سەرەکی » دۆسێ » تەنگژە و ئاڵۆزی لە نێوان توركیا و ئیماراتدا دروست دەبێت

پەیوەندی بە فەخرەدین پاشاوە هەیە

تەنگژە و ئاڵۆزی لە نێوان توركیا و ئیماراتدا دروست دەبێت

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا، ناڕەزایی توند بەرانبەر بەو تویتە دەردەبڕێت كە لەسەر تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاوكرایەوە و لەلایەن سەرۆكی توركیاوە بە خراپەكاریی بەرانبەر بە توركە عوسمانییەكان وەسفكرا.
رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا لە 22ی كانوونی یەكەمی 2017، رەخنەی توندی لە عەبدوڵڵا بن زاید ئال نهەیان وەزیری دەرەوەی ئیمارات گرت، دوای ئەوەی بۆ جاری دووەم توتێكی بڵاوكردەوە و تێیدا فەخرەدین پاشا حاكمی عوسمانی شاری مەدینەی (لەنێون ساڵانی 2916 و 1919) بە ئەنجامدانی تاوان لە دژی دانیشتوان و دزینی كەوپەل و شتومەكەكانیان تۆمەتبار كردبوو.
لە تویتەكەدا هاتبوو»توركەكان زۆبەی نوسراوەكانی كتێبخانەی مەحمودییەیان لە مەدەینە دزیوە، ئەوە باپیرانی ئەردۆغان و مێژووەكەیانە لەگەڵ مسوڵمانان و عەرەب».
بەرپرسێك لە وەزارەتی دەرەوەی توركیا رایگەیاندبوو، وەزارەتەكەیان هەڵوڕێنەری كاروباریی باڵێزخانەی ئیماراتی لە توركیا بانگ كردووە، دوای ئەو كۆمێنتانەی لەلایەن وەزیری دەرەوەی ئیماراتەوە لەسەر تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر لەبارەی سەركردە عوسمانییەكەوە بڵاوكرایەوە.

فەخرەدین پاشا كێیە؟
فەخری پاشا یان فەخرەدین پاشا یان عومەر پاشا فەخرەدین لە ساڵی 1868 لە شترۆچكەی روسجوك لە بولگاریا لەدایك بووە كە ئەو كاتە وڵاتەكە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانیدا بوو.
فەخرەدین پاشا لە ساڵی 1916 تا ساڵی 1919 حاكمی شاری مەدینە بووە، ئەو پیاوە لەلایەن بریتانییەكانەوە بە شێری بیابان و پڵنگی بیابان ناوبراوە.
لە ساڵی 1914دا فەخرەدین بەگ فەرماندەی سەربازی بووە لە موسڵ لە عیراق، دواتر پلەی بۆ ئەمیر ئاڵای و پاشان بۆ فەرماندەی سوپای چوار لە حەڵەب بەرزكراوەتەوە.
لە 23ی ئایاری 1916 فەخرەدین پاشا بەرەو حیجاز كەوتۆتەڕێ‌ بۆ بەرگریكردن لە مەدینە، لە 17ی تەمموزی 1916 كراوە بە فەرماندەی هێزەكانی حیجاز.
سەركەوتوو بووە لە بەرپەرچدانەوەی هێزەكانی شەریف حسێن بن عەلی و پاراستنی هێڵی ئاسنینی حیجاز كە پشتی پێبەستراوە بۆ دەستەبەركردنی كۆمەكەكانی رووبەڕبوونەوەی ئەو هێرشانەی لەلایەن هێزەكانی شەریف و لۆرەنسی عەرەبەوە دەكرایە سەرییان.
بەپێی هەڵسەنگاندنەكان، هێڵی ئاسنینی حیجاز رووبەڕووی نزیكەی 130 پەلامار لە ساڵی 1917 و سەدان هێرش لە ساڵی 1918 بۆتەوە، وێڕای تەقاندنەوەی بە زیاتر لە 300 بۆمب هەر لەو ماوانەدا.
فەخرەدین پاشا رێكەوتنی ئاگربەستی رەتكردبۆوە كە بە بەڵێننامەی مۆدورس ناودەبرا و دەوڵەتی عوسمانی لە تشرینی یەكەمی 1918 ئیمزای كردبوو، بۆیە سوربوو لەسەر برەودان بە بەرگریكردن لە مەدینە و فەرمانەكانی حكومەت و خودی سوڵتانیشی بۆ خۆبەدەستەوەدان لەماوەی 72 دوو رۆژدا لە پاش كۆتایی جەنگ، رەتكردبۆوە.
فەخرەدین پاشا دواتر دەستگیركراوە و نێردراوە بۆ میسر و پاشان بۆ ماڵتا وەك زیندانی جەنگ.
كاتێكیش لە گرتوخانە دەرچووە، لە 8ی نیسانی 1921 چووەتە ئەنقەرە و لە 9ی تشرینی دووەمی 1921 وەك باڵێوزی توركیا لە كابوڵ دەستنیشان كراوە.
فەخرەدین پاشا لە ساڵی 1948 كۆچی دوایی كردووە.
توركیا بەرگری لە فەرماندە عوسمانییەكەی دەكات
بەپێی تۆڕی (BBC)ی بریتانی، لە 21ی كانوونی یەكەمی 2017، بەرپرسێك لە وەزارەتی دەرەوەی توركیا رایگەیاندبوو، وەزارتەكەیان هەڵوسوڕێنەری كاروباری باڵێوزخانەی ئیماراتی لە توركیا بانگ كردووە، ئەوەش دوای ئەو كۆمێنتانەی لەلایەن وەزیری دەرەوەی ئیماراتەوە لەسەر تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر لەبارەی فەخرەدین پاشا سەركردەی عوسمانییەكانەوە لە مەدینە بڵاوكرابۆوە.
لە تویتەكەدا هاتبوو»توركەكان زۆبەی نوسراوەكانی كتێبخانەی مەحمودییەیان لە مەدەینە دزیوە، ئەوە باپیرانی ئەردۆغان و مێژووەكەیانە لەگەڵ مسوڵمانان و عەرەب».
هەمان تویت لە رۆژی 22ی كانوونی یەكەمی 2017 لەلایەن شێخ عەبدوڵڵا بن زاید ئال نهەیان وەزیری دەرەوەی ئیماراتەوە بڵاوكرابۆوە كە تێیدا، هێزە عوسمانییەكانی بە تاڵانبردنی شاری مەدینەی سعودیە لە سەردەمی یەكەمین جەنگی جیهانیدا تۆمەتبار كردبوو، بە گوتەی وەزیری دەرەوەی ئیماراتیش، ئەوانە بابوباپیری رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیان.
میدیاكانی توركیا بڵاویان كردبۆوە كە وەزارەتی دەرەوەی توركیا، وەڵامی توركیای لەبەرانبەر ئەو تویتانەی خراپەكارین بەرانبەر بە توركیا و ئەردۆغان و دەوڵەتی عوسمانی، بە لایەنی ئیماراتی راگەیاندووە.
پێشتر میدیاكانی توركیا چەند لێدوانێكیان لە زاری دكتۆر عەلی قەرەداغی ئەمینداری گشتی یەكێتی جیهانی زانایانی مسوڵمانان بڵاوكردبۆوە كە ستایشی رۆڵی شارستانی عوسمانییەكانی كردبوو لە بەرگریكردن لە فەلەستین و سازشنەكردنی لەسەر بستێك خاك بۆ جولەكە.
ئەردۆغان ناڕەزایی بەرانبەر بە بڵاوكردنەوەی ئەو تویتانە دەربڕیبوو كە «خراپەكاری بوون بۆ عوسمانییەكان و توركەكان»، رەخنەیشی لە وەزیری دەرەوەی ئیمارات گرتبوو كە فەخرەدین پاشا حاكمی عوسمانییەكانی مەدینەی (1916-1919) بە ئەنجامدانی تاوان دژ بە دانیشتوان و بەتاڵانبردنی كەلوپەل و شتومەكی شارەكە، تۆمەتباركردبوو.
لە تویتەكەدا هاتبوو»توركەكان زۆبەی نوسراوەكانی كتێبخانەی مەحمودییەیان لە مەدەینە دزیوە، ئەوە باپیرانی ئەردۆغان و مێژووەكەیانە لەگەڵ مسوڵمانان و عەرەب».
ئەردۆغان لە كۆبوونەوەی لەگەڵ بەرپرسانی حۆجێی لە كۆشكی كۆماری لە ئەنقەرە رایگەیاندبوو»ئێوە لە كوێ‌ بوون كە فەخرەدین پاشا بەرگری لە مەدینە دەكرد؟».
بە گوتەی ئەردۆغان»فەخرەدین پاشا بۆ دزی لە مەدینە نەبوو، بەڵكو بۆ بەرگریكردن لە ناوچەكە لەبەرانبەر داگیركاریی و پەلامارەكاندا لەوێ‌ بووە، و تاكە ئامانجیشی شەهیدبوون بوو».
ئەردۆغان لەو كۆبوونەوەیەدا گوتبوی»فەخرەدین پاشا فەرماندەی سوپای عوسمانی و دوایین حاكمی مەدینە بوو كە بە شێری بیابان ناونرابوو بەهۆی دلێری و نەبەردی و بەرگریكردنی لە شارە ئیسلامییەكان لەبەرانبەر ئەو هۆزە عەرەبانەی لە دژی عوسمانییەكان دەستییان لەگەڵ بریتانییەكان تێكەڵ كردبوو».
سەرۆكی توركیا دەڵێت، فەخرەدین پاشا نەك هەر بەگری لە مەدینە كردبوو، بەڵو بەشێوەیەكی دادپەروەرانە حوكمی شارەكەی كردبوو.
ئەردۆغان باسی لەوەشكردبوو»فەخرەدین پاشا لە ناوچەی روسجوق كە ئێستا دەكەوێتە بولگاریاوە، لەداكیبووە و كاریگەریی هەبووە لە بەدیهێنانی زۆرێك لە سەركەوتنەكان لە دژی دوژمنان»، هەوڵدانی «هەندێك»یشی بۆ شێواندنی وێنەی فەخرەدین پاشا و بەرگریكردنی لە دەوڵەتی عوسمانی و مەدەینە، بە كارێكی ئەنقەست دانابوو.
شەقامێك بە ناوی فەخرەدین پاشاوە
دوابەدوای ئەو تەنگژانەی لەنێوان ئەنقەرە و ئەبو زەبیدا دروست بوو، شارەوانی ئەنقەرەی پایتەختی توركیا بەنیازە شەقامێك بە ناوی «شەقامی فەخرەدین پاشا»وە لە نزیك باڵێوزخانەی ئیمارات لەو شارەدا ناوبنێت، ئەوەش «وەك رێزگرتنێك لەو فەرماندە عوسمانییە كە لەبەرانبەر هێزەكانی بریتانیا و لە سەردەمی یەكەمین جەنگی جیهان، بەرگری لە مەدینەی منەوەرە كردووە».
بەپێی ئاژانسی ئەنادۆڵی توركیا، مستەفا تۆنا سەرۆكی شارەوانی ئەنقەرە، رێنمایی دەركردووە تا تامادەكاریی بكرێت بۆ گۆڕنی ناوی «شەقامی 613» تا ببێتە شەقامی «فەخرەدین پاشا».
وابڕیارە ناوەكە بەپێی ئەو بڕیارە بگۆڕدرێت كە لەیەكەم كۆبوونەوەی ئەنجومەنی شارەوانی ئەنقەرەدا دەردەكرێت، و لەپاش دەكردنی بڕیارەكەش تابلۆی «شەقامی فەخرەدین پاشا» لە شەقامەكەدا دادەنرێت.
لەم ماوەیەی دواییدا، عەبدوڵڵا بن زاید وەزیری دەرەوەی ئیمارات، تویتێكی بڵاوكردەوە و تێیدا باسی لەوەكردبوو كە فەخرەدین پاشا تاوانی دژ بە دانیشتوانی شاری مەدینە ئەنجامداوە.
ئەو تویتە تەوژمێكی توڕەیی گەورەی لە توركیا لێكەوتەوە، بە جۆرێك كە رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی وڵاتەكە لە وەڵامی تویتەكەدا رایگەیاندبوو»كاتێك باپیرمان فەخرەدین پاشا، بەرگری لە مەدینەی منەوەرە دەكرد، ئەی بێ‌ نەوای بێ‌ كەس، باپیری ئێوە لە كوێ‌ بوو كە لەئێستادا تانەمان لێدەدەیت؟».
فەخرەدین پاشا كە لەلایەن ئینگلیزەكانەوە بە «پڵنگی بیابان» ناونرابوو، بەوە ناوبانگی دەركردووە كە لەگەڵ دانیشتوانی ناوچەكە بە درێژایی دوو ساڵ و 7 مانگ لە نێوان ساڵانی (1916-1919)، وێڕای كەمی توانا بەردەستەكان رووبەڕووی بریتانییەكان بۆتەوە لەكاتی یەكەمین جەنگی جیهان، و بەرگری لە شاری مەدینە كردووە.
وێڕای فەرمانەكانی ئیستەنبوڵ و فشارەكانی ئینگلیزیش بۆ جێهێشتنی مەدینەی منەوەرە، فەخرەدین پاشا رەتیكردبۆوە شارەكەی پێغەمبەر محەمەد (د.خ) بەجێبهڵێت، و لە مقاوەمەكردن بەردەوام بوو تا بە دیلی دەستگیركرابوو، دوابەدوای ئەوەش رەوانەی ماڵتا كرابوو كە سێ‌ ساڵ تێیدا دەستبەسەربوو.
دواتر بەهۆی هەوڵەكانی ئەنقەرەوە، لە ساڵی 1921 ئازادكرا، و لە دوای ئەوەش بە باڵێوزی توركیا لە ئەفغانستان دەستنیشانكرابوو.

print

 183 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*