێیەوە، تیشکێک بخەینە سەر جولەکەکانی کوردستان و عیراق.

کوردستانی نوێ

شاهۆ عوسمان سەید قادر

بەشی یەکەم

لە ئێستادا وتووێژ لەسەر كەمایەتی و پێكهاتەیەكی جارانی شاری سلێمانی‌ و كوردستان‌ و عیراق دەكەین،كاتی خۆی ئەو پێكهاتەیە گرنگی‌ و بایەخی خۆیان هەبووە لە ناسنامەی مرۆیی ‌و پێكەوە ژیانی خەڵكی شاری سلێمانی. خەڵكی شار تێكەڵاو ‌و ئاوێتەبوون ‌و تەواوكاری یەكتری بوون،بەتایبەتی لە ئاستی كۆمەڵایەتی‌ و لە بواری پیشەیی‌ و گوزەران ‌و كاروكاسپی ‌و بەشداربوون لە پێشكەوتنی شارستانی.
جووەكان رۆڵ و كاریگەریان بەتایبەتی لەسەر شارەكەمان‌ و دەوربەری هەبووەو بەشێوەیەكی گشتی لەسەر عیراق هەبووە. لە مەیدانی بازرگانی ‌و پیشەگەری ‌و كایەی تەندروستی ‌و ئاستی رامیاری‌ و بەرهەمی هونەری‌.
ئەوەی جێگەی ئاماژەیە ئەم كەمایەتییە لەگەڵ میرەكانی بابان لە قەڵاچواڵانەوە هاتوونەتە ئەم شارە، بەشێكی تریشیان دوای بنیاتنانی شار لە دەوروبەری شارەوە لە ناوچەكانی تری وەكو قەرەداخ ‌و هەڵەبجە و پێنجوین…هاتوون.
هەروەك ئەوەی زانراوە لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەیەم باری ئاسایش‌ و ئارامی بەشێوەیەكی بەرچاو بۆ جووەكان هاتۆتە ئاراوە. كە توانیویانە لەسەرتاسەری عیراق جوڵە بكەن‌ و شوێنی نیشتجێبون بۆ خۆیان دیاربكەن لە كوردستاندا. لە موسڵ‌ و كەركوك‌ و سلێمانی‌ و هەولێر‌ و خانەقین‌ و كفری ‌و ئامێدی ‌و ئاكرێ‌ واتە لە گەرمیان‌ و كوێستانی كوردستان. بە زۆری نیشتەجێبوون لەشار‌وشارۆچكەكاندا. لە شاردا شوێنی نیشتەجێبونیان پێكەوە بووە لە گەڕەكێكدا،واتە ماڵیان لە نزیك یەكتریەوە بووە‌و هاوسێ‌ بوون‌ و لەگەڵ یەكتر ژیاون.
ئەم پێكهاتەیە زیاتر شارنشین بوون تاكو گوندنشین، واتە شاری بوون. بۆیە كاریگەری خۆیان هەبووە بەسەر كۆمەڵگەی شارستانی‌ وخەڵكی شارەوە.
لە ناو دەوڵەتی عوسمانی توانیویانە نوێنەریان هەبێت لە «دیوانی باب العالی» لای سوڵتان راوێژكاریان هەبووە لەگەڵ ئەوەی گاورەكان ‌وكەمینەكەنی تر نەیانتوانیووە نوێنەریان بەو شێوەیە هەبێت لە ئیدارەی دەوڵەتی عوسمانی دا. هەروەها لە ولایەتی بەغدا نوێنەریان هەبووە لە ساڵی1876.لە سلێمانی نیوێنەری مەجلیسی شارەوانیان هەبووە.

جولەکەکانی سلێمانی
لێرەدا زیاتر لەسەر جولەكەكان دەدوێین لەبەرئەوەی لەم شارەدا نەماون‌ و كاتی خۆی تایبەتمەندی ‌و خەصڵەتی خۆیان هەبووە‌و كاریگەری فرە رەهەندیان هەبووە لەسەر كۆمەڵگەی شارنشینی»سلێمانی»‌و بەشێوەیەكی گشتی لەسەركوردستان‌ و عیراق ‌و ناوچەكە.
چونكە پێكهاتەیەكی پتەوی ناوخۆبوون‌ و پەیوەندیەكی سەرتاسەری ‌و ناوچەیی فراوانیان لە ناوخۆدا هەبووە.
جووەكان ئاماژەیان بەوەداوە كە باوباپیرانیان كاتی خۆی ریگەیان پێدراوە ناوچەیەكی تایبەت بەخۆیان لە بەشی باشووری سلێمانی بنیادبنێن، کنێست و خانوویان تیادا بنیاتناوە دوای شانزە ساڵ لەبنیاتنان ‌و دروستكردنی شارەكە.

گەڕەکی جولەکان
گەڕەكی جولەكان لە گەڕەكە هەرە كۆنەكانی شارەو كاتی خۆی كەوتۆتە بەشی خوارەوەی شارو خانووەكانیان لەروكاری تەلارسازیەوە تایبەتمەندی خۆی هەبووە‌و زۆربەی دوو نهۆم ‌و دیواری دەرەوەی هەبووە‌و بە تەنەیشت یەكەوەبوون ‌و لە كاتی پێویستدا توانیویانە نەچنە گۆڵان‌ و تەنها بەناو ماڵەكاندا هاتوچۆ بكەن لەگەڵ ئەوەی سەربەخۆبون.
ڕەنگە شوێنی گەڕەكەكەش واگونجاو بووبێت بۆ دروستكردنی ئەو شێوازە خانووە، زۆربەی ماڵەكان بیری ئاوی تیادابووە‌و گوڵ‌وگوڵزارو سەوزایی‌وحەوشەوی هەبووە… هەموو كۆڵانەكە جولەكەنشین بوون.
گەڕەكی جولەكان بەماوەیەك دووربوو لە گەڕەكەكانی تر‌و دەشتایی‌و چۆڵەوانی لە نێوانیان هەبووە، دراوسێی گەڕەكی سەرشەقام‌ و چوارباخ ‌و»گوندی»شیخ هەباس‌ و وڵوبە بوون.
واتە ئەم شێوازی دورە پەرێزیە لە شوێنی نیشتەجێبوون وایكردووە تاكو بە ئاسانی تێكەڵی خەڵكی نەبن‌ و ئەوەی تایبەتمەندی نێوان خۆیان هەیە بیپارێزن ‌و بە شێوازێكی نهێنی كولتور‌وخواستی خۆیان پیادەكەن.
وەك ئەوەی ئاهەنگ‌و بۆنەو یاد‌وجەژن‌و خۆشی ‌وناخۆشی ‌و بۆنەی ئاینی‌ و كۆمەڵایتی…خۆیان دوور لە خەڵكی جێبەجێبكەن. چونكە كۆمەڵگەیەكی تایبەت بەخۆیان دروستكردووە لە ناو كۆمەڵگەیەكی تردا كە تێكڕا كۆمەڵگەی خەڵكی سلێمانیە. بەڵام لە ئیش‌وكاری بازرگانی ‌و كاروكاسپی ‌و ئیشوكاری رۆژانە بەو شێوەیە نەبوون ‌و تێكەڵی خەڵكی بوون‌ و وەك دەڵێن كەسانی بەرێز ‌و قسەخۆش بوون.
واتە ئەو جولەكانە بۆ جێبەجێكردنی كاری ئاینی ‌و دنیایی کنێستیەكیان هەبووە‌و گەڕەكێكی تایبەت بە خۆیان هەبووە‌و ئێستا پاش خۆیان ئەو شوێنە هەر بە گەڕەكی»جولەكان» ناودەبرێت.

شیوی جوولەكان
شیوی جولەكان بەناوبوو لەبەرئەوەی شیوێكی قوڵ‌ و گەورە بوو ئاوەڕۆی بەشێك لە شاری دەڕژایە ناویی ‌و لە هەمانكاتدا ئەم شیوە لە بەشێكیدا وەك سنوری گەڕەكەكە بوو، پاشان دەوردراوەو بەشێكی سەرگیرا ‌و هەڵچنرا، لە ئێستاشدا بۆتە ئاوەڕۆی كۆنكرێتی. ئەم گەڕەكە لە ئێستادا كەوتۆتە بەشی سەروی فامیلی مۆڵ.
بەڵام جولەكەكانی ئەم شارەش وەكو لەشارەكانی تری عیراق‌ و ناوچەكە، كۆچ و باریان كرد بۆ وڵاتی ئیسرایل ‌و زۆربەیان ماڵ‌ و موڵك‌و زەویی‌و زارەكانیان فرۆشت، یاخود بەجێیانهێشت‌ و دەستی بەسەرداگیرا. تەنها ئەوەی ماوەتەوە یادەوەری‌و مێژوویانە لەم شارەدا.
لێرەوە باشتر وایە بۆ تێگەیشتن لە مێژووی شارەكەمان بزانین جووەكانی شارەكەمان كێبوون، كەوا تەنها گەڕەكەكەیان بە ناوەوە ماوە لەم شارەدا، بەڵام لە ئێستادا دەوڵەتێكی بەهێزیان هەیە
جوەكان چی بوون! كێ‌ بوون؟ چۆن یەكیانگرت؟ لەپەرتەوازەی بەچی رزگاریان بوو؟ چۆن توانیان ببنە خاوەنی یەكێك لە دەوڵەتە بەهێزەكانی رۆژهەڵات‌وجیهان!
كەواتە پێویستمان بەزانیاری ‌وناساندنیان هەیە وەكو خۆی بێ‌ لایەنانە‌ و هەلسەنگاندنیكی لۆجیكی بۆ ئەو پێكهاتەیەی شار بكەین ‌و بەڵكو بیر لە حاڵی خۆمان بكەینەوە ئێمە وەكو كورد چیمانكردووە دوای ئەوان.

جولەکەکان کێن؟!
لە بیرەوەریمدا ئەوەی مابێت لەناو وتووێژ‌وقسەی خەڵكی شار وشەی جولەكە زۆرجار بەكارهاتووە بەمەبەست‌و مانای تایبەتی وەك ئەوەی لەكاتێكدا مامەڵەی كڕین‌وفرۆشتن‌وكاسپی كراوە لەگەڵ كەسێكدا لە مامەڵەدا كەسەكە گیروتوندبوایە ناوزەند ئەكراو ناوئەبرا‌و ئەشوبهێنرا بەجوو»ئەڵێی جولەكەیە».
یاخود كەسێك كە خۆپەرێزبوایە واتە لا شەڕبووایە ‌و خۆی لە كێشە و ئاژەوە‌و شەڕ بپاراستایە و سەركێشی‌ و شەڕانی نەبو‌وایە، واتە لاشەڕبووایە یاخود بترسایە‌ و ترسنۆك بوایە ئەوا پێیان ئەوت»زێڕەكەی جولەكە،زیڕەكەی ئەڵێی جولەكەی».
هەروەها دەوترێت «لەمالێ‌ جوو بخۆ‌ و لە ماڵی گاور بخەوە».واتە خواردنی جوو خۆشەو مانەوە لە ماڵی گاور سەلامەت‌ و ئارامە. «جولەکەی پێ‌ موسڵمان ئەبێت». «دوو موسڵمان لەسەر ماڵی جولەکەیە شەڕیانە».
لەگەڵ ئەوەی گۆرانی تایبەت‌ و بابەتی فۆلكلۆریان لەناو خەڵكیدا بەردەوامبووە چەندها بەیت‌ و بالۆرەو مەقام‌ و ئاوازی تایبەت بە خۆیان هەبووە وەك ئەوەی»چومە ماڵی جولەكە قوڵپەقوڵپی كولەكە…»سەرەڕای ئەوەی گۆرانی‌ و بەستە و مەقامی تایبەت بۆ كچ‌وكیژە جولەكە وتراوە. یاخود خاوەنی چەندین میلودی‌ وئاواز‌ و گۆرانی كوردی جولەكەین.

بۆ حەلاوی باس بکە لە چییەوە هاتووە؟!
لەم شارەدا زۆرجار دەبیستین دەڵێن بۆ حەلاوی باسكە، بنەمای ئەم قسەیە لە وەوە هاتووە، كاتی خۆی حەلاو ژنیكی بەتەمەنی گوێی گرانی كەم بیست بووە ئەوەی شتی لێكڕیووە، ئەبوایە زۆرجار دەنگی بەرزكردایەتەوە‌و وەك دەڵێن هاواریكردایە و بیشیڕانایە ئەوسا حەلاو بە خواست‌ و مەزاجی خۆی جوابی داوەتەوە‌و شتی داوەتێ‌. واتە لێكتێنەگەشتن هەبووە هەریەكەی بۆ خۆی بووە.
لەمرۆدا ئەمە وەك وتەیەك بەكاردێت ‌و بە كەسێك دەڵێن كاتێك قسە دەكات بۆ كەسێكی تر كە سەكە گاڵتەی بەقسەكەی دێت‌ و باوەڕی پێناكات، دەڵێت بڕۆ بۆ حەلاوی باس كە.

جولەکە و مەسەلەی سوو خواردن
لەناوخەڵكی ئەم شارەوكوردستان جولەكە بەسووخۆر ناوبانگیان دەركردووە،»سو»بەو بڕەپارە زیادەیە دەوترێت كەدەخرێتە سەر ئەو پارەیەی بەقەرز دەدرێت بەكەسێك بۆ ماوەیەكی دیاریكراو.
واتە پێویستە لەسەركەسی قەرز وەرگر ئەو رێژە پارە زیادەیەش بداتەوە لەگەڵ بڕە پارەكەی كەوەریگرتووە بە قەرز. ئەمەش لە ئاینی ئیسلامدا رێگەپێنەدراوە‌و لەكارە قێزەون ‌و قەدەغەكراو حەرام ‌و نەشیاوەكانە.
بەڵام جووەكان لەناوخۆیاندا كاتێك پارەیان دابێت بە قەرز بە یەكتری بڕە پارەی زیادەیان وەكو سوود‌و سوو وەرنەگرتووە، واتە كاتێك قەرز‌و قەرزكاری كەوتبێتە ناوخۆیان سویان لەیەكتری وەرنەگرتووە باسیشیان نەكردووە. بەڵكو هاوكاری یەكتریان كردوە‌و بەتایبەتی كەسێكیان بێ‌ئیش‌وكار بوو بێت لە پارەی كەنشتا یارمەتیانداوە‌ و ئیش‌وكاریان بۆ دۆزیەوەتەوە.
تەنها لە كاتی قەرزدان بە موسڵمان‌ و كەسانی تری نا جوو سویان وەرگرتووە، واتە وەرگرتنی سوو لە كەسانی نا جولەكە بووە.
گەر بگەڕێنەوە بۆ مێژووی ئەو مامەڵە داراییەی لەگەڵ جووەكان كراوە، دەبینین بەشێوەی فەرمی ‌و نافەرمی پارەیان لێسەندون ‌و لێوەرگرتون یاخود پارە‌و ماڵیان خوراوە. لەلایەن دەوڵەتەوە بە فەرمی هەموو تاكە كەسێكی جوو، لە كۆمەڵگەكەی لە دوای تەمەنی پێگەیشتن پارەی لێوەرگیراوە لەلایەن دەسەڵاتەوە لەسەربنەمای ئاینی كە بە»جزیە» ناوبراوە، جگە لە باج‌ و خەراج‌ و سەرانە ‌و رێگە پێدان.
هەروەها بەڵگەی زۆر هەیە كە پارە و ماڵیان خوراوە‌و براوە لە لایەن كەسانی دەسەڵاتداری ناوخۆیی‌ وناوچەیی جا بە هەر هۆكارێك بێت… لەبەر بێ‌ دەسەڵاتیان لە روانگەی یاسای پەیڕەوكراو ‌و كەمینەیی، واتە بەراوردی ژمارەیان بەخەڵكی تر كەمتربوون، واتە زۆرینە زاڵتربوون بەسەر كەمینە، لەبەرئەوە خەڵكی زۆردارو خاوەن پایە‌و قەرزكوێر پارەو ماڵێانی خواردووە.
زۆرجار بە بێ‌ پشتوپەنا‌وكەم سەیركراون، رەنگە بۆ پڕكردنەوەی ئەو خەرجیە زۆرەی هاتۆتە سەریان‌ و بە جۆرێكی وا چەسپاو بووە‌ و روو لەزیادبوون بووە… ئەمانی زەرەرمەند كرد بێت لە رووی داهاتەوە ئەمانیش وەك پەیداكردنی داهات بەشێوەیەكی ئاسان ‌و تۆڵەكردنەوە لەو دەسەڵات‌ و خەڵكەی ئەمانی رەتاندووە كە بەشێوەی گشتی خەڵك ‌و دەسەڵاتی موسڵمانی گرتۆتەوە.
ئەو هۆكارانە وایكردووە ئەو بڕە زیادەیە «سوو» بە ئاشكرا وەرگرن بۆ دابینكردنی ئەو بڕە خەرجیانەی لەسەریان بووە‌و پێویستیان بووە بۆ پشتگیری ستراتیجی بونیاتنانەوەی خۆیان و قەرەبووكردنەوەی زەرەرەكانیان‌ و زیادە خەرجیان.
یاخود ئەمان زیاتر كەسانی بازرگان‌ و كاسب بوون مامەڵەیان هەر لەگەڵ دراودا بووە، بێ‌ بونی دراو ئیش‌و كار و ژیانیان نەبووە، لەبەرئەوەی موڵك ‌و دەسەڵات‌ و دەوڵەتیان نەبووە…تەنها بە پارە ئیشوكاریان رۆشتووە.
لەگەڵ ئەوەی بیرمەندەكانی جوو بۆ گەڕانەوەیان بۆ خاكی پیرۆز رێنماییان كردون، كە دەستبگرن بەسەر سەروەت ‌و ساماندا كە ناوبراوە بە دراوی زەرد»ئاڵتون».
لەگەڵ ئەوەی خەڵكی خۆی رازی بووە بە وەرگرتنی قەرز ‌و دانی ئەو بڕە سووە لە دەوڵەمەندەكانی جوو. ئەگینا بە زۆر قەرز‌ و ماڵیان نەسەپاندووە بەسەركەسدا.

ئاینی جولەکە
گەر بچینە سەر ناوهێنانیان ئەوا لەم شارەدا ئەم پێكهاتە نەتەوەیی‌ و ئاینیە بە «جوو» یان «جولەکە» ناسراو‌و ناوبراون زیاتر لەوشەی «یهود». كە لەسەرەتای دینی یەهودی ئەم ناوە نراوە بەشوێن كەوتوانی پێغەمەبەر»موسا» درودی خوای لێبێت لەسەدەی 15پ.ز. كە خاوەنی ئاینیكی ئاسمانی بووە‌و بانگەشەی خەڵكی بۆ یەكتاپەرستی خودا‌و دەستبەرداری لە كاری خراپە و بەدكاری كردووە. پەرتوكە ئاینیەكەیان ناوی»تەورات»بووە.
لە دوای تەورات پابەندن بە»تەلمود»كەبە دووەم سەرچاوەی یاساو تەشریع دێت، تەلمود‌ كتێبە ئاینیەكانیان لە حاخام «ئەحبار»ە كانیاناوە بۆماوەتەوە،لە تەلمودا راڤە و پێناسەی تەوراتی تیاداكراوە‌و دائەنرێت بە كتێبی فێركردنی دینی‌ و ئەدەبی جولەكە.
واتە لە»تەلمود»ا جیهانبینی‌ و بۆچونی جولەكە بۆ درێژایی هەزاران ساڵ هاتووە بەشێوەی زارەكی، پێویست بووە لەسەر هەموو جولەكەیەك كە ئەو دەستور و یاسایەی لە تەلمودا هەیە، بەو پەڕی دڵسۆزیەوە پەیوەست بێـت پێوەی.
تەلمود لەلای كەسی جوو زۆرگەورەو ریزدارە‌و سەرچاوەی فكر و هەڵوێست‌ و تێكڕای هەنگاوەكانی ژیانە.
گەر بگەڕێینەوە سەر وشەی»إسرائیل» نازناوی «یعقوب»بووە، لە بنەڕەتدا وشەیەكی ئارامیەو لە دوو بڕگە پێكهاتووە»إسرا» بەواتای بەندە»عبد»‌وبڕگەی»إیل» بەمانای پەرستراو هاتووە.
بەڵام لە موسوعەی یەهودی دەڵێت: «یسرائیل» وشەیەكی عبری كۆنە ‌و ماناكەی ئاڵۆزو نا ئاشكرایە، لە دوو بڕگە پێكهاتووە یەكەمیان «یسرا» بەو مانایە دێت بۆ ئەوكەسەی دەجەنگێت‌ و شەڕدەكات‌ و كێبڕكێ‌‌ و ململانێ‌ دەكات، بڕگەی دووەم «ایل» وشەیەكی سامیە‌ و بە مانای «الە» دێت.
وشەی «یەهود» لە» یەهوزا» وە وەرگیراوە، یەهوزا یەكێكبووە لەكوڕەكانی حەزرەتی یعقوب. هەروەها «یهودا» ئاماژەیە بۆ دانیشتوانی بەشی خواروی ئیسرائیل‌ و دوای روخان‌ و نەمانی مەملەكەتی ئیسرائیل وشەی یهودی شوێنی گرتۆتەوە.
یەهودی دوو مانای تری هەیە یەكەمیان واتە گەلێكی پیرۆز، بەمانای زەوی پیرۆزی فەلەستین، هەروەها یەهودی بەو كەسانە دەوترێت بیروباوەڕ‌و عەقیدەی یەهودی هەبێت.
لە قورئانی پیرۆزدا ناویان بە «بنواسرائیل، أهل الكتاب، الكتابیون، أهل الذمە، الذمیون» هاتووە‌و ئاماژەیە بۆ وشەی «الیهود» لە زمانی عەرەبیدا. هەروەها وشەی»كنیست یسرائیل» بەكارهاتووە‌و مانای كۆمەڵەی ئیسرائیلییە كە هاوتای بنی ئیسرائیل.
وشەی «صهیون» دەستەواژەیەكی كەنعانیە و لەهەمانكاتدا ناوی شاخێكە لە فەلستین نزیك «بیت المقدس». جولەكە شاری «قودس»ناودەبەن بە «ئۆرشەلیم». وشەی «صهیونی» بە هەموو ئەو كەسانە دەوترێت باوەڕیان بە بیروباوەڕی صهیونیت هەیە، سەرەڕای بیروباوەڕی ئاینی ‌و مەزهەبی خۆی.

کۆمەڵی جولەکە
وەك ئەوەی جولەکە شارنشینەكان هەمیشە لەك ۆڵانێكی جیاواز‌ و تایبەت بەخۆیان ژیاون لەهەر شارێكدا بوبێتن، کنێست»كەنشتە»یان»كنیسە» یان هەبووە یان لەماڵێكدا ژیانی تایبەتی ئاینی‌ و رۆحی خۆیان رێكخستووە بەتایبەتی لە رۆژانی شەممەدا، ئەم شوێنە جگە لەوەی كاروباری ئاینی ‌و كۆمەڵایەتی تیادا ئەنجامدراوە بۆ منداڵەكانیان قوتابخانە بووە.
كاری خەزنەداری لە کنێست داكراوە‌و دەوڵەمەندترین كەسایەتیان ئەم كارەی كردووە، واتە لە خزمەتی ئاینی‌ و پەروەردەیی ‌و فێربون ‌و بواری بازرگانی ‌و دارایی ‌و خەرجی ‌و كۆمەڵایەتی كراوە. یاخود لە شوێنی جێگرەوەی کنێست كە رەنگە ماڵی حاخام یان هەر ماڵێكی تر بوبێت، كە خۆیان دیاریان كردووە ئەو كارنەیان كردووە.
تاكو رادەیەك توانیویانە وەك پێكهاتەیەكی پتەوی كۆمەڵگە خۆیان بناسێنن. پارێزگاریان لە رەگەز‌ و داب‌و نەرێت ‌و تایبەتمەندی خۆیان كردووە‌و لەناوخۆیاندا زۆر یەكگرتووبوون.
پێكهاتەی بنچینەی كۆمەڵایەتیان لە ماڵبات «خێزان»ی ناوەكی پێكهاتوون، ئەو شێوازە باوەی دانیشتوانی گەڕەكێكی جووەكانی پێكهێناوە بریتی بووە، لە بوونی چەندین خێزانی ناوەكی كە تیایدا باوك‌ و دایك‌ و مناڵی خێزاندار و بێ‌خێزان، لەهەمان خانوودا ژیاون، هەموو ئەندامەكانی خێزان باری داراییان هاوبەش‌ و یەكسان بووە. كۆمەڵگەی جووەكان لەسەربنەمای قەبارەیان بۆ سێ‌ ئاست دابەش بووە: ئاستی یەكەم یەك خێزانی تاكو سی خێزانی، ئاستی دووەم لە سی خێزانیەوە تاوەكو شەست خێزان، ئاستی سێیەم لە نێوان150-200 خێزان.
خەڵكی جولەکەی شارنشیین ناوبراون بە»میللەت»، ئەم ناوهێنانەیان لە لایەن عوسمانییەكانەوە بووە‌و وەكو ناونیشانی ئاینی بۆیان ناسێنراو بووە.

ژمارە و رێژەیان لە عیراق و کوردستان
بۆ زانینی ژمارە و رێژەی دانیشتوانیان لەمبارەیەوە هەوڵدەدەم لە چەند سەرچاوەیەكی ئاماژەكرا و بە ژمارە‌ و هەبونییان لەم شارە‌ و لە عیراقدا بخەمە ڕوو، بە مەبەستی بەرچاوڕونی زیاتر لە ژمارە و شوێنی نیشتەجێبوونیان ئاماژە بە هەندێك زانیاری تر دەكەین، لەبەرئەوەی جوو لە ناوخۆدا كۆمەڵگەیەكی پتەو ‌و بەهێزبون‌ و پەیوەندی نێوانیان فراوان ‌و بەردەوام بووە، ئەو تێكەڵاویە كاریگەری هەبووە لەسەریان لە هەموو روویەكەوە.
سەرەتا وەك ئەوەی»ریچ» ئاماژەیكردووە بەوەی ژمارەی دانیشتوانی سلێمانی لە ساڵی1820دا بریتیبووە لە 2000 خێزانی موسڵمان‌ و 130خێزانی جولەكە بوون،واتە پاش36ساڵ لە بونیاتنانی شارەكە. واتە لەو ساڵەدا گەڕەكی جولەكان ئاوەدان بووە.
میجرسۆن لەساڵی1825 دەڵێت» لە سلێمانیدا 800 خانووی جولەكە ‌و مەسیحی كلدان‌ و توركمان هەبوون».
لە ساڵی 1830‌و سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم. 300خێزانی جوو لە سلێمانیدا نیشتەجێبوون ‌و هەر لەو ساڵەشدا 2500 خێزانیش لە بەغدا هەبوون.
بەڵام بۆ ساڵی1868 «لیك لاما»دەڵێت:
« ژمارەی خێزانی جولەكە 150 خێزان‌و6000خیزانی موسڵمان لەشاردا بوون…».
بۆ ساڵی 1878 ئاماژەكراوە بەوەی 1000 كەسی جولەكە لە شاردا هەبوون.
لە گەشتنامەی میسیۆنیرێك بۆ ناوچەكانی كەركوك ‌و سلێمانی «ژاك ریتۆری» هەر لە ساڵی1878دا دەڵێت: «ژمارەی دانیشتوانی سلێمانی نزیكەی 15هەزار كەسە و 250 بنەماڵەی جولەكە بووە».
هەروەك ئەوەی راپۆرت ‌و خەمڵاندنەكان لە سەدەی نۆزدەیەمدا جۆراو جۆرن لەسەر ژمارەی دانیشتوانی ناوچەكە ‌و بەتایبەتی جووەكان، وەك ئەوەی ژمارەی جووەكانی سلێمانی بەسەد هەتا دووسەد خێزان خەمڵانێندراوە.
وەك دەڵێن لە ساڵی1906ژمارەی موسڵمانەكان نزیكەی دوو هەزار خێزان بووە، 1500 جولەكەش لە سلێمانیدا ژیاون.
بەڵام ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی لە ساڵی1907 ئەم پێكهاتەیە بە260 ناموسڵمان ئەژمار دەكا، بەڵام دیسانەوە لە ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ساڵی1911-1912 واهاتووە كە ژمارەی دانیشتوانی شاری سلێمانی بە 15000كەس لە قەڵەم دەدات‌ و 1000جولەكەو 170كلدانی مەسیحی.
لەخەمڵاندنی دانیشتوانی شاری سلێمانی لەساڵی1913 وا دانراوەكە 1000كەسی جولەكە. هەروەها لە ساڵی 1918-1919 ئاماژەكراوە بەوەی كە750 جولەكە هەبووە.
لەگەڵ ئەوەی ئەدمۆنز لە كتێبەكەی ئاماژەی كردووە بەوەی، ژمارەی جوەكانی بە 170كەس داناوە.
لەگەڵ ئەوەی»میجەرسۆن»لە كتێبی» رحلە متنكرە…» كاتێك حاكمی سیاسی شاركەبووە لە31ی دیسمبەری 1919 دەڵێت ژمارەی دانیشتوانی شار 9728 كورد ‌و 572 جولەكەیە.
گەر بگەڕێنەوە سەر دابەشبوونی رێژەی هاوڵاتیانی جولەكە لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانی، واتە ولایەتی موسڵ كە ئەم پارێزگایانەی ئێستای لە خۆگرتوە «سلێمانی ‌و هەولێر‌ و دهۆك ‌و كەركوك‌ و موسڵ‌ و صلاح الدین» كە تیایاندا رێژەی %68 كۆی گشتی جولەكەی نیشتەجێی عیراقی لە خۆگرتووە تاكو ساڵی1919.
لەگەڵ ئەوەی رێژەی دانیشتوانی جوو لە ولایەتی بەغداد تەنها رێژەی لە%18 گرتۆتەخۆ‌و لە %14 دانیشتوانیان لە شوێنەكانی تری عیراق ‌و ‌ولایەتی»بصرە»بوون.
بەڵام لە راپۆرتی»عصبەالامم» كە تایبەتە بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوەیی لە ساڵی 1925 لێكۆڵینەوەیان كردووە ‌و هیچ ئاماژەیان بە دانیشتوانی مەسیحی»گاور» نەكردووە لە سلێمانی. رەنگە ئەم كارەیان بە ئەنقەست ‌و مەبەستدار بوبێ‌ لەو سەردەمەدا، چونكە ئاماژەیان بەبوونی جووەكان كردووە.
لە كاتێكدا لە ساڵی1918-1919 ژمارەی جولەکەكانی ولایەتی موسڵ بە13835 كەس دانراوە، لە راپۆرتی بەریتانیەكان بۆ كۆنگرەی لۆزان لە ساڵی1921 بە 16865 كەس دانراوە.
هەروەها لەسەرژمێری حكومەتی عیراقی ساڵی 1922-1924 ژمارەی جولەكەكانی بە11897 كەس داناوە لە ولایەتی موسڵ. كە لە شاروگوندەكاندا نیشتەجێبوون.
لەسەرچاوەیەكی تر كە دابەشبوونی جوگرافی بۆ جوەكانی عیراقكردووە لە ساڵی 1920 ئاماژەیكردووە بەوەی لە سلێمانی1000 جولەكە و لە كەركوك 1400‌و لە هەولێر 4800 جو‌و لە موسڵ 7639 كەسی جوو ژیاون. لە كۆی گشتی جووەكانی عیراق كە تێكڕایان 87487 كەسە.
بەڵام لە سەرچاوەیەكی تردا دەڵێت: لەساڵی 1924 لە موسڵ 3579 جولەکە نیشتەجێبوون و لە كۆی جولەكەی عیراق كە سەرژمێری كراوە 87448 كەس بوون لە 15 شاردا نیشتەجێبوون‌و زۆرترینیان لە بەغداد نێشتەجێبوون كە 50000 پەنجا هەزاركەس بوون.
لەراپۆرتی فەرمی»عصبةالامم» بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوەی ل ساڵی1925 ئاماژە دەكات بە بوونی رێژەی لە0.8ی جولەکە، لە كۆی گشتی دانیشتوانی سلێمانی كە 99.2ی موسڵمان بوون.
بەڵام «د.كوردستان موكریانی» پاڵپشت بە ئاماری ساڵی1947ی وەزارەتی كاروباری كۆمەڵایەتی دەڵێت: لە ساڵانی سیەكاندا»1934» لە سلێمانی نزیكەی»113» ماڵە جولەكە هەبوون‌ و كە 1515كەس بوون،503 كەسی مەسیحی هەبوون‌ و كۆی هاوڵاتی 43049 كەس بووە لە شاردا.
بەڵام لە راپۆرتی ئاژانسی جولەکە بۆ لیژنەی «ئەنگلو-ئەمریكی» لە ساڵی 1946 ژمارەی جولەکەكانی بۆ»120-130»هەزاركەس داناوە لە عیراقدا.
لە ساڵی1947 بەپێی راپۆرتەكان 300 خێزانی جولەكە لەناوسلێمانیدا ماونەتەوە. لەسەربنەمای سەرژمێری ساڵی1947 لەعیراقدا نزیكەی 118هەزار جولەكە هەبووە‌و لە كوردستاندا نزیكەی 18هەزار جولەكە نیشتەجێبوون.
بەڵام لە دەقی سەرژمێری ساڵی 1947چۆنیەتی دابەشبونی جولەکە لە عیراقدا بەم شێوەیە هاتووە لە سلێمانی1105 لە رەگەزی مێ ‌‌و 1166 لەرەگەزی نێر كە دەكاتە 2271 كەسی جوو.
لە هەولێر 3109 جولەكە و لە كەركوك 4042 كەس‌و لە موسڵ 10345 كەسن، لەكۆی گشتی جووەكانی عیراق كە 118000 كەسن‌ و لەكۆی جوەكانی جیهان كە لەو ساڵەدا دانراون بە 12442000 كەس.
دابەشبوونی نیشتەجێبونیان لەسەر ئاستی قەزاو ناحیەكانی سلێمانی لەو ساڵەدا بەم شێوەیە بووە:
لەناو قەزای شاری سلێمانی 1515 كەس‌ و لە ناحیەی تانجەرۆ یەك ماڵ‌ و لە ناحیەی قەرەداغ یەك ماڵ ‌و لەناو قەزای هەڵەبجە580 كەس‌ و لە ناحیەی پێنجوێن 58كەس‌و لە ناحیەی خورماڵ یەك ماڵ، لە قەزای پشدەر 104 كەس‌و لە ناحیەی قەڵادزێ‌ 11 كەس. دەبینین لەسەر ئاستی پارێزگا یاخود لیوای سلێمانی لە ناو شارو هەڵەبجە و پشدەر‌و پێنجوێن زۆرترین رێژەی نیشتەجێبوونیان هەبووە.
لەو ساڵەدا لە كۆیە 440كەس ‌و لە رانیە177 كەس ‌و لە ناحیەی چناران 6كەس كەئەم شوێنانە لەوساڵەدا سەربەئیدارەی هەولێربوون.
لەناو كەركوك 2950 كەس ‌و لە قەزای چەمچەماڵ «2»كەس‌و لەناحیەی داقوق»18»كەس‌و لە توزخورماتوو»567» كەس ‌و قەزای كفری 336 كەس ‌و ناحیەی شیروانە 3 كەس ‌و ناحیەی قەرەتەپە 87 كەس كە ئەم شوێنانە سەربە كەركوك بوون…لەوسەردەمەدا. كە زۆرترینیان لەناو كەركوك‌وتوزخورماوكفری بوون.
بەڵام هەموو جووەكان لەساڵی1951 بەرەو ئیسرائیل كۆچیان كردووە تەنها یەك خێزانیان ماوەتەوە لە سلێمانی. بەڵام لە راپۆرتی سەرژمێری ساڵی1957 ئاماژە بەوەكراوە كە967 مەسیحی‌و 2 كەسی جولەكە و 39 كەسی ئاینی نا دیار هەبووە لەم شارەدا. لەعیراقدا چەند هەزار كەسێك ماونەتەوە.
لەساڵی 1967 ئەو جووەی ماونەتەوە لەعیراق دانراون بە 2500-3000 كەس. بەڵام لە ناوەڕاستی ساڵانی 1980 زیاتر لە 500 كەسی جوو لەعیراقدا نیشتەجێبوون.
بەڵام لە ئاماری ساڵی 1992 كە ئەوكاتە ژمارەی دانیشتوانی عیراق19918000كەس بووە، ژمارەی دانیشتوانی جولەکە 200 كەس بووە لە عیراقدا.

کنێستی جولەکەکان
وەك ئەوەی هەركۆمەڵگەیەكی جولەکەی شارنشین»»کنێست ـ هەبووە،كەنیسەكەش لەسەر بنەمای فراوانی‌ وگەورەی ناوبراوە وەكو کنێست زۆرجار کنێستكە بەناوی خێزانێكی جولەكەوە ناوبراوە لەناو كۆمەڵگەكەیدا.
لەگەڵ ئەوەی کنێستی جووەكان لەسلێمانی هەبووە بەناوی كەسایەتی»كنیشتا معیر موشاكا»بووە. وەك بەڵگەیەك لەسەربوونی كەنیشتا لەژمارە 56ی رۆژی 19 مەی ساڵی1921 ی»پێشكەوتن» ئاماژەیكردووە بە كنیشتەی جووەكان‌و چەند مزگەوتێكی سلێمانی.
بەشێوەیەكی گشتی بینای كەنیسە لەنزیك سەرچاوەی ئاو بنیاتنراوە‌و حەوزی ئاوی تیادابووە شوێنی خۆشتنی شەرعی‌و پاكبونەوەی پیاوان‌و ژنان بووە. تەلاری کنێست بەشێوەیەكی تایبەتی دروستكراوە‌و لەچەند هۆدەو هەیوانی بەرزو نزم‌و تایبەتمەند دروستكراوە، سەرەڕای بونی سەكۆو باخ لەحەوشەكەی…كەنیسە شوێنی ئەنجامدانی خوادا پەرستی‌و پەیڕەوكردنی رێنمای ئاینی‌و ئەنجامدانی نزا‌و پاڕانەوە‌و خوێندنی تەورات‌و تەلمود‌و… بووە.
کنێست شوێنی سازدانی بۆنەی تایبەتی ‌و ئاینی‌ وجەژنەكانی تیایدا گیراوە، كۆڕ و كۆبونەوەی تیایداكرا‌وە و لە هەمانكاتدا وەكو یانەیەكی كۆمەڵایەتی جووەكان… بووە‌و یەكتریان تیادا دیووە‌ و كۆبونەتەوە‌ و قسە و باسیانكردووە‌و رۆژیان تیادا بەسەر بردووە.
كەسێك بەرپرسی كۆمەڵگەكە بووە‌ و سەرۆكی کنێست بووە بە «گابای» یاخود بە»دابای» ناوبراوە، لە زمانی عبری‌ و تەوراتدا گابای بە مانای گەورە یاخود»سەید»،یاخود ریزدار‌ و خاوەن پایە‌ و پێگەی بەرزی كۆمەڵگە هاتووە.
هەندێكجار ئەم كەسایەتیە بە هەڵبژاردن دانراوە، زۆرجاریش پشتاوپشت ئەم پایەیی بۆ ماوەتەوە، ئەم كەسە بە شێوەیەكی گشتی سەرپەرشتی كاروباری کنێست كردووە، بەرپرسبووە لە چۆنیەتی كۆكردنەوە‌و خەرجكردنی داهات، بەتایبەتی لە بواری گەشەكردنی كۆمەڵگەی یەهودی لە بواری ئاینی ‌وكۆمەڵایەتی.

سەرچاوەی داهات
سەرچاوەی دارایی کنێست كۆكراوەتەوە لە رێگەی وەرگرتنی پارە بە چەندین شێوازی جیاواز، وەك وەرگرتنی پارە لەو كەسانەی پلەیەكی فەخریان وەرگرتووە، یاخود بەخشینی»تبرع» هەفتانەی هەرتاكە كەسێكی ناو كۆمەڵگەكە كە بڕێك پارەی دیاریكراوی بەخشیوە. جگە لە وەرگرتنی خێرو هەر بەخشینێك لە بۆنە و یاد و جەژنی ئاینی‌و بۆنەكانی وەكو لەدایكبون‌و ژنهێنان‌وشوكردن…
هەروەها وەرگرتنی بڕێك پارەی دیاریكراو لەبری سەرپێچی ‌و سزادانی هەر تاك ‌و كەسێكی كۆمەڵگەی جووكاتێك كەتوشی سەرپێچی‌و لادەری ناوخۆیی بووە لەكایەی ئاینی‌وكۆمەلایەتی.
تاوان و سزادان
لەگەڵ ئەوەی لەسەربنەمای دینی جولەكە كۆمەڵێك تاوان‌وسزا دیاریكراوە كە سزای مەرگی بەردەكەوێت وەكو: كوشتن،نێربازی،داوێن پیسی،جنێودان بە دایك‌وباوك، دزی … ئەمانە لە گوناهە گەورەكانن.

حاخام
چەند بەرپرسیاریتیەكی تایبەتی‌ و دیاریكراوی ئاینی‌و دنیایی كۆمەڵگەی جوو هەبووە،كە ئەمانەش رۆڵ‌و كاریگەریان هەبووە وەك ئەوەی لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانی لە دیوانی باب العالی نوێنەریان هەبووە.
هەروەها لای سوڵتانی عوسمانی راوێژكاریان هەبووە بە پلەی حاخام باشی، هەروەها لە عیراقدا چوار ئەندامی نوێنەریان هەبووە كە نوێنەرایەتی بۆ هەرێمی موسڵ‌ و بەغدا‌ و بەسرە… بووە.
وەك ئەوەی دەڵێن لە شوێنی نیشتەجێبوونیان كەسی ریش سپی ‌و سەرگەورەی جووكان هەبووە، هەروەها جووەكان بەشداربوون‌ و ئەندامیان هەبووە لە ئەنجومەنی كارگێری شارەكان»مجلس أدارە».
لە كاتی جەنگی جیهانی یەكەم سەركردەی جووكان وەكو ئەندامی شارەوانی كاریكردووە تاكو ئەوكاتەی كۆچیانكردووە بۆ خاكی پیرۆز «فەلەستین».
كەسایەتی»موختار‌و حاخام باشی» لەناو جووەكان بەرامبەر گەورەی راهیبەكانی مەسیحی هاتووە، ئەم كەسانە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانیەوە موچەیان بۆ بڕاوەتەوە بەرامبەر بەو ئەركەی هەیانبووە لە دەوڵەتدا.
بۆكاری پەیوەندی نێوان خەڵك‌ و حكومەت لە رێگەی سەركردەیەكی ناو كۆمەڵگەكەوە بووە كە ناویانبردووە بە «موختار» یان سەركردەی رۆحی خەڵك، زۆربەی جار ئەم كەسە حاخام بووە.
رۆلی حاخاماكان دیاریبووە لەناو كۆمەڵگەكەی هەركەسەی هەستاوە بە جێبەجێكردنی ئیش‌وكاری دیاریكراوی خۆی، وشەی حاخام لەبنەڕەتدا وشەیەكی عبریە بەمانای پیاوی «حەكیم‌وئاقڵ» ژیر‌ و زیرەك دێت، هەروەها بە مانای سەركردەی دینی بۆ كۆمەڵگەی یەهودی دێت.
واتە»حاخام» ناونیشانێكی عیبریە لە كۆمەڵگەی جولەکەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە كەسە ئایینیەكان دراوە، دەتوانین بڵێین هەندێك كاریان وەكو راهیبی مەسیحیەكان بووە.
لەلای عەرەب لە بری «حاخام» وشەی «حبر،أحبار» یان بەكارهێناوە،كە لە سەدەی حەوتی میلادیەوە هەتاكو سەدەی 19 ئەم حاخامانە تەفسیری تەورات‌و تەلمود یانكردووە بەشێوەی زارەكی تلمودیان وتۆتەوە بەخەڵكی‌و موفتی‌و فتوادەری ئاینی كۆمەڵگەبوون.
كەسایەتی حاخام رۆڵی پێشەوا‌و بەرپرسی بووە لە رێكخستنی كاروباری دینی‌ و دنیایی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و ئابوریی ‌و سیاسی‌ و پەروەردەیی‌ و فێركردن… هەر حاخامەی ئیش‌و پیشەیی تایبەتی بەخۆی هەبووە‌ و ناوی تایبەتی خۆی هەبووە كە لكێنراو‌و لێكدراو بووە بە حاخامەوە وەكو حاخام حازان، حاخام موهیل، شۆهیت …
ئەگەر كۆمەڵگە و ماڵباتەكە بچوك بوبێت وەكو لە گوندێكدا حاخامێك هەموو ئیشەكانی راپەراندوە یاخود حاخام بە پێی پێویست سەردانی شوێنی نیشتەجێبونی جووكەی كردووە.
وەكو ئەوەی حاخام»حازان»یان «حزان» ئیشەكەی خوێندن‌ و لێكدانەوە ‌و راڤەی تەورات بووە لە کنێست یاخود قوتابخانە «همدارش» یاخود لە ماڵاندا، واتە سەرپرشتیارو مامۆستای ئاینی بووە‌ و چاودێر بووە لە چۆنێتی جێبەجێكردنی رێنمایی‌ و بڕیاری ئاینی لە كۆمەڵگەكەی.
لە رووكاری پۆشینی جلوبەرگەوە زۆرجار جلوبەرگی حاخام لە خەڵكانی تر جیاواز بووە،وەكو ئەوەی عەبا ‌و جبەی لەبەركردوە‌ و عەمامە ‌و كڵاوی لەسەربووە‌و لەگەڵ ئەوەی شاڵی نوێژی لەسەرشان بووە.

کارەکانی حاخام
حاخام زۆرجار پیشەی مامۆستایی ‌و كاری خەتەنكردنی كردووە، كاری سەرپەرشتی‌ و پاراستنی تۆماری تیانوسی كنێست كردووە ،كە لەم تیانوسەدا هەموو سەرچاوەی داهات ‌و دارایی ‌و خەرجی كەنیسە و كۆمەڵگەی جولەكەی تیادا تۆماركردووە.
هەروەها ناوی هەموو كەسێكی كۆمەڵگەكەی تۆمار كردووە، وەك ئەوەی ناو ‌و رۆژ ‌و ساڵی كەسی تازە لە دایكبووی تۆماركردوە‌و هەروەها رۆژو ناوی كەسی مردوی تیادا نوسیوە‌و ئاماژەیكردووە لەل اپەڕە سپیەكانی كتێبی نوێژدا لە بەشی پێشەوەی بۆ لە دایكبووان‌ و لاپەڕەی كۆتاییەكەی بۆ كۆچكردووان.
حاخام هەستاوە بە كاری خزمەتگوزاری ‌و رابەریكردنی خەڵكەكەی لە هەموو كاروبارێكی ژیانیان، هەر لە رێنمایی ئاینی‌ و خوێندنی سروتی ئاینی‌ و پەروەردە و فێركردنی منداڵانیان لە بواری زانست‌ و زانیاری‌ و فێركردنی زمانی عیبریی ‌و كلدانی ‌و ئاینی.هەروەها حاخام هەڵساوە بەكاری رێكخستنی خزمەتگوزرایە كۆمەڵایەتییەكان‌ و جێبەجێكردنی كاری وەك قەسابی ‌وسەربڕینی ئاژەڵ‌ و پەلەوەر واتە «قصاب»ی كردن.
چونكە خواردنی گۆشتی ئاژەڵ‌ و پەلەوەرلەسەربنەمای ئاینی دیاریكراوە ، كەسانی جوو گۆشتی هەر ئاژەڵ ‌و پەلەوەرێك بە دەستی حاخام سەربڕابێت ئەیخۆن، واتە هەركەسێک جگە لە حاخام حەیوان سەربڕێت گۆشتەكەی ناخۆن‌ و واتە نابێت جگە لە حاخام كەس كاری سەربڕین بكات.
لە گەڕەكی جولەكان شوێنێكی تایبەتیان هەبووە وەكو كەپروابووە‌و قولاپی پێوە بووە كە حاخام چۆتە ئەوێ‌ وەستاوە هەرماڵەی ئاژەڵ‌ و پەلەوەری خۆی بردووە‌و بۆی سەربڕیوون بەشفرەیەكی تیژ‌و بۆی پاككردون.
ئەو حاخامەی كاری قەسابی كردووە ناوبراوە بە حاخام «شۆهیت» واتە سەرەڕاكاری تر كاری سەرەكی سەربڕینی پەلەوەر و ئاژەڵ بووە، لە ئەنجامی ئەو قەسابیەی كردوویەتی لەسەربڕینی ئاژەڵدا پشكی خۆی وەرگرتووە، زۆرجار ئەم كەسە ماڵباتەكان گەڕاوە بۆ ئەوەی كاری سەربڕینی ئاژەڵەكان بكات، بەتایبەتی لە بۆنە و جەژنەكانیان. یاخود بەپێی كاتی دیاریكراو‌و پێویست گەشتۆتە لای ماڵباتەكان.
هەروەها ئەم حاخامە كاری شتن‌ و بە خاكسپاردنی مردو‌وی كردووە، چونكە لای جوو نابێـت كەس دەستی بەر جەستەی مردووكەوێت، بە یەكێك لەشتە پیسەكانیان داناوە، لەگەڵ كاری سونەتكردن‌و ناونانی منداڵان… ئەنجامداوە.
حاخام باشی هەبووە كە بەرپرس‌و چاودێر ‌و گەورەی حاخامەكان بووە‌و كاری بەدواداچون‌ و سەرپەرشتی حاخامەكانی ناوچەیەكی فراوانی كردووە پەیوەندی پتەوی هەبووە، لەسەری پێویست بووە سەردانی «ئۆرشەلیم» بكات ساڵانە. هەر زانیاریی ‌و رێنمایەیكی وەرگرتووە لە قودسەوە گەیاندوێتیە حاخامەكان.
زۆرجار حاخام باشی پارەی لە»گابای» کنێست وەرگرتوە ‌و بردوێتی بۆ كنێستێکی تر لەسەربنەمای داواكاری‌ و پێویستی کنێستەكان. جاری وا هەبووە گەشتونەتە ئەوەی پارەیان ناردووە یان وەریانگرتووە لە كنێست ئۆرشەلیم بۆ كنێستەکانی تر بۆ دابینكردنی پیداویستی كنێستەکە یاخود كۆمەڵگەكەی.
حاخامباشی لەناوچەكەدا توانای لێپێچینەوەی لەگەڵ حاخامەكانی تر هەبووە، هەر حاخامێ لەكاتی دەركەوتنی كەمتەرخەمی ‌و سەرپێچی لە رێنمایی ‌و یاسای کنێست و جێبەجێ نەكردنی ئیشوكارەكانی سەرشانی خۆی لەناو ماڵباتەكەیدا.ئەوا حاخامباشی فەرمانی دوورخستنەوە‌و لابردنی لەكاری حاخامی بۆ بڵاوكردۆتەوە‌و لەسەركارەكی لای بردووە.
زۆركات ئەو كار‌وپیشە‌ و خزمەتگوزاریەی حاخام پێشكەشی كردووە بۆ ماڵباتەكەی بێ‌ بەرامبەربووە، بەڵكو بژێوی ژیانی خۆی بە كاروپیشەی تری وەكو رستن‌وچنین دابینكردووە. لەگەڵ ئەوەی لە لایەن شەماش ‌و كۆمەڵگەكەیەوە دیاری‌ و بەخشیشی دراوەتێ‌‌و حاخامیش وەریگرتووە بەوشێوەیە ژیان‌وگوزەرانی بەسەربردووە.
هەروەك ئەوەی ئاماژەمان كرد حاخام چەندین پیشە‌وكاری تری هەبووە وەكو ئەوەی حاخام «موحیل،موهیل» كاری خەتەنە»سونەت»ی كردووە‌و زۆرجار حەكیم باشی بووە واتە چارەسەری بیماری‌ و نەخۆشی كردووە، كە لەم كارانەدا زۆر سەركەوتوو بوون تەنانەت هەندێک لە خەڵكی موسڵمانیش منداڵەكانیان بردۆتە لای ئەمان خەتەنەیانكردووە، لەبەرئەوەی زۆر شارەزا‌و سەركەوتوبوون لەكارەكەدا.
واتە حەكیم باشی كە پلەو پێگەی حاخام موهیل بووە، كاری پزیشكی كردووە‌و خزمەتگوزاری تەندروستی پێشكەشكردووە.

شاماش
«شاماش» ئەو كەسە بووە كە لەلایەن گابایەوە خەرجی‌ وجلوبەرگی بۆ كراوە، لەناو كنێست هەڵساوە بەكاری پێش نوێژی ‌و دروستكردن‌ و داگیرساندنی مۆم ‌و مۆمدان‌ و پاكوخاوێنی راگرتنی كنشتاو دابینكردنی ئاو بۆ خۆشتن و دەستشتن‌ و بۆ پێویستی خواردنەوە‌و خواردەمەنی‌ و پێشكەشكردنی بەو كەسانەی غەریب‌ و ڕێبوارن‌ و لە كۆمەڵگەیەكی ترەوە هاتوون‌ و لەم شوێنە ماونەتەوە.
لەگەڵ ئەوەی شەماش هەموو پێداویستیەكی ناو كنێست ئامادە كرد‌ووە. ‌واتە هەڵساوە بە دابینكردنی پێداویستی کنێست‌ و ئەو خەڵكەی دێنە کنێست و هەروەها جێبەجێكردنی ئیشوكارەكانی رۆژانەی ناوکنێست.
هەروەها كۆكردنەوەی نانی هەینی لە كۆمەڵگەكەی‌ و دابەشكردنی نانەكە لە رۆژانی شەممەدا بەسەر هەژارانی كۆمەڵگەكەی‌ و زۆرجار خەڵات ‌و بەخشیشی دراوەتێ ‌‌و وەریگرتو‌وە بۆخۆی.

بۆنە و جەژنەکانیان
جووەكان بۆنەی ئاینی ‌و كۆمەڵایەتی تایبەت بە خۆیان هەیە وەكو ئەوەی لە مانگی نیسان ‌و ئایاردا جەژنی ئاینی تایبەت بە خۆیان هەیە، كە رێكەوتی پەنجا رۆژ دوای كۆچ‌ و رەویانە لە وڵاتی میسرەوە، كە ئەم جەژنە رێكەوتی مانگی تەمموز دەكات ئەو بۆنەیەش وەك بیرهێنانەوەی ئەو رۆژگارەیە.
بۆنەی كەپرەشینەیان هەیە لەسەرەتای وەرزی پایزدا. لەگەڵ ئەوەی كۆمەڵێك جەژنی تایبەتی خۆیان هەیە كە بەرز و پیرۆز رایدەگرن.
ساڵرۆژیان جیاوازە و بۆ دیاریكردنی رۆژانی جەژنیان لەسەربنەمای رۆژمێری عبری كار دەكەن‌ و بۆنەكانیان دیاری دەكەن‌ و ئەم ساڵنامەیەش لەسەربنەمای مانگی قەمەریە و ساڵێك تیایدا 354 رۆژە.

نوێژ
لە ڕاپەڕاندنی ئەركی ئاینی رۆژانە وەك ئەوەی لە رۆژێكدا سێ‌ نوێژیانكردووە بە ناوەكانی»شحریت»بەیانی یان جێشتەنگاو،»منحە» نوێژی پێش خۆرئاوا بوون، نوێژی»عربیت»نوێژی شەو. هەروەها لە كاتی تردا نوێژیانكردوە وەكو پێش نوێژی رۆژی شەممان ‌و جەژنەكانی وەكو جەژنی مانگی تازەی جولەكە كە پاش ئەو نوێژانە نزاو پاڕانەوەیان كردووە.
لە كاتی نوێژ روودەكەنە ئۆرشەلیم «قودس» كە قودس قبلەی جووە، سەردانكردنی 3 جاری قودس حەجی جولەكەیە،كڵاوێكی بچوك لەسەردەكەن لەكاتی نوێژ و خوێندنی تەورات و تلموددا. لە هەمانكاتدا بۆ دەرخەستنی رێز ‌و گەورەیی بۆ كەسێكی خاوەن پلە وپایە، ئەو كڵاوە لەسەر دەكەن.

ڕۆژوو
رۆژیان گرتووە بەتایبەتی رۆژوی پاكبونەوە، رۆژووی گەورە، رۆژووی عاشورا، رۆژووی تەمووز ‌و جەدالیا،استیر، زەكەریا،حەوتی ئازار، رۆژانی دووشەممە‌ و پێنج شەممەو. چەند بۆنەو یادێكی تریش بە رۆژوبوون‌ و تەوراتیان خوێندووە‌ و نزا‌ و پاڕانەوەیان كردووە.
نەریتی بە خاک سپاردنی مردوو
جولەكەكان بۆ بەخاكسپاردنی مردوەكانیان سەرقەبرانی جیاوازی خۆیان هەبووە، رووی مردووەكانیان لەكاتی ناشتندا كردۆتە قودس، سەرقەبرانەكەیان لەم شارەدا كەوتبووە بەری رۆژئاوای جولەكان ‌و خوار مزگەوتی»عەبدوڵا لوتفی»‌و سەرەتای بەشی خوارەوەی گەڕەكی چوارباخ‌ و سەرەتای شارەوانی، كە ئەوسا لاپاڵ‌ و شیوو گردۆڵكە‌ و باخ بوو، چونكە لە خوالێخۆشبووی باوكم پرسی بۆچی ئەو سەرقەبرانە قەد نابینم مردوی لێبنێژن؟ خەڵكی لێبێت؟ هەمیشە چۆڵە، یادی بەخێر وتی: ئەوە كاتی خۆی گۆڕە جولەكە بووە ئێستا كەسیان لێرە نەماون و رۆشتون بۆ ئیسرائیل.
وەك ئەوەی مامۆستام «محەمەد ئەحمەد» بۆی گێڕامەوە «كاتێك ئەو گۆڕستانە لابرا‌و نەما، لە هەندێك شوێن هەڵكەنراوە ئەیان وت پارچە ئاڵتون دۆزراوەتەوە تیایدا».

جولەکەکان لە دیدی گەشتیارە بیانییەکانەوە
لێرەدا بەكورتی بارودۆخی جوەكان لەم شارەدا لە روانگەی كەسانی بیانی ئاشكرا دەكەین وەكو ئەوەی گەشتیارێكی جولەکە لە ساڵی 1800 بەناوی «ئیدمان» وتویەتی»جووەكانی سلێمانی مافی یەكسانیان هەیە ‌و بە خۆشگوزارەنی‌ و برایەتی لەگەڵ برا كوردە موسڵمانەكاندا ژیاون».
لە یاداشتەكەی»دیفد دبیس» ئاماژەی بەوەكردووە لە ساڵی 1826 خەزنەداری پاشایی سەرۆكی كۆمەڵگەی جووەكان بووە لە شارەكەدا. یەكەم سەرۆكی كۆمەڵگەی جووەكان خەڵكی قەراداخە و لەوێشەوە هاتووە.
بە درێژای كاتەكە دوو كۆمەڵەی جولەکە لە شاردا هەبوون ئەوانەی لە بنەڕاتدا خەڵكی سلێمانی بوون‌ و كۆمەڵەی دوومییان لە قەرەداخەوە هاتوون.
هەڵبەتە لە كۆمەڵگەی كوردەواری ‌و بار‌ودۆخی ئەو سەردەمانە كاری ناڕەوای وەك دزی‌و چەتەیی‌ و رێگری ‌و تاڵانیكراوە بەشێوەیەكی گشتی،كە زۆرجار ئەو روداوانە وەكو دیاردەی ئەو سەردەمە بووە.
جا كەم تا زۆر ئەم كردەوانە ئەمانیشی گرتۆتەوە‌و پشكیان بەركەوتووە، واتە جووەكانیش بەدەرنەبوون لە دیاردە گشتیەكانی ئەوكاتانە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی لە شارەكانی تری وەكو بەغدا… پارەو پول‌و ماڵیان خوراوە بەئاشكرا، بەڵام بەراورد بەوسەردەمە تێكڕا پاریزراوبوون لەم شارەدا.
لێرەدا وەك نمونە ئاماژە دەكەین بەوەی كە»عەزیز دانیەل موختار» كە باوكی موختاری كۆمەڵگەی جوو بووە لە سلێمانی دەڵێت:
(«كاك ئەحمەدی شێخ»‌و نەوەكانی پارێزەری جوەكانی سلێمانی بوون).

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*