سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » جه‌زائیرییه‌ك له‌ فه‌ره‌نسا

جه‌زائیرییه‌ك له‌ فه‌ره‌نسا

ئەدەب و هونەر

داگیركردنی‌ جه‌زائیر له‌لایه‌ن فه‌ره‌نساوه‌ له‌ ساڵی‌ 1830 بۆ 1962 یه‌كێكه‌ له‌ داگیركارییه‌ خوێناوییه‌كانی‌ مێژووی‌ جیهان، كه‌ تێیدا سه‌رده‌مێكی‌ دوور و درێژبووه‌ له‌ شه‌ڕ و به‌گژداچوونه‌وه‌، شۆڕشی جه‌زائیرییه‌كان و سه‌ركوتكردنی‌ له‌لایه‌ن داگیركه‌ری‌ فه‌ره‌نسییه‌وه‌. كه‌ دواجار به‌شۆڕشی یه‌ك ملیۆن شه‌هید جه‌زائیرییه‌كان توانییان داگیركه‌ری‌ فه‌ره‌نسی له‌ وڵاته‌كه‌یان بكه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌. به‌ڵام كاریگه‌ری‌ فه‌ره‌نسا به‌سه‌ر جه‌زائیره‌وه‌ هێشتاكه‌ ماوه‌ و هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت كاریگه‌ری زمانی‌ فه‌ره‌نسی له‌سه‌ر جه‌زائیرییه‌كان هێشتا هه‌یه‌. له‌ بواره‌كانی‌ دیكه‌شدا فه‌ره‌نسا كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر جه‌زائیر هه‌یه‌ و سینه‌مای‌ جه‌زائیریش یه‌كێكه‌ له‌و بوارانه‌ی‌ كه‌ كاریگه‌ریی‌ فه‌ره‌نسای‌ به‌سه‌ره‌وه‌یه‌ و هێشتاش زۆرێك له‌ نووسه‌ر و ده‌رهێنه‌ره‌ جه‌زائیرییه‌كان كار له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌كه‌ن و ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ ئه‌و داگیركارییه‌ و رووداوه‌كانی‌ پاش داگیركاری و بوونی‌ په‌ناهه‌نده‌ی‌ جه‌زائیری‌ له‌ فه‌ره‌نسا هه‌یه‌ و ده‌بینرێ. یه‌ك له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ ره‌شید بووشاربه‌ كه‌ به‌شێك له‌ به‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌كانی‌ چیرۆكی‌ ژیان و به‌سه‌رهاتی‌ مرۆڤی‌ جه‌زائیریی له‌ فه‌ره‌نسا ده‌گێڕێته‌وه‌، خودی‌ خۆشی یه‌كێكه‌ له‌و جه‌زائیرییانه‌ی‌ له‌ فه‌ره‌نسا ده‌ژی و هه‌ر له‌وێش ده‌ستی‌ به‌كاری‌ سینه‌مایی كردووه‌ و له‌ژێر كاریگه‌ریی‌ هونه‌ری‌ سینه‌مای‌ فه‌ره‌نسیدا ده‌ستی‌ به‌كاری‌ هونه‌ریی‌ خۆی‌ كردووه‌ و چه‌ند به‌رهه‌مێكی‌ هه‌یه‌. لێره‌دا تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر به‌رهه‌مه‌كانی‌ ئه‌م ده‌رهێنه‌ره‌.

ره‌شید بووشارب
ره‌شید بوشارب» rachid bouchareb» ده‌رهێنه‌ر و سیناریستی به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك جه‌زائیریی له‌ دایكبووی‌ ساڵی 1953یه‌. بوشارب له‌ رۆژگارێكدا له‌ دایكبووه‌ كه‌ هێشتا فه‌ره‌نسا وه‌ك داگیركه‌ر له‌ جه‌زائیردابووه‌ و ساڵانی‌ كۆتایی داگیركارییه‌كه‌ی‌ بووه‌. بووشارب ته‌مه‌نی‌ نۆ ساڵ بووه‌ فه‌ره‌نسا وه‌ك داگیركه‌رێك به‌ناچاری جه‌زائیری به‌جێهێشتووه‌. به‌ڵام بووشارب وه‌ك ده‌رهێنه‌رێكی‌ جه‌زائیریی له‌ ناوجه‌رگه‌ی‌ فه‌ره‌نساوه‌ ده‌ستی‌ به‌كاری سینه‌مایی كردووه‌. ئه‌م ده‌رهێنه‌ره‌ له‌ فه‌ره‌نسا چه‌كه‌ره‌ی‌ كردووه‌ و په‌یمانگای سینه‌مای له‌ پاریس ته‌واو كردووه‌. له‌ ساڵی 1989دا كۆمپانیایه‌كی تایبه‌ت به‌ سینه‌مای دامه‌زراندووه‌. له‌ ژیانی هونه‌ریی خۆیدا كۆمه‌ڵێك فیلمی به‌رهه‌مهێناوه‌، له‌وانه‌ فیلمی ژوور ساڵی 1976، سقوت ساڵی 1977، فیلمی باتون رۆج ساڵی 1985، گه‌نج ساڵی 1991، ته‌پوتۆزی ژیان ساڵی 1995، سنگالی بچووك ساڵی 2000، خه‌ڵكی ره‌سه‌ن ساڵی 2006، هاوڕێی داگیركه‌ر ساڵی 2004، رووباری له‌نده‌ن ساڵی 2009 و رێگایه‌ك بۆ ئه‌سته‌نبوڵ ساڵی 2016، بیلفیل كوب ساڵی 2018 و چه‌ندین فیلمی دیكه‌. بووشارب جه‌زائیرییه‌كه‌ له‌ فه‌ره‌نسا له‌ ده‌وروبه‌ری پاریس له‌ دایكبووه‌ و ساڵانێكه‌ له‌ ته‌له‌فزیۆنی فه‌ره‌نسی كاری كردووه‌ و چه‌ندین به‌رهه‌می سینه‌مایی هه‌یه‌ و سه‌ره‌تا به‌كورته‌ فیلم ده‌ستیپێكردووه‌ و بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ساڵی 1985 فیلمێكی به‌رهه‌مهێناوه‌ به‌ناونیشانی»باتون رۆگ»

باتون رۆنگ
دوای به‌رهه‌م هێنانی چه‌ند كورته‌ فیلمێك ره‌شید بووشارب فیلمێكی درێژی به‌رهه‌مهێنا به‌ناونیشانی باتون رۆگ « Bton rouge « له‌ ساڵی 1985. ره‌شید هه‌م ده‌رهێنه‌ر و سیناریستی فیلمه‌كه‌یه‌. زمانی فیلمه‌كه‌ فه‌ره‌نسییه‌. فیلمه‌كه‌ چیرۆكی كه‌ریم و عه‌بدولنوور و مۆتسارته‌، كه‌ له‌ شارۆچكه‌یه‌كی ده‌وربه‌ری پاریس به‌ دوای كارێكی بچووك دا ده‌گه‌ڕێن و هه‌ر یه‌كه‌یان خه‌ونێكی گه‌وره‌یان هه‌یه‌ پێی بگه‌ن. كه‌ریم خه‌ونی هه‌یه‌ له‌ دوارۆژدا كه‌سایه‌تییه‌كی گرنگی لێ ده‌ربچێ. موتسارت خه‌ون ده‌بینێ وه‌كو ژه‌نیاری سه‌كسیفۆن بڕوات بۆ باتون رۆگ له‌ ئه‌مریكا، كه‌ سه‌نته‌رێكی گه‌وره‌ی موزیكه‌. عه‌بدولنوریش خه‌ون به‌ژیانێكی باشتره‌وه‌ ده‌بینێ.

گه‌نج
گه‌نج فیلمێكی درامی جه‌زائیریی- فه‌ره‌نسییه‌. ساڵی 1991 به‌رهه‌مهاتووه‌. ئه‌م فیلمه‌ له‌ ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌ و سیناریۆی فیلمه‌كه‌ ره‌شید بووشارب و عه‌بدولكه‌ریم به‌هلول و كریستیان زربیب نووسیویانه‌. چیرۆكی فیلمه‌كه‌ چیرۆكی مه‌روانه‌ گه‌نجێكه‌ دزی كردووه‌، له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ نایاسایی و نه‌شیاوه‌ له‌ فه‌ره‌نسا ده‌رده‌كرێ و ده‌ینێرنه‌ جه‌زائیر كه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌وه‌وه‌ مه‌نفایه‌كه‌ نه‌ زمانه‌كه‌ی ده‌زانێ و نه‌ شاره‌زای وڵاته‌كه‌یه‌. ده‌سه‌ڵاتدارانی جه‌زائیر پاسپۆرته‌كه‌ی لێ ده‌سه‌ننه‌وه‌ و ده‌ینێرن بۆ باشووری جه‌زائیر له‌وێ سه‌ربازی پێده‌كه‌ن.

خه‌ڵكه‌ ئه‌سڵییه‌كان
فیلمی خه‌ڵكه‌ ئه‌سڵییه‌كان ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌، سیناریۆی ئۆلیڤییه‌ لورله‌. فیلمه‌كه‌ نواندنی جه‌مال دبوز و سامی ناسری و سامی بوعه‌جیله‌ و ره‌شد زیمه‌. شوێنی‌ فیلمه‌كه‌ جه‌زائیر و مه‌غریب و فه‌ره‌نسا و به‌لجیكا، له‌ ساڵی 2006 به‌رهه‌مهاتووه‌. چیرۆكی فیلمه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می جه‌نگی دووه‌می جیهان و باس و خواسی ئه‌و شه‌ڕه‌یه‌. چیرۆكی چوار گه‌نجه‌ له‌ باكووری ئه‌فریقاوه‌ هاتوون په‌یوه‌ندی به‌ سوپای فه‌ره‌نسی ده‌كه‌ن له‌ ساڵی 1943 كه‌ ئاماده‌ن به‌شداری شه‌ڕی فه‌ره‌نسا بكه‌ن له‌گه‌ڵ نازییه‌كاندا. ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ی له‌م فیلمه‌دا رۆڵ ده‌بینن محه‌مه‌د مه‌جد و جه‌مال دبوز و سامی بو عه‌جیله‌ و ره‌شید ویم.

سنگالی بچووك
فیلمی سنگالی بچووك فیلمێكی جه‌زائیرییه‌ ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌ له‌ ساڵی 2001 به‌رهه‌مهاتووه‌. ئه‌وانه‌ی له‌م فیلمه‌دا رۆڵ ده‌بینن شارون یامل و روشدی زم و كه‌ریم تراوری و مالایكا لاكاریو و… كاتی فیلمه‌كه‌ نه‌وه‌دوحه‌وت خوله‌كه‌ و شوێنی فیلمه‌كه‌ جه‌زائیر، فه‌ره‌نسا، ئه‌ڵمانیایه‌.

رووباری له‌نده‌ن
رووباری له‌نده‌ن فیلمێكی به‌ریتانی فه‌ره‌نسییه‌ له‌ ساڵی 2009 هاتووه‌ته‌ به‌رهه‌م، فیلمه‌كه‌ نووسین و ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌ و نواندنی بریندا بلیسین و سوتیجۆی كویاتی و روژدی زم و برنارد بلانكان و مارك بایلیسه‌. چیرۆكی فیلمه‌كه‌ گه‌شتی دوو كه‌سه‌ كه‌ به‌ دوای منداڵه‌كانیاندا ده‌گه‌ڕێن دوای ته‌قینه‌وه‌كه‌ی له‌نده‌ن له‌ حه‌وتی ته‌موزی 2005 فیلمه‌كه‌ له‌و رووداوه‌ تیرۆریستییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ ساڵی 2005 له‌ له‌نده‌ن روویدا و كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكی مه‌ده‌نی تێیدا بوونه‌ قوربانی، كه‌ له‌ نێوانیاندا كۆمه‌ڵێك منداڵ هه‌بوون.

دوو پیاو له‌ شارێكدا
فیلمێكی فه‌ره‌نسی ئه‌مریكییه‌ و له‌ ساڵی 2014 به‌رهه‌مهاتووه‌ و له‌ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌ و سیناریۆی فیلمه‌كه‌ش ده‌رهێنه‌ر له‌گه‌ڵ ئۆلیڤییه‌ لۆریل و یاسمینه‌ خزرا نووسیویانه‌ و نواندی فۆرست ویتاكر و هارفی كیتل و ئالین یۆرستین و لویس جۆزمان و بریندا بلیسنه‌. ئه‌م فیلمه‌ له‌ فیلمێكی كۆنی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، چیرۆكی فیلمه‌كه‌ له‌باره‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوایه‌، یان ئه‌مریكا و جیهانی ئیسلامی له‌ روانگه‌ی رووداوه‌كه‌ی یانزه‌ی سێپته‌مبه‌ری 2001دا. ئه‌و رووداوه‌ی جیهانی ئیسلامی و ئه‌مریكای تووشی جۆرێك له‌ یه‌كترازان و گرژی كرد. رووداوه‌كانی ئه‌م فیلمه‌ چیرۆكی به‌ركه‌وتنی ئینسانی موسڵمانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكییه‌كانی دوای یانزه‌ی سێپته‌مبه‌ر.

تۆزوخۆڵی ژیان
تۆزوخۆڵی ژیان فیلمێكی دیكه‌ی ره‌شید بووشاربه‌. ئه‌م فیلمه‌ ساڵی 1994 به‌رهه‌مهاتووه‌، پاڵیوراوه‌ بۆ خه‌ڵاتی ئۆسكار، فیلمه‌كه‌ له‌ چیرۆكێكی راسته‌قینه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌. زه‌مه‌نی فیلمه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دوای جه‌نگی جیهانی ڤێتنام، چیرۆكی كه‌سێكه‌ دایكی ڤێتنامییه‌ و باوكی ئه‌مریكییه‌كی به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ئه‌فریقییه‌. ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌ و سیناریۆی ره‌شید بووشارب و بیرهارد جیسبرته‌، نواندنی دانییل جیانت و جیل شیتلافۆن و جیهان باجیس و لیۆن ئوترابادی و… كاتی فیلمه‌كه‌ هه‌شتاو حه‌وت خوله‌كه‌.

رێگایه‌ك بۆ ئه‌سته‌نبوڵ
رێگایه‌ك بۆ ئه‌سته‌نبوڵ فیلمێكی فه‌ره‌نسی – جه‌زائیرییه‌ و سیناریۆ و ده‌رهێنانی ره‌شید بووشاربه‌ و به‌رهه‌می ساڵی 2016یه‌ ئه‌م فیلمه‌ له‌ به‌شی پانۆرامای ڤێستیفاڵی به‌رلینی سینه‌مای نێوده‌وڵه‌تی نمایش كراوه‌. كاتی فیلمه‌كه‌ نه‌وه‌د خوله‌كه‌ و زمانی فیلمه‌كه‌ فه‌ره‌نسییه‌. له‌ نواندنی ژنه‌ ئه‌كته‌ری گه‌نجی به‌لجیكی بولین بیرلیته‌.

ئه‌م فیلمه‌ چیرۆكی نه‌هامه‌تی ئه‌و ئه‌روپییانه‌یه‌ كه‌ منداڵه‌كانیان تووشی په‌تای توندڕه‌وی ده‌بن و ده‌چنه‌ نێو ریزه‌كانی داعشه‌وه‌. چیرۆكی كچێكی ئه‌وروپییه‌ په‌یوه‌ندی به‌ داعشه‌وه‌ ده‌كات له‌ سوریا. ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ی له‌ فیلمه‌كه‌دا رۆڵ ده‌بینێ بولین برلیته‌. چیرۆكی فیلمه‌كه‌ كچێكه‌ له‌ گوندێكی به‌لجیكاوه‌ بۆ نێو ریزه‌كانی داعش له‌ سوریا. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌و ساڵانه‌ی داعش له‌ بره‌ودابوو، له‌دوای 2014ه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپادا قسه‌ی زۆر له‌سه‌ر كرا و گه‌لێك كچ و كوڕی گه‌نجی ئه‌وروپی چوونه‌ نێو ریزه‌كانی داعشه‌وه‌ و نه‌گه‌ڕانه‌وه‌، هه‌ر له‌ دووره‌وه‌ و له‌ بێئاگایی له‌ ئایدۆلۆژیای داعش سه‌رسام بوون به‌و بزوتنه‌وه‌ توندڕه‌وه‌. چیرۆكی ئه‌م فیلمه‌ش له‌و بابه‌ته‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.

به‌گشتی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌كانی‌ ئه‌م ده‌رهێنه‌ره‌دا ده‌یبینین و به‌ری‌ ده‌كه‌وین، كۆمه‌ڵێك گرفتی‌ زیندووی‌ ژیانی‌ خه‌ڵكن له‌هه‌ر شوێنێكی‌ سه‌ر زه‌مین، چیرۆكی‌ خه‌ونی‌ ئه‌و مرۆڤه‌ نائومێدانه‌یه‌ كه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌وروپا ده‌ڕۆن و پێیان وایه‌ به‌خته‌وه‌ری‌ له‌وێیه‌. چیرۆك ئه‌و كچه‌ گه‌نجانه‌ی‌ ئه‌وروپایه‌ كه‌ دووربه‌دوور سه‌رسام بوون به‌ داعش و مه‌ستانه‌ لارده‌بنه‌وه‌ بۆ نێو بزوتنه‌وه‌ی‌ توندڕه‌وی‌ داعش، چیرۆكی‌ ئه‌مریكای‌ دوای‌ یانزه‌ی‌ سێپته‌مبه‌ره‌ كه‌ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ موسڵماندا ده‌كات. یان ده‌ردی‌ په‌ناهه‌نده‌یی و دووره‌ وڵاتی‌ كه‌ خودی‌ ده‌رهێنه‌ر له‌و عه‌زابه‌دا ده‌ژی، فه‌ره‌نسییه‌كه‌ به‌تامی‌ جه‌زائیر. جه‌زائیر له‌ رۆحیدایه‌ و وه‌ك پیاوێكی‌ فه‌ره‌نسی ده‌ژی… كۆی‌ فیلمه‌كانی‌ ئه‌م ده‌رهێنه‌ره‌ به‌ده‌وری‌ ئه‌و كێشانه‌دا ده‌خولێنه‌وه‌ كه‌ مرۆڤی ئه‌م چه‌رخه‌ به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن.

 187 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*