سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » (گریانی شەو) لە ئەدەبی بەرەنگاری و شۆڕشدا

(گریانی شەو) لە ئەدەبی بەرەنگاری و شۆڕشدا

رانانی: خالد كاوێس قادر

ئەدەبی بەرەنگاری لە سەرەتای سەرهەڵدانی شۆڕش وبزاڤی رزگاری خوازی كورد، وەك جۆرێك لە خەبات و هەستی شۆڕشگێڕانە هاتۆتە نێو دونیای ئەدەبیاتی ئێمەوەو ئەدەبێكی هاوچەرخ وشانبەشانی كێشەی رەوای گەلەكەمان بووە، هەر لەرێگای ئەو ژانرە ئەدەبیەوە، لەرێگای سروودو گۆرانیەوە زێتر چۆتە نێو كۆمەڵانی خەڵكەوەو شوناسی خۆی بەگوێگران و تەنانەت خوێنەران گەیاندووە.

شیعری بەرەنگاری دەتوانین بەوە پێناسەی بكەین كە حاڵەتێكەو شاعیر لە قوڵایی ناخ وهەست وسۆزیەوە گوزارشتی لێدەكات، ئەوە خودی هۆشمەندییەكانی شاعیرە شوناس و كلتوورو دونیابینیەكانی نیشاندەدات بەرەو بەمێژووكردن و ئایندەیەكی گەشتر لەبەردەم میللەتەكەیداو رووبەروبوونەوەی نەیارانی دۆزی رەوای گەلەكەی و بەرجەستە كردنیان لەچەندین وێنەی شیعری جۆراوجۆردا.

بەرەنگاربوونەوەی دوژمنان خۆی لەخۆیدا پڕۆژەیەكی شارستانی رەسەنە، بۆ وەدیهێنانی مافە زەوتكراوەكانی هەر میللەتێك و ئیرادەی بەهێزی گەلان وەدەردەخات، تالەو دەروازەیەوە خەونە زەوتكراوەكانی ئایندە وەدی بێن.

هەر لەو روانگەیەوە شیعری بەرەنگاری لەشۆڕشەكاندا، شەرعیەتی خۆی وەدەست دێنێ‌ و دەبێتە وێردی سەر زوبانی شۆڕشگێڕان و جەماوەریش لەخۆی گردوكۆدەكاتەوە.

(گریانی شەو) دوایین دیوانی بڵاوكراوەی (مەلاشاخی)یە، لە بڵاوكراوەكانی (گۆڤاری شەهید)ە و لە دووتوێی 500 لاپەڕەی قەبارە گەورەدایە.

سەرجەم شیعرەكانی ئەم دیوانە رۆدەچنە نێو چوارچێوەی ئەدەبیاتی بەرگری(مقاوەمەت)ەوە.

(گەر بتوانن..
بەچەكی نوێ‌،
شاخەكانمان بكەن بەگەرد
گەر بتوانن..
رێی رێبواران كوێركەنەوە
ئاگر بەردەن لەداروبەرد
گەر بتوانن..
بەفێڵی نوێ‌
لوتكە بەرزەكان داگیركەن
گوندو شارمان بڕوخێنن
لە گشت لایە رەشبگیر كەن
گەر بتوانن
زەبر بنوێنن، بخوڕن
ویژدانی لاواز، بكڕن
قەت ناتوانن
شۆڕش وخەڵكی چەوساوە
كوردستان و پێشمەرگە

لێك دابڕن). ل8 شیعری(تەیمان).
شاعیر شووناسی شۆڕشگێڕانەی خۆی لەچەند وێنەیەكدا بەرجەستە دەكات و پێمان دەڵێت: هیچ شتێك لە دەرەوەی شۆڕش مانایەك بەژیان نادات، هەر لەو پێودانگەوە لە دونیای رۆمانسیەت و فانتازیاوە بەرەو رۆمانسیەتی شۆڕشگێڕی دەڕوات و دەروازەیەك بۆ مانا حەقیقیەكانی ژیان واڵا دەكات و جوانترین بەرهەمی شیعریمان پێشكەش دەكات.

(پێم ناڵێن كێن..؟!/ئەوانەی وا/لەبەردەمی سوڵتانەكان/سەما دەكەن، هەڵدەتووتێن/ پێم ناڵێن كێن؟!/ ئەوانەی وا/گورگن لەنێو پێستی مەڕدا/ گوایە لەنێو شەو رۆژ دەسوتێن/ چاوی گەڵی دەیان ناسێ‌/ تەنیا لوێچی كاسە لێسن/ هەندێ‌ خەڵكانی(ماستاوچی)و/دەست برێ‌و پیس و چڵێسن/ ئەگەر كەسێ‌ پرسیار بكا/ دڵدارانی راستی لەكوێن؟/زوو پێی دەڵێین:/ئەوە بازووی رەگ رەگاوی/ئەوە زامی دەست وپەنجە/ یەكەیەكە،/جمگەكان و بڕبڕەی پشت/ هاواردەكەن:/ بمان ناسن/ هاوڕێیانی عارەقەوخوێن،/ كارگەوئاسن/ تابمێنین/ وەك چەوساوە/ لە بەرپێی كەس ملكەچ ناكەین/ دوا رۆژیشمان لەبەرچاوە) ل64 شیعری(پرسیار؟).

زمان وەك دیاردەیەكی كۆمەییەتی وئامرازێكی پێكگەیشتن وئاڵوگۆڕ وگواستنەوەی بیرۆكەكان، شیعر ئەو تایبەتمەندەیە وێنای رووداوو كارەسات وكەسایەتیە شۆڕشگێڕەكان دەكات و پەیامی روونی خۆی لەرێگای ئەزموونی شیعروخولقاندنی دونیایەكیدی، دەگەیەنێت بەهاوسۆزەكانی دۆزی رەوای گەل و پەیوەندی وكۆدەنگی دێنێتە ئاراوە.

جوانناسی شیعر ئەو ساتەوەختە وەدەردەكەوێ‌، كەپەیامی راستەقینەی خۆی دەگەیەنێتە وەرگر(خوێنەر)ئەویش لەرێگای داهێنانی تازەوە، داهێنان بەو مانایەی بیرۆكە كۆنەكان وردوخاش بكات ویاساو رێسای تازە بێنێتە ئاراوە.

(مەلاشاخی) چ وەك شاعیرو چ وەك پێشمەرگەیەك لەناو كۆڕی خەبات و شۆڕش و بزاڤەكەدا، تەماسی لەگەڵ هاوڕێكانیدا بووە، لەناو چەرمەسەری وئەندێشەكانی شۆڕشەكەدا بووە، لەهەمان ئەو سەنگەرەدا بووە، هاوڕێكانی تێدا نیشانەی قارەمانیەتی شەهیدبوونیان لە ئێخەیان داوە.

(بەبیرتان دێ‌؟/ (نەعمانە گۆج)/ لە حەفتاوپێنج/ شەو میوانی قەرەناو بوو/ بۆ بەیانی (مەلا سەعید)/حەشارگەیەكی نیشاندا،/لەبناری خاڵخاڵانێ‌/ بەبیرتان دێ‌؟/ حەمە غەفوور ئاغجەلەری/خۆی گەیاندە لای كاك عەلی/یەكەم جێژوان/ بناری پیرەمەگروون بوو/ لە گوڵجاڕی مێرگەپانێ‌/ بەبیرتان دێ‌؟/ برایمەسوور/ رێگای گرتبوو لەكاروانێ‌/ ناوی شیوەسووری گۆڕی/بە (وادی الموت)/مێژووی كوردی دەوڵەمەند كرد،/ بەچەند چالاكی وداستانێ‌/ بەبیرتان دێ‌؟/ دوای شاڵاوەكانی ئەنفال/ ئەم وڵاتە وێران وێران/ئاوەدانی تێدا نەبوو/ هاوڕێ‌(ئاكۆ)هاتەوە ئاوەدانی كات/ لەگەڵ پۆلە پارتیزانێ‌) ل53 كەرنەڤاڵ.
بەچاوخشانێك بەنێو شیعرەكانی (مەلا شاخی)دا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێ‌ شیعری مقاوەمەت لای شاعیر تایبەتمەندی خۆی هەیە، چ وەك زمان و چ وەك رۆئیاو دونیابینی شاعیر بۆ دۆزی رەوای كورد، شاعیر لەدونیای

ئەفسانەو فانتازیاوە بۆ دونیای واقیعمان دەبات، واقیعێك لە خودی خۆیدا ئەفسانەیە، چیرۆكی بەرخودان وخۆڕاگری ومقاوەمەتی پێشمەرگە بەرامبەر سوپایەكی زەبەلاح وخوێنڕێژی وەك بەعس، خۆی لەخۆیدا ئەفسانەیە، سوپایەك بەو پڕ چەكی و ژمارە زۆرەی هێزی مرۆیی روبەرووی هێزێكی بچووك، بەچەكی سووك بێتەوە لە پەرجوو دەچێ‌، دەستەیەك پێشمەرگە بەرامبەر هێزێكی زەبەلاح بێتەوە و چۆكیش بەدوژمن دابدات، ئەوە لەمەحاڵ دەچێ‌.

ئیرادەی بەهێزی پێشمەرگە ئیلهام بەخشی رۆحە شۆڕشگێڕەكان ببوو، چەندین نووسەرو شاعیری بەهەڵوێست لەو دونیایەوە بابەتی گەورەیان دەخستە نێو خەرمانی ئەدەبی بەرگری كوردەوە، یەكێك لەوانە(مەلا شاخی)بوو.

(دوو پیرەمێردی برای چەك/لەنێو قەدی هەورازێكدا/گەیین بەیەك/لێكیان پرسی/دوو هەڤاڵی رێی تێكۆشان/بەو تەمەنە/چۆن توانییان/چەكی بەرگری نیشتمان/بكەنە شان/یەكەم وتی:/من بۆیە سەری خۆم هەڵگرت/چونكە سەرم،/لە(هندرێن) بەرزتربوو/داگیركەران دەیانەویست/لەدوا چارەكی سەدەی بیست/بەقاشۆی (شەق) بیكەن بە(گۆ)/چۆن دانیشم../دەستەو ئەژنۆ/ئەدی ئەی تۆ؟/دووەم وتی: منیش بۆیە/ئەم كەوشانەم كردۆتە پێ‌،/دڕ بەهەوری ترس دەدەم،/بەرەو قەندیلی بەرخۆدان/كەوتوومە رێ/ چونكە زۆرداران دەیانویست/ لەدوا چارەكی سەدەی بیست،/دەستم لەبازنەی كەلەپچەو/پێم لەكۆت و پێوەندابێ‌) ل83 دوو پیرەمێرد.
یەكێك لەسیماكانی شیعری بەرگری هۆشیاركردنەوەی ئەو كەسانەیە تەسلیم بەئیرادەی نەیارەكانیان بوونەتەوەو ئەو هەست وسۆزانە وەئاگادێنێتەوە جورئەتی بەرەنگاربوونەوەیان نیە، جگە لەوەی شیعری بەرگری رەهەندی مرۆڤایەتی و رەهەندی دەستەجەمعی هەیە، دەروازەیەكیشە بۆ ناسینی ئەویدی.

شیعری بەرگری ئەوكاتە لەسەر عەرشەكەی خۆی رۆدەنیشێت، كەلەگەڵ جەماوەرەكەیدا تەماس دەكات ودەبێتە سەر وێردی زوبانی ئازادیخوازان ولەبەرزترین لووتكەوە چراهەڵگری خەون وخۆزگەكانی میللەت دەبێ‌، رابردووی پڕ شكستەكان وردوخاش دەكات و دونیایەكیدی بونیاد دەنێ‌، دونیایەك سروەی بەختەوەری وحەوانەوە دەبەخشێتە رۆحە ئازادەكان.

لەكۆی بەرهەمە شیعرییەكانی(گریانی شەو)دا، شاعیر رۆدەچێتە نێو قوڵایی ئەفسانەوەو تەزوو بە جەستەو رۆح دەدات و پەیامی راستەقینەی خۆی دەگەیەنێتە خوێنەرو هەر لەرێگای ئەو تێكستانەوە شاعیر ماناو دەلالەتەكانی خۆیمان پێدەبەخشێ‌ و ئاماژەو وێنە شیعرییەكان بەسادەیی ولە قاڵبێكی رووندا ئامانجەكانی خۆی وەدەست دێنێ‌ و وەزیفەی شاعیر لەوێدا كۆتایی دێت.

ناوی كتێب: گریانی شەو
بابەت: شیعر
نووسەر: مەلا شاخی
ساڵی چاپ: 2020
چاپخانە: چوار چرا

 

print

 153 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*