سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » شیعر لە کوێدا لە خۆی دەچێت؟!

شیعر لە کوێدا لە خۆی دەچێت؟!

دانا عەسکەر

مێژووی شیعری ئێمەش چون ئەدەبیاتی دونیا هەڵکەوتەی قۆناغگەلێکە کە دونیای شیعر و ئەدەبیاتی دونیای پێدا تێپەڕییەوە، ئەوانیش قۆناغەکانی کلاسیک و رۆمانتیک و ڕیالیست و، ریالیستی جادووییە، مێژووی شیعری کوردی لە کەیەوە دەست پێدەکات؟ ئەم پرسیارە زۆر کەسکی هێناوەتە قسەکردن، هەرکەسێک بە پێی تێگەیشتن و تێڕوانین و دونیابینی خۆی قسانی لەو بارەیەوە کردووە، کە دێینە سەر مێژووی شاعیرە ناودارەکان و ریزبەندیی لە مێژووی سەرهەڵدانی شیعریی کوردی دەکەین، ناوی بابەتایری هەمەدانی 999_1058، بە کەمین شاعیری کورد ناودێنین، لێ‌ هێشتا لای کورد مێژووی لە دایکبوونی ساغ نەکراوەتەوە، بۆیە چەند بۆچوونێکی لەسەر ساڵی لە دایکبوونی هەیە، کە لە سەردەمی سەلجوقییەکاندا ژیاوە، وەک یەکەم بکەری نێو دونیای شیعریی کوردی باس دەکەین، لێ‌ کە دێینە سەر قۆناغەکانی شیعری کوردی، لە سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەمەوە، شیعری کوردی بە قۆناغەکانی ئەدەبیاتەوە دەبەستینەوە، پرسیار ئەوەیە، ئێمە لە کوێوە مێژووی خۆمان دەخوێنینەوە؟ بۆ ئەوەی لە جەوهەری خوێندنەوە تێبگەین، بۆ ئەوەی لە رەهەندە شاراوەکانی خوێندنەوە تێبگەین پێویستمان بەوەیە مێژوو بخوێنینەوە، رابردوو بخوێنینەوە، رابردوو نەک بەو مانایەی ئێمە پشت لە ئێستا بکەین و کار لەسەر رابردوو بکەین، ئەوەی من باسی لێوە دەکەم ئیشکردنە لەناو قووڵایی دونیا فەرامۆشکراوەکان، لەناو مێژوویەکی تر، هەڵوێستەکردنە لەسەر ماناکانی بوون، لەسەر ماناکانی وەهم، شۆڕبوونەوەیە بۆ ناو دونیا بێ‌ پرسیارەکان، بۆ کەوتنە ئەزەلییەکان، دەبێ‌ لەو مێژووە بکۆڵینەوە کە هەم سەرکەوتنی تێدایە و هەم شکستخواردوویی، دەبێ‌ تێڕامانێکی قووڵیی واقیعبینانەمان بۆ وێستگە فرامۆشکراوەکانی ئەدب و فیکریی و کۆمەڵایەتی هەبێت، دەبێ‌ لەناو ئەو مێژوو + وێستگە لەبیرکراوەکان پرسیاری قووڵمان هەبێت، پرسیارگەلێک لەو وەهم و پەنهانیانە تێبگەین، پرسیار لە زمان و عەقڵ بکەین، پرسیار لەو میتافیزیکانە بکەین کە عەقڵی کوردی لەسەر بنیادنراوە، دەبێ‌ پرسیار لەو مێژووە بکەین کە ئینسانی ئێمەی تێدا کراوەتە دەرێ‌، دەبێ‌ پرسیار لەوە بکەین بۆ هەریەک لە بابە تاهیری هەمەدانی و حاجی قادری کۆیی و مەولانا خالیدی نەقشبەندی، لەژێر سایەی حوکمڕانی کوردیدا دەربەدەر دەکرێن، بۆ نالی لە داخی ململانێی نێوان دەسەڵاتداریی کوردیدا سەری خۆی هەڵدەگرێت وڵات جێدەهێلێت؟ وەک چۆن دەبێت پرسیاری ئەوەش بکەین، ئاخۆ بۆچی دوای شۆڕشی فەرەنسا ( 1689 _1799 ) سەرکەوتنی عەقڵانییەت لە خۆرئاوا لە سەرەتای سەدەی هەژدەوە تا سەرەتای سەدەی بیستەم، جارێکی تر عەقڵانییەت لە خۆرئاوا شکۆی خۆی لە دەست دەدات، بۆچی ئادۆرنۆ و هۆرکایهمەر لە ژێر دەسەڵاتی نازیەکان ئەڵمانیا جێدەهێلن و روو دەکەنە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەموو ئەم پرسیار و خوێندنەوەیە بۆ مێژووی شعیری کوردی، لای ئێمە دونیایەکە فەرامۆشکراوە. شیعر چییە؟ ئاستەمە بتوانین پێناسەی شیعر لەسەر یەک زمان بناسێنین، لێ‌ لەڕاستیدا شیعر کۆمەڵێک پێناسەی جیاوازی هەیە، کە زیاتر لە مانایەک دەبەخشێت، ئەویش ئەگەر بەسەر قۆناغەکانی ئەدەبدا پێناسەی بکەین، ئەوا شیعر لە هەر قۆناغێکدا شیعر خەسڵەتی تایبەتی خۆی و پێناسەی مانای خۆی لە ناو کردەی زمانەوانیدا هەیە، واتا شیعر بەر لەوەی هەر پێناسەیەکی هەبێت، کردەیەکی زمانەوانییە، ئیبن خلدون دەڵێ‌: وشەگەلێکی رەوانبێژییە و لەسەر خواستن و ناساندن بنیاد نراوە، کە لە چەند پاژێکیدا بە کێش و مانا یەک دەگرێتەوە، هەموو بەشێکی لە گوزارشت و مەبەستەکەیدا جۆرێک لە سەربەخۆیی هەیە، کە لە پێش و پاشی خۆی جیاوازترە. مەبەستی ئەێمە لەم نووسینەدا ئەو ئەشکالییەتەیە لە جیاوای زمان و دیدگای شیعری کوردی لە قۆناغە جیاوازەکان، ئەگەر سەرنجێکی کورت بخەینە سەر دیدگای شاعیری عیراقی سەیاب، لە دەقی شیعریی سروودی باران، چۆن لە قووڵایی هەستییەوە لە رێی میسیولۆجیاوە پەنا بۆ وێنەی سمبولی و ئاماژەکانی مێژوو دەدا، رەهەندیی مێژوو، ئیشکردن لە ناو مێژوو لە شیعر و چیرۆک و رۆمان، لای نووسەری عەرەب، پانتاییەکی بەربڵاوی دونیای ئەدەبیاتی عەرەبیی داگیرکردووە، بەداخەوە کەم ئەو نووسەر و شاعیرە کوردانەی مێژوویان وەک وێستگەیەکی گرنگ تەماشا کردووە. وێڕای زمان و تەکنیک و فۆرم فانتازیا، دەبێ‌ مێژوو وەک چەمکێکی گرنگ و کاریگەر لە ئەدەبیاتی ئێمەدا بوونی هەبێ‌، یەکێک لەو نووسەرە عەرەبانەی ساڵی 2019 خەڵاتی مان بۆکەری دنێو دەوڵەتی بەدەست هێنا، ژنە رۆماننووسی سەڵتەنی عەمان جوخە ئەلحارس لە رۆمانی ( سیدة القمر) بوو، ئەم رۆمانە باس لە گوندی ( العوافی) دەکات، ژیان ژن و پیاو لەو گوندەو، مێژووی دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی چلەکانی سەدەی بیست دەکات، هەرچەندە ئێمە باسەکەمان لەسەر شیعر چڕ کردووەتەوە، لێ‌ لە هەندێک وێستگەدا قسەمان لەسەر رۆمانیش کرد،

مەبەستمان زیاتر ئەوەیە، کاریگەریی مێژوو لە دەقی ئەدەبیدا قورسایی و ناساندنی مێژوو لە رێی ئەدەبەوە ئەو کاریگەریەی هەیە. لە شیعردا زۆر جار باس لەو بنیادە زمانەوانی و فیکرییە دەکەین کە چۆن شیعری کوردی بکەین بە شیعری جیهانی، واتا چۆن پێناسەی شیعری کوردی لەناو دەق و رەخنەدا بۆ ئەوی دی بگوازینەوە، بۆ ئەوەی شیعری کوردی ببێت بە شیعری جیهانی، ێویستمان بە زمانێکی جیهانییە، واتا زمانی کوردی بگوازینەوە بۆ زمانەکانی دی. تەکنیک لە شیعردا، خاڵێکی زۆر گرنگە لە گواستنەوەی شیعر بۆ زمانەکانی دی. شیعری کوردی لە کوێی قۆناغەکەی خۆیدایە؟ ئەگەر سەرنجێکی خێرا بە ناو شیعری کوردیدا بخشێنین، هێشتا بەو رادەیە شیعری کوردی لە ناو قۆناغی ئێستای شیعری جیهاندا بە کەمیی دەردەکەوێت، شیعر ئەو کاتە لە خۆی دەچێت، کە لە شیعری پێش خۆی نەچێت، بۆ ئەوەی شیعری کوردی لە ئێستای خۆیدا بێت، دەبێ‌ مێژووی شیعریی کوردی بە باشی بخوێنینەوە، سەرنجێک بە فۆرم و تەکنیکی شیعری دونیادا بخشێنین، ئەو لێکچوونانە بدۆزینەوە کە لەنێوان شیعری ڕۆمانتیک و ریالیست و شیعری ئەم قۆناغەد هەیە، ئەم تێڕوانینە لەوە نزیکمان دەکاتەوە کە دەبێ‌ شیعری کوردی لە ۆناغی پێش خۆی نەچێت، لە مێژووی نووسین و هەوڵی نووسەرانی کورد بۆ جێهێشتی قۆناغی پێش خۆیان، هەوڵی جیدی هەبوون، لێ‌ مێژووی ئالۆزیی ناوچەکەمان و سایکۆلۆجیای ئینسانی ئێمە ڕیگەربوون لە بەردەم ئەو جیاوازیانە، ئەوەی ئێستا بەدی دەکرێت، کۆمەڵێک گەنج لە هەوڵی ئەودان ئەو فۆرمە لە نووسینە باوانە تێک بشکێنن و شیعرەکانیان لە ئێستای خەونی گۆڕانکاریی لە زمان و فۆرم و تەکنیک و فیکر لە شیعری کوردیدا بەدی بکرێت.

 

print

 249 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*