نۆتی ناكام

بەشی چوارەم

نووسینم هەیە تەواوم نەكردووە. نووسینتان هەیە تەواوتان نەكردووە. نووسینێك لە شوێنێكەوە دەستی پێكردووە لێ لە شوێنێك نەگیرساوەتەوە. فاریزەو كۆما هەیە و نوقتە سەری دێری نییە. بڕگەی لێ قیت بۆتەوە و بڕگەی لێ عاسێ بووە. وەك دێر و ڕستە لە قورگا گیری خواردووە. هاوارێكی تاساو و حەسرەتێكی لە جێدا پێكوتەكردوو، ناگەرێتەوە (سیرتە الاولی) و تا (ڤەرسای) یش رایناماڵێ. ئەخول دەڵێ ( هەناسەی ساردی ناكامی لە سینەمدا ئەتاسێنێ).

ئەمەم ناونا (نۆتی ناكام)، كامڵ نەبوو، بەڵام كامی دڵە. لە دەفتەر و قوژبنی كتێبانەدا جێیان گرتووە بە ئومێدی كامڵ بوون، فەقەت كە نەبێ نابێ و كە كتێبخانەش لەبەر ڕەشەبا و بارانی زستان بێت كتێبان ناپارێزێ ئیتر دەفتەری خاتیرات چۆن؟ لەبەر ئەوەیە ئەم نۆتە ناكامانە ئەمانەتێكە بە خوێنەرانی دەسپێرمەوە. بۆ ئەوان نووسیم ئەگەرچی وەك بەیتی بێ مەسرەعی دووەم مانەوە. بەڵكو جیا لە ئەمانەت كەڵكێكی تێفكرینیشی هەبێ. لەوە دەچێ نۆتی بەجێماو و لەتە كاغەزی تاساو سەبورییش بێت بۆ جولەكە كە ئیفلاس دەكا و بە تۆماری قەرزی كۆندا دەچێتەوە.
ئەمەش بەشی چوارەمە:

لە یادی رۆژنامەگەری دا

(1) چیمان بە چی كرد؟
یادی سەد ساڵەی رۆژنامەنووسیی كوردی دەرفەتێكی چاك بوو بۆ هەڵسەنگاندنی رێرەوەی كۆشش و تەقەلای رۆژنامەنووسیمان. هەروەك وێستگەیەكیش بوو بۆ بە خۆداچوونەوەو دەستنیشانكردنی ئەو رێوشوێنەی كە ئیتر دەبێ رۆژنامەنووسیی كوردیی بیگرێتە بەر بۆ ئەوەی بە تەواوەتی تاریفی هاوچەرخی (رۆژنامە) و (رۆژنامەنووسیی) بە باڵادا ببرێ‌. گوترا هەلومەرجی ئازادی دوای راپەڕین و بیرەوەری (100) ساڵە رێككەوت و بۆنەیەكی چاكن تا بە خۆداچوونەوەكە تا پلەی وەرچەرخان و وەرگۆرانی چۆنایەتی بڕوات.

بەڵام تێپەڕینی دوو ساڵ بەسەر سەدەیەك لە رۆژنامەنووسیی كوردی و بەدی نەهاتنی پێشكەوتنێكی ئەوتۆیی هەستپێكراو زامی كۆنی هێنانیە سوێ‌ و گلەییە دێرینەكانی هێنانیەوە یاد. ئەو گلەییانەی توانیمان دوای ئازادی راپەرین بە راشكاوی بیڵێین و دەستی لەسەر دابنێین.

كە قسە دێتە سەر ئەوەی بۆچی لە ماوەی سەد ساڵی رابردوودا جگە لە سەروەری خەبات و شەرەفی بەرگری لەگەڵ رۆژنامەنووسیی كوردی چ دابونەریت و چ خوێندنگەیەكی رۆژنامەنووسیی دروستكردووە و جێگیر كردووە؟ دەگوترێ‌ جا رۆژنامەنووسییەك لە ماوەی سەد ساڵدا بە ئاوارەیی دەست پێبكات و هەندێكی لە غەریبیدا سەر بنێتەوە و هەندێكی لە سەنگەری پێشمەرگە و هێندێكی دیشی لە تێكۆشانی ژێر زەمین و ئەو دواشی لە بن قامچی و لە ژێر مەقەستی رەقیبدا بوو بێت چاوەڕێی چ دابەنەریتێكی جێگیر و چ كەلتورێكی كەڵەكەبووی لێدەكرێت؟ ئەوە راستە، بەڵام ئایا نۆ ساڵەی دوای راپەڕین هەلومەرجێكی وا نەبووە كە ئێمە وەرچەرخانی چۆنایەتی بكەین؟
پێم وایە ئەوەی لە دوای راپەڕینەوە لەواری رۆژنامەنووسییدا بەدی هاتووە دەستكەوتی چاكن، ئەگەر بە حیسابی مەودای ئازادی رادەربڕین و ژمارەی رۆژنامە و بڵاڤۆكەكان بیپێوین؟ هەروەك ئەگەر پێشكەوتنی لایەنی تەكنیكی و تەكنەلۆژیای رۆژنامەنووسیش رەچاو بكەین كە پرشكێكی بەر كوردستان كەوتووە.

بە تایبەتی لەم دوو ساڵەی دواییدا (واتا دوو ساڵی دوای سەد ساڵە) ئینتەرنێت و پێشكەوتنی ئامرازی گەیاندن و پەیوەندی لە نێوان كوردستان و هەندەراندا. بەڵێ‌ ئەمانە هەموویان پێكەوە رۆڵی چاكیان لە گەشەسەندنی چەندایەتی رۆژنامەنووسیی كوردیدا گێڕاوە، بەڵام تا هەنووكە گەشەسەندنە چۆنایەتییەكە سەرسوراخێكی نییە.

سەیر لەوەدایە تیاماندا هەیە كە تیشكی رووناكی گەشەسەندنە چەندایەتییەكەی، كە كەمو زۆر پرسی رۆژنامەنووسیمانی پاڵیبوەناوە بەرەو پێشەوە، چاوی كز كردووە لە ڕاستای واقیعی (راوح مكانك )ی رۆژنامەنووسیی كوردی و دڵی بەو پیشكەوتنە سستە و بەو گەشەسەندنە چەندایەتییە خۆشكردووە. پێویستە هەموومان بزانین رۆژنامەنووسی كوردیش لە گۆشت و خوێنەو ئەگەر حەزیشی پێ نەكات ئەو هەموو هەلومەرجە دەرەكی و ناوخۆییە سیاسی و رووناكبیری و تەكنەلۆژییە هەر دەیبزوێنێ‌ و شتێك تەجاوبی لەگەڵدا دەكات. بەڵام توخم و ڕەگەزەكانی بەرگریكردن و بەربەستكردن و رێگرتن لە گەشەسەندنە چۆنایەتییەكە هێندە بەهێز و توندرۆیە كە خەریكە لە ژێر پێی خۆیدا گەشەسەندنە چەندایەتییەكە پێشێلدەكات.

هێزەكانی بەربەست و بەرگری (لە پێشكەوتن و گەشەپێدانی چۆنایەتی) لە كاتی تەنگانەدا توندوتیژتر دەبن و شەڕێكی فاشیانە دەبەن بەڕێوە كە عەرەب گوتەنی (لاهوادە فیها). لەو شەڕەشدا بەرەیەك لە خۆیان و لە هێزە مەنگ و راوەستاوەكان پێش هەموو شتێك سەرچاوەی گەشەسەندنە چەندایەتییەكەشی كوێر دەكەنەوە.

نیسانی ساڵی 2000-سلێمانی

(2) ئیسلامیی سیاسیی
ئەوەش دۆستێكی رووناكبیر چەند پەیپەرێكی ناردبوو لەسەر ئیسلامیی سیاسی كە ڕای بەندەی دەویست:
ئەوەی تا ئێستا نووسیوتە لە بابەتەكە باشە، بەڵام تەواوكردنی دەوێت ‌و
لە كاریگەرییەكانی دەركەوتنی ئیسلامی سیاسیدا باسی:

أ-رووخانی سۆڤیەت بكە، وەكو نزامێكی ئایدیۆلۆژی كە خەڵكێكی زۆر باوەڕیان پێی هەبوو،رووخانی سۆڤیەت بووە مایەی پاشەكشەكردنی بیروباوەڕی چەپ و پێشكەوتنخواز.

ب-ئیسلامییەكان یەكێك لە هۆكارەكانی روخانی سۆڤیەت بەوە لێك دەدەنەوەكە شكستی خوارد بەرامبەر بە ئیسلامییەكانی ئەفغانستاندا. بۆیە باسی كاریگەری دەركەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی ئەفغانستانیش بكە، بە تایبەتی ئەمان ژمارەیەكی عەرەبیان لەگەڵدا بوو كە لە وڵاتی خۆشیان، وڵاتە عەرەبیەكان، حزبیان هەبوو.

ج-روخانی سۆڤیەت وەكو دەوڵەت بووە مایەی دەركەوتنی چەند كۆمارێكی سەربەخۆ لە كۆمارەكانی یەكێتی سۆڤیەت كە میللەتەكانیان موسڵمانن، لە ئاسیای ناوەڕاست ‌و هەروەها چیچانەكان ‌و هەروەها شەڕەكانی بەلقانیش دەوریان هەبوو.

د-شكستی بزوتنەوەی ناسیونالیستی عەرەبی لە جێبەجێكردنی ئامانجەكانی وای كرد تەیاری ئیسلامی لە وڵاتانی عەرەبی بەقوەت بێت. لە جەزائیر هەڵبژاردنیان بردەوەو، لە سودان كودەتایان كرد. لە میسر كە چاوگی ئیخوان موسلمینەكانە ئاژاوەی گەورەیان نایەوە.

ه-شكستی عەرەب و فەلەستینیەكان لە چارەسەركردنی مەسەلەی فەلەستین دەوری هەبوو لە گەشەكردنی ئیسلامی سیاسیی چونكە دەركەوتنی تەیاری ئیسلامی حەماس و جیهاد رۆڵیان هەبوو لە دەركەوتنی ئیسلامی سیاسی سوننیدا.

و-پشتیوانی ئەمریكا لە ئەفغانەكان و چاپۆشیكردنی لە ئیسلامی سیاسی سوننی لە داخی ئێران و لە داخی سۆڤیەت،ئەمانە هەموویان كاریگەریان هەبوو وەكو فاكتەری دەرەكی لە دەركەوتنی ئیسلامی سیاسی لە كوردستان. دەركەوتنی كوردستانی ئازاد دەرفەتی بۆ ئیسلامییەكان رەخساند كە لە غیابی بزووتنەوەیەكی چەپدا شوێنی خۆیان بكەنەوە. خەبات لە كوردستانی ئازاد ئاسانترە وەك خەباتی رزگاری نیشتمانی بۆ دەرپەڕاندنی داگیركەران.

وڵاتانی ئیقلیمیش دەوریان هەیە لە دەعمی ئیسلامی سیاسیی.
نەبوونی مشروعێكی جددی و دیموكراتی-نەتەوەیی لە ماوەی رابردوودا وای كرد كە ئیسلامی سیاسی بجوڵێت لەناو رەوشی شەڕی ناوخۆدا. شكستی دەروونی مرۆڤی كورد بە هۆی هەڵەبجە و ئەنفال و كارەساتەكان، دیاری نەبوونی چارەنووسی سیاسی كوردستان، ئەمانە دەوریان هەبوو.
باسی چارەسەرەكانیش، گرنگە وا بێت:
-گەشەی ئابووری ‌و كۆمەڵایەتی
-دابینكردنی یاسا+پتەوكردنی
-دابینكردنی دیموكراسی و ئازادی
(ئیسلامیەكان ئیستفادە لە ئازادی دەكەن، بەڵام زۆریش لێی دەترسن)
بۆیە چارەسەر ئازادی زیاتر و دیموكراسی زیاترە كە ئەوان لاواز دەكات.
-ئاشتبوونەوەی گشتی و چارەسەری مەسەلەی كورد.
-دانانی بەرنامەیەكی رۆشنبیری بە بەشداری رووناكبیران بۆ رووبەرووبوونەوە.

24/7/2002

(3) ئاوارە ‌و دەركەوتەكانی
كێشەی دیتنەوەی چارەسەرێك بۆ گیروگرفتی ئاوارەكانی كوردستان، ئەوانەی بەر شاڵاوی پاكتاوكردنی رەگەزیی و راگواستن كەوتوون، ئەمرۆ یەكێك لە سەرباسەكانی هەلومەرجی سیاسیی كوردستانە. ئەمەش سەبارەت بەو دەركەوتە ناخۆشانەی لە پرسی ئاوارەیی و دەربەدەری كەوتۆتەوە و دەكەوێتەوە.ئێمە شاهیدی سێ قۆناغین لە ژیانی ئاوارەیی ژێر سایەی پاكتاوكردنی رەگەزەیی (تەعریب و تەرحیل). قۆناغی یەكەم برتییە لەو دەیان هەزارەی لە قۆناغی جیاجیای سیاسەتی بەعەرەبكردندا، پێش راپەڕینی 1991، ئاوارەی شارەكانی تری كوردستان یان باشووری عیراق بوون. ئەوانە لەگەڵ ژیانی نوێ‌ و نیشتەجێی تازەدا ڕاهاتن و جێگەی داخە پرسی سیاسیی راگواستن و دەربەدەركردنیان گوێر بۆوە، لەگەڵ هەندێك تەحەفوزدا كە ئەویش ئەوەیە ئەوانە یادەوەریان كوێر نەبۆوە بەو مانایەی فەرامۆشی نیشتەنی رەسەنیان بكەن، بەڵكو ئەوانە پرسەكەیان كوێر بۆوە چونكە زەمەن گوشاری خۆی كرد و رێرەوی ژیانیش بە ئەندازەیەك قورسبوو كە لە عۆدەی هەموو كەسێكدا نییە. دەكرێ‌ بڵێین ئەم راگوێزراوانەی قۆناغی یەكەمە بە زۆری بەشدارن لە بزوتنەوەی سیاسیی كوردستان، بەڵام ئەو بەشدار بوونەیان بەشدارییەكی نیشتمانییە بەمانا گشتییەكەی و تایبەتمەندێتی پرسی پاكتاوكردنی رەگەزیی لاكاڵ كردونەتەوە.ئەوەشمان لەبیر نەچێ كە پێش راپەرین حكومەتی ناوەندیی (حكومەتی بەعس) لە هەردوو نیشتەنی رەسەن و شوێنی نوێی نیشتەجێكردن ئەدگار و دەموچاوی توخمەكانی ژیان و بەڕێوەبردنی گوزەرانی خەڵكی گۆڕیبوو تا ئەوەی مەیلی بە زیندوویی هێشتنەوەی شەرعیەتی كێشەی خاوەن كێشەی راگوێزان كپ ببێتەوە.
قۆناغی دووەم بریتییە لەو ئامرازانەی لە دوای راپەڕین و بە قۆستنەوەی هەلی كۆرەوەكەی كورد لە 1991 دا رژێم ئاوارەی كردنەوەو لێنەگرڕا بگەڕێنەوە شوێنەكانی خۆیان كە شوێنەكانیان ناوچەكانی بە عەرەبكردن بوون و بەر پانتایی كوردستانی ئازاد نەكەوتن. ئەمانەش دەكرێ‌ بە سێ جۆر دابەشیان بكەین:
-جۆرێكیان لە ئاوارەیی ئێران هاتنەوەو لە ناوچە سنوورییەكانی وەكو رانیە، پێنجوێن و شارەزوور و كەموزۆریش دیانا و چەند شوێنێكی تر گیرسانەوە تا بزانن موفاوەزاتەكەی بەرەی كوردستانی لەگەڵ بەغدا بەچی دەگات. كە موفاوەزاتەكە سەری نەگرت و شەڕەكانی ئۆكتوبەری 1991 شارە گەورەكانی كوردستانی خستەوە ژێر دەستی كورد ئەمانە تێیاندا هەبوو:
-گەرانەوە بۆ ناوچەكانی خۆیان بە تایبەتی ئەوانەی كەركوك رژێم كەمیانی قەبوڵ كردەوەو ئەوەكانی رەتكردەوە وەك ئەوەی هەلیی كۆڕەوەكەی 1991 ی قۆستبێتەوە تا وەكو لە كۆمەڵێك كورد نەجاتی ببێت.

ئازاری 2003

(4)گیروگرفتەكانی كەركوك لە بواری ئەمنیدا

یەكەم: مەترسییە ئەمنییەكان:
-ئیرهابییەكان دوو جۆرن، جۆرێكیان ئەوانەن كەبەشێكن لەسیاسەتی ئیرهابی قاعیدەو بەعسییەكان لە عیراق، جۆری دووەمیان ئەوانەن كە ئیرهاب و كاری تێكدەرانە دەكەن وەك بەشێك لە پرۆسەی درێژەپێدان تەعریب و دژایەتی كورد، ئەمانە لە حەویجەوە دێن.
-دوابەدوای دەركردنی ئەنسار ئیسلام لەكوردستان بەشێكیان چوونە بەغدا بۆ یارمەتی قاعیدە كە لە بەغدا پاكتاوكراون و ئێستا هاتونەتە كەركوك و بوونەتە بەشێك لە ئیرهاب، مەترسی ئەمانە ئەوەیە:
أ-كوردن و ڕقیان لە یەكێتییە، چونكە پێیان وایە یەكێتی لەكوردستان دەریكردوون، ڕقیان لە یەكێتییە چونكە عەلمانییە.

ب-ئەمانە لە گەڕەكە كوردییەكان دانیشتوون بۆیە ئیسلامییە كوردەكایان كەسب كردووە.
ئیرهابیان لەناوچە كوردییەكانی كەركوك بڵاوكردۆتەوە ‌و بوونەتە مەترسی لەسەر كورد كە پێشتر ناوچە كوردییەكان وەكو مەنتیقەی خەزرا وابوو، ئارام و بێ كێشە بوو.

ج-ئەمانە حەیای كوردیان بردووە، چونكە لە كەركوك پێشتر دەگوترا عەرەب ئیرهابییە، ئێستا دەڵێن كوردیش ئیرهابییە.

دووەم: حزبە كوردییەكان تەنسیقیان نییە لەوانەیە لایەنگرانی بەرامبەر پارتی یان خەڵكی بێ لایەنیش هەندێك كردەوەی توندوتیژی بكەن بۆ ئیحراجی یەكێتی یان بۆ دروستكردنی شەڕ و كێشە بەتایبەتی كە كەركوك لەسەر یەكێتی مەحسوبە.
سێیەم: حزبە عەرەبییەكان و جەبهەی توركمانی دەستیان هەیە لەهاوكاری لەگەڵ فەزای ئیرهابییەكان دژی كورد.

چوارەم: دەزگاكانی دەرودراوسێ ‌و وڵاتی تریش رۆڵی خراپیان هەیە، توركیا دەعمی عەرەبەكان و توركمان دەكات، ئێران دەعمی شیعە دەكات و سوریاش دەعمی عەرەبی سوننە لەحەویجە.

پێنجەم: ئەمریكییەكانیش هەندێك جار ئەجێندای خۆیان هەیە، هێزە عیراقییەكان و حكومەتی عیراق (شیعەكان و سوننەكان) ئەوانیش كەركوك بەهی كورد دەزانن و دژی ئەو وەزعەن و دەیانەوێ تێكی بدەن.

شەشەم: دەزگا ئەمنییەكانی یەكێتی پێكەوە تەنسیقیان لاوازە ، پێكەوەش تەنسیقیان هەیە لەگەڵ ئەمریكاو دەزگاكانی پۆلیس و سوپای عیراق، بەڵام هەندێك جار كێشە روودەدات، دەزگاكانی پۆلیس و سوپای حكومەتی عیراق لە كەركوك هەندێك جار دزەیان لێكراوە لەلایەن عەرەب و توركمانە ئیرهابییەكانەوە.

ساڵی 2008

(5) بەراوردی دوو حكومەت بۆ وۆرك شۆپێكی خوێندكاری
حكومەتی شێخ مەحمودی حەفید ‌و حكومەتی كۆماری كوردستان بە سەرۆكایەتی شەهید قازی محەمەد دوو ئەزموونی حوكمڕانی گەلی كوردن لە سەدەی بیستەم دا. خاڵی هاوبەش ‌و جیاوازیان لەگەڵ یەكدا هەیە، خاڵە هاوبەشەكان ‌و جیاوازەكان تێكەڵن:

هەردوو حكومەت ئاكامی دوو شەڕی جیهانی دروست بوون.
حكومەتی شێخ مەحمود ئاكامی شەڕی جیهانی یەكەم (1914-1918) ‌و حكومەتی قازی محەمەد لە ئاكامی شەڕی جیهانی دووەم (1939-1945) دروست بوون.
حكومەتی شێخ مەحمود لە سلێمانی، لە كوردستانی باشوور، ‌و حكومەتی قازی محەمەد، لە كوردستانی رۆژهەڵات، لە شاری مەهاباد دورست بووە. یەكەمیان ساڵی 1919 بە یارمەتی سەرەتایی ئینگلیز ‌و دووەمیان ساڵی 1946 بە یارمەتی یەكێتی سۆڤێت. دواتر هەم ئینگلیز ‌و هەم سۆڤێت لەو پشتگیرییەی كورد پەشیمان بوونەتەوە.
حكومەتی شێخ مەحمود پادشایی بوو. ‌و شێخ مەحمود بۆتە پادشای كوردستان. حكومەتی كۆماری كوردستان كۆماریی بووە ‌و قازی محەمەد بۆتە سەرۆك كۆمار.
حكومەتی شێخ مەحمود دوو جار پێكهاتووە، لە دوو قۆناغی جیاوازدا. حكومەتی كۆماری كوردستان بۆ یەكجار بووە ‌و (11) مانگی خایاندووە.
حكومەتی شێخ مەحمود شەڕی ئینگلیزی كردووە ‌و حكومەتی قازی محەمەد شەڕی سوپای ئێرانی شاهنشاهی كردووە.
حكومەتی شێخ مەحمود هاوكاری كراوە لەلایەن بەشێك لە هۆزەكانی كوردستانی باشوور ‌و هێزەكانی مەحمود خانی دزلی لە كوردستانی رۆژهەڵاتەوە هاتووە بۆ هاوكاریكردنی. حكومەتی قازی محەمەدیش هێزەكانی پێشمەرگە بارزانییەكان هاوكاریان كردووە. ‌و پەیوەندی لەگەڵ رۆشنبیران باشتر بووە.
دروستبوونی هەردوو حكومەت بوونەتە مایەی بوژاندنەوەی رۆژنامەگەری كوردی ‌و چەندین رۆژنامە دەرچووە لە كاتی حوكمڕانیاندا. بەڵام لە حكومەتەكەی قازی محەمەد خوێندنگە بە زمانی كوری، شانۆگەری بە زمانی كوردی كراوەتەوە. ئاهەنگ بە بۆنەی دروستكردنی كۆمارەكەوە ساز كراوە. رێكخراوی تایبەت بە ژنان دروستكراوە. حكومەتی شێخ مەحمود (لە ساڵی 1919) بەردەوام لە شەڕدا بووە، بۆیە فریای بوژاندنەوەی ژیان ‌و ئاوەدانی نەكەوتووە.
حكومەتی قازی محەمەد لەلایەن حزبێكی سیاسییەوە دامەزراوە كە حزبی دیموكراتی كوردستان بووە. قازی محەمەد خۆی سەرۆكی حزبی دیموكراتی كوردستان بووە. بەڵام حكومەتی شێخ مەحمود پادشایی بووە. لەكاتێكدا وەزیرەكانی كۆماری كوردستان ئەندامی حزبی دیموكرات بوون. لە حكومەتی شێخ مەحمود لە بنەماڵەی خۆی ‌و چەند كەسایەتییەك بوون.
هەردوو سەركردە لە بنەماڵەی ئاینی بوون. شێخ لە بنەماڵەی كاكە ئەحمەدی شێخ لە سلێمانی ‌و قازی محەمەد لە بنەماڵەی قازی بووە ‌و خۆشی قازی شەرعی محكمەی مەهاباد بووە.
تەمەنی سیاسی قازی محەمەد زۆر كورت بوو.

هاوینی 2012

print

 301 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*