سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » كتێبی له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ مۆدێرن

كتێبی له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ مۆدێرن

رێناس عاسی

دانا ره‌ئوف ناوێكی دیاری نێو كایه‌ی رۆشنبیری و مه‌عریفه‌ی كوردییه‌. نووسه‌رێكی به‌ ئه‌مه‌ك و ماندوونه‌ناسه‌. ئه‌گه‌رچی به‌رهه‌مه‌كانی فره‌ جۆر و هه‌مه‌ چه‌شنن، به‌ڵام ئه‌ستێره‌ی گه‌شی له‌ ئاسمانی شانۆدا ده‌دره‌وشێته‌وه‌. دانا ره‌ئوف خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی به‌ شانۆ كردووه‌ چ له‌و كاتانه‌ی له‌ كوردستان و چ له‌ ده‌ره‌وی وڵات بووبێت.

ئه‌و خاوه‌نی 27 كتێبه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ سه‌رپه‌رشتیكردنی (پڕۆژه‌ی زنجیره‌ شانۆی بیانی)، له‌گه‌ڵ ده‌یان وتار و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بواری شانۆ. دانا وه‌كو با به‌رده‌وام له‌ جووڵه‌دایه‌، حه‌زێكی زۆری بۆ كتێب و شانۆ و سه‌فه‌ر هه‌یه‌. ده‌توانم بڵێم ئه‌م سێ خولیایه‌ یاخود ئه‌م سێكوچكه‌ ته‌واوكه‌رییه‌ بناغه‌یه‌كی پته‌وی نووسه‌رن.

یه‌كێك له‌ كتێبه‌ گرنگه‌كانی كتێبی له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ مۆدێرنه‌یه‌. چاپی یه‌كه‌می له‌ ساڵی 2010 له‌ لایه‌ن ده‌زگای چاپی ره‌نج بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ 329 لاپه‌ڕه‌دا. بابه‌تی ئه‌م كتێبه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی توێژینه‌وه‌ی شانۆییه‌وه‌.
له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ مۆدێرن كۆكراوه‌ی كۆمه‌ڵێك وتاره‌. هه‌ریه‌ك له‌ وتاره‌كان خاوه‌ن خاسیه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌، به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌ ئاستێكی به‌رز و هه‌مه‌لایه‌ن له‌سه‌ر ژیان و به‌رهه‌می شانۆكارانی جیهان.

گرنگترین شانۆكاره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ئه‌وانی به‌ شانۆنامه‌كان سنووری زمان و جوگرافیا ده‌شكێنن و دواجار ده‌بن به‌ ده‌رگایه‌ك و شانۆ له‌ قۆناغ و فۆرمێك ده‌چێته‌ قۆناغ و فۆرمێكی تری جیاواز. ده‌توانم بڵێم سه‌رچاوه‌یه‌كی بڕواپێكراوه‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك ئه‌گه‌ر بیه‌وێت خوێندنه‌وه‌یه‌كی خێرا و قووڵ به‌ مێژووی شانۆ و درامای جیهانیدا بكات.

داڕشتنی قۆناغبه‌ندیانه‌ی وتاره‌كان خوێندنه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ مێژووی شانۆ ئاسانتر ده‌كات بۆ خوێنه‌ر، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌توانین مامه‌ڵه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ له‌گه‌ڵ تاك به‌ تاكی وتاره‌كان بكه‌ین، بێ ئه‌وه‌ی كاریگه‌ری هه‌بێت له‌سه‌ر وتاره‌كانی تر.

ئه‌گه‌رچی رانان و بنكۆڵی ئه‌م جۆره‌ كتێبه‌ كارێكی گرانه‌، به‌ڵام بوون و نه‌بوونی ئه‌م جۆره‌ كتێبه‌ و پێویستی شانۆی كوردی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی جدی ناچاری كردم هه‌وڵی ناساندن و ئاشنا كردنی خوێنه‌ران به‌م كتێبه‌ بده‌م.
لێره‌وه‌ به‌ كورتی باسێك له‌ كه‌سایه‌تی و به‌رهه‌می نێو كتێبه‌كه‌ ده‌كه‌ین

ولیه‌م شه‌كسپیر 1564-1616
یه‌كێكه‌ له‌ سێكوچكه‌ی شانۆی ئه‌لیزابێز. خاوه‌نی چه‌ندین به‌رهه‌می فره‌ ژانره‌. له‌ سه‌ره‌تادا به‌ده‌قی كۆمیدی كورت به‌شداری شانۆ ده‌كات، له‌ قۆناغه‌كانی تر رووده‌كاته‌ تراژیدیا. به‌ به‌رهه‌مه‌كانی بنه‌مایه‌كی فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی شانۆی رۆژئاوا داده‌مه‌زرێنێت. شانۆنامه‌ی (شالییر) و (هاملێت) دوو شانۆنامه‌ی گه‌ردوونی شه‌كسپیرن. ئێمه‌ له‌ شالییره‌وه‌ تێده‌گه‌ین ده‌سه‌ڵات چۆن كارده‌كات؟ چۆن ده‌سه‌ڵاتێكی هه‌ڵه‌ وڵات پارچه‌ پارچه‌ ده‌كات. پاشان له‌ هاملێتدا جگه‌ له‌ دیدی سیاسی و فه‌لسه‌فی ئه‌م ده‌قه‌ شانۆییه‌ ئاشنای لێكدانه‌وه‌ی ده‌روونی و سێكسی ده‌بین كه‌ بۆ هاملێت كراوه‌ له‌ ژیاری هاوچه‌رخدا.

مۆریس مه‌ته‌رلینگ 1862-1949
نووسه‌ر و شانۆنامه‌نووسێكی به‌ ڕه‌گه‌ز به‌لژیكییه‌. پاش ئه‌وه‌ی خوێندنی باڵا له‌ یاسا ته‌واو ده‌كات له‌ ساڵی 1887 ده‌چێته‌ پاریس و تێكه‌ڵی سیمبولیسته‌كانی ئه‌وێ ده‌بێت. دواتر له‌ ساڵی 1889 یه‌كه‌م دیوانی شیعری سیمبوڵی و دوو شانۆنامه‌ به‌ناوی (بانگێشت نه‌كراو) و (كوێره‌كان) له‌ ساڵی 1890 بڵاوده‌كاته‌وه‌.

مۆریس به‌ شانۆنامه‌ی (كوێره‌كان) ده‌روازه‌یه‌كی نوێ به‌ رووی شانۆی سیمبوڵی ده‌كاته‌وه‌، له‌م شانۆنامه‌یه‌دا كوێری وه‌كو سیمبولی بێده‌سه‌ڵاتی و دابڕان پێمان ده‌ڵێن ئێمه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌گه‌ڵ یه‌كترین، به‌ڵام هیچ كات یه‌كتری نابینین. لایه‌نێكی تری شانۆنامه‌كه‌ باسی مه‌رگ و چاوه‌ڕوانی و بێده‌سه‌ڵاتی مرۆڤ ده‌كات.

ئوگه‌ست سترێنبێری1849-1912
شانۆكاری دیار و ناسراوی سویده‌. به‌ شانۆكانی توانی سنووری زمان و جوگرافیای سوێد ببڕێت. سترێنبێری به‌هۆی شانۆنامه‌ی (خاتو ژولیا) ناوبانگێكی نێوده‌وڵه‌تی به‌ده‌ست ده‌هێنێت ئه‌مه‌ دوای ئه‌وه‌ی شانۆنامه‌كه‌ دوای چه‌ندین كێشه‌ی ماددی و مه‌عنه‌وی دێت، كه‌ نووسه‌ر و گروپه‌كه‌ی توشی هاتن به‌ هۆكاری نه‌گونجانی ناوه‌ڕۆكی ئه‌م ده‌قه‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخی ئه‌وسای سوید.

سترێنبێری هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خه‌ون به‌ دامه‌زراندنی شانۆیه‌كی سه‌ربه‌خۆ ده‌بینێت كاتێیش كه‌ شانۆی (ئنتیم) داده‌مه‌زرێنێت و شانۆنامه‌ی (كه‌ڵك) نمایش ده‌كات ته‌كانێكی باش به‌ شانۆی مۆدێرنه‌ی ئه‌وروپی ده‌دات ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی تێكه‌ڵكردنی هه‌ردوو ره‌وتی ناتوریالیزم و گوزارشت ئامێز ده‌بێت.

(كه‌ڵك) باس له‌ خێزانێكی بێ باوك ده‌كات، كه‌ له‌ كوڕ و كچ و دایكێك پێكهاتوون. كوڕ و كچه‌كه‌ به‌رده‌وام له‌ سه‌رمادا هه‌ڵده‌له‌رزن و برسین، دایكه‌كه‌ش په‌یوه‌ندیه‌كی پڕ له‌ نهێنی له‌گه‌ڵ زاواكه‌یاندا هه‌یه‌.

هێنریك ئیپسن 1828-1906
باوكی شانۆی نوێی ئه‌وروپا. شاعیر، نووسه‌ر، ده‌رهێنه‌ر و شانۆنامه‌نووسی نه‌رویجییه‌. زیاتر له‌ 25 ده‌قی شانۆیی نووسیوه‌ له‌ساڵی 1881 به‌ نووسینی شانۆنامه‌ی (تارماییه‌كان) وزه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌ رێبازی ناتوریالیزم ده‌به‌خشێت. ئه‌گه‌رچی سه‌ره‌تا ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری رۆمانتیكه‌ ئه‌وروپییه‌كان، به‌ڵام دواتر رووده‌كاته‌ رێبازی ڕیالیزم و له‌م رێگه‌یه‌وه‌ ده‌ست بۆ كێشه‌كانی ئه‌وسای ئه‌وروپا ده‌بات.

(پایه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌) ئه‌و شانۆنامه‌یه‌ بوو تێیدا ئیبسن ناوبانگێكی نێوده‌وڵه‌تی به‌ده‌ست ده‌هێنێت. ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ دوای دوو ساڵ له‌ پیلاندانان و نووسین نمایش ده‌كرێت. شانۆنامه‌كه‌ له‌سه‌ر ئاستی روكه‌شی بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێ رووداوی یه‌ك له‌دوای یه‌كی چاوه‌ڕوان نه‌كراو، كه‌ تێیدا باسی گه‌نده‌ڵی ده‌سه‌ڵات و مه‌سه‌له‌ی پیاوسالاریی له‌لایه‌ك و له‌ لایه‌كی تر ماف و ئه‌ركی ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ كراوه‌.

ئه‌نتوان چیخۆف 1860-1904
ئه‌نتوان چیخۆف له‌ ساڵی 1860 له‌ ئۆكرانیا له‌ دایك بووه‌. ناوێكی گه‌وره‌ و نه‌مر، ده‌رگایه‌كی نوێی شانۆی روسییه‌. جگه‌ له‌ ئه‌ده‌ب و چیرۆك ده‌ستێكی باڵای له‌ نووسینی شانۆنامه‌ هه‌بووه‌. به‌ ریالیزمه‌ قوڵ و ساده‌كه‌ی توانی خۆی له‌ ته‌واوی ئه‌و ده‌قه‌ ریالیزمانه‌ی پێشتر جیابكاته‌وه‌. چیخۆف هیچ كات واقعیه‌ت له‌ كه‌سایه‌تی كورت ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو بابه‌ت به‌واقعی ده‌كات هه‌ر بۆیه‌ له‌ شانۆنامه‌كانی هێنده‌ی باسی پیربوون و خۆشه‌ویستی و رق و ململانێ مه‌رگ ده‌كرێت باسی كه‌سایه‌تی ناكرێت.

یه‌كێك له‌ شانۆنامه‌كانی به‌ناوی (سێ خوشك) له‌ ساڵی 1901 له‌لایه‌ن شانۆی هونه‌ری مۆسكۆوه‌ نمایش ده‌كرێت. نمایشه‌كه‌ سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ به‌ده‌ست ده‌هێنێت.
شانۆنامه‌ی (سێ خوشك) باسی سێ خوشك و براكه‌یان ده‌كات، له‌ كاتێكدا له‌ گوندێكی دووره‌ده‌ست ده‌ژین به‌هۆی ئه‌وه‌ی باوكیان ژه‌نه‌راڵی سوپا بووه‌. دوای ئه‌وه‌ی باوكیان شه‌هید ده‌بێت ده‌یانه‌وێت بگوێزنه‌وه‌ بۆ مۆسكۆ.

به‌مشێوه‌یه‌ ریزبه‌ندییه‌كه‌ تا پیته‌ر ئاسموسن 1957-2016 به‌رده‌وام ده‌بێت، ئێمه‌ لێره‌دا كۆتایی به‌ زنجیره‌كه‌ ده‌هێنین بۆ گونجاندن له‌گه‌ڵ رووپه‌ڕی رۆژنامه‌كه‌دا.
گوێ بگره‌ عه‌بدولسه‌میع له‌ پڕۆسه‌ی شانۆی ئاهه‌نگئامێزدا

كۆتا وتاری ئه‌م كتێبه‌ پێكده‌هێنێت. لێره‌دا شانۆكارانی عه‌ره‌ب به‌تایبه‌تی شانۆكارانی مه‌غریب له‌ هه‌وڵدان تاكو شانۆیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی تایبه‌ت به‌خۆیان دروست بكه‌ن. وزه‌ و سه‌رچاوه‌ فیكرییه‌كانی شانۆی عه‌ره‌بی له‌ ئه‌فسانه‌ كلتووری و ئیسلام و چیرۆكه‌ میلییه‌كان سه‌رچاوه‌ده‌گرێت.

نووسه‌ر و شانۆكارانی ره‌وتی ئاهه‌نگئامێز له‌ ساڵی 1979دا یه‌كه‌م به‌یاننامه‌ی ته‌وژمه‌ شانۆییه‌كه‌یان بڵاوكرده‌وه‌. ئه‌م ڕه‌وته‌ له‌ژێر دروشمی (ئێمه‌، ئێستا و لێره‌) بنه‌مای سێكوچكه‌ی چه‌مكی دید و بۆچوونه‌ كرده‌یی و تیۆرییه‌كانیان دامه‌زراند. ئێمه‌ له‌ ئێستا و هه‌ر لێره‌دا ده‌روازه‌كانی رابردوو به‌ڕووی ئه‌مڕۆدا ده‌كه‌ینه‌وه‌.

له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ مۆدێرن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كتێبێكی پڕ و دانسقه‌یه‌، به‌ڵام ناونیشانی كتێبه‌كه‌ جێگه‌ی ڕه‌خنه‌لێگرتنه‌. من نامه‌وێت لێره‌دا باسی وشه‌ی كلاسیك و سه‌رچاوه‌كانی وشه‌كه‌ بكه‌م و ئێره‌ش شوێنی ئه‌وه‌ نییه‌ جیاكاری له‌ نێوان كلاسیك و كلاسیكی نوێ بكه‌ین یاخود شكاندنی یاساكانی ئه‌رستۆ بۆ شانۆ له‌لایه‌ن شانۆنامه‌نووسانی كلاسیكی نوێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ڕوونه‌ ولیه‌م شه‌كسپیر 1564-1616 وه‌كو نموونه‌یه‌كه‌ بۆ شانۆی كلاسیكی نوێ یاخود جیاكاریه‌ك له‌ نێوان شه‌كسپیر و شانۆنامه‌نووسانی گریك و رۆم هه‌ر له‌ خودی كلاسیك و كلاسیكی نوێدایه‌.

خاڵێكی تر، مۆدێرن و پۆست مۆدێرنه‌. بێگومان ئه‌مه‌ش جێگه‌ی خستنه‌ ژێر پرسیاره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م چه‌مكانه‌ خاوه‌نی كۆمه‌ڵێ تایبه‌ت مه‌ندی هاوبه‌شن و مه‌ودایه‌ك له‌ نێوانیاندا نییه‌ كه‌چی ئه‌مانیش جیاوازی فكری و مێژووی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ بۆ نمونه‌ بیریار و شانۆكارانی مۆدێرن به‌ته‌واوی رابردوو و كلاسیك ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و هیچ كات نایكه‌ن به‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ دراما.

یاخود ئه‌وه‌ی مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی مۆدێرنه‌ جیاوازه‌ له‌ مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی پۆست مۆدێرنه‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی شانۆكارێكی وه‌كو لاش نۆرێن (1944) به‌رهه‌می كلاسیك ده‌كاته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی تر بۆ شانۆنامه‌ی (شه‌ڕ) كه‌ ئه‌میش ده‌چێته‌ خانه‌ی پۆست مۆدێرن.

كورته‌ی قسه‌كانم ئه‌وه‌یه‌ به‌بۆچوونی من ئه‌گه‌ر ناونیشانی كتێبه‌كه‌ له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ مۆدێرن بگۆڕین بۆ له‌ كلاسیكی نوێ بۆ پۆست مۆدێرن ئه‌وه‌ ده‌مانتوانی ئاسووده‌تر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تی و قۆناغه‌كانی نێو كتێبه‌كه‌ بكه‌ین.

print

 283 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*